سەردەشت

شارێک لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان

سەردەشت شارێکە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان کە لە باشووری ڕۆژاوای پارێزگای ورمێ ھەڵکەوتووە. ئەو شارە ناوەندی شارستانی سەردەشتە و یەکێک لە شارەکانی ناوچەی موکریان ھەژمار دەکرێت. سەردەشت لە نێوان سنووری ئێران و عێراق ھەڵکەوتووە و لەگەڵ ھەرێمی کوردستان ھاوسنوورە. ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە لە ساڵی ٢٠١٦، بەرامبەر بە ٤٦،٤١٢ کەس بووە.[٥]

سەردەشت
شار
مەیدانی شەھیدانی کیمیابارانی سەردەشت
مەیدانی شەھیدانی کیمیابارانی سەردەشت
نازناوەکان: بەھەشتی کوردستان،[١][٢] شاری ئاشتی[٣][٤]
سەردەشت is located in Iran
سەردەشت
سەردەشت
جێگەی لە ئێراندا
سەردەشت is located in ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سەردەشت
سەردەشت
جێگەی لە کوردستاندا
پۆتانەکان: 36°09′N 45°28′E / 36.150°N 45.467°E / 36.150; 45.467پۆتانەکان: 36°09′N 45°28′E / 36.150°N 45.467°E / 36.150; 45.467
وڵات کوردستان
 ئێران
ھەرێمڕۆژھەڵاتی کوردستان
پارێزگاورمێ
شارستانسەردەشت
ناوچەناوەندی
دەسەڵات
 • شارەوانکامیل ڕەسووڵی
بەرزایی١٤٨٠ مەتر (٤٬٨٦٠ پێ)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٦)
 • سەرجەم٤٦،٤١٢ کەس[٥]
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (سۆرانی)
 • ئایینئیسلام (سوننە)
کۆدی تەلەفۆن٠٤٤

ئەم شارە لە ساڵی ١٩٨٧ی زایینی لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە کیمیاباران کرا. شاری سەردەشت کەوتووەتە باشووری شارەکانی پیرانشار و مەھاباد و ھەروەھا دەێکەوێتە ڕۆژاوای بانە و باشووری ڕۆژاوای بۆکان. ھەروەھا سەردەشت دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی قەڵادزێ و پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان. یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی سەردەشت.

ناودەستکاری

لەلایەن ھەندێک سەرچاوە دەگوترێت کە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە و لەو ناوەوە وەرگیراوە و دوای ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان لە زەردەشتەوە بۆ سەردەشت گۆڕاوە.[٦] ھەندێکی دیکەش پێیان وایە ناوی سەردەشت لە دوو بەشی «سەر» و «دەشت» وەرگیرابێت، کە بە مانای دەشتێکە ھەتا زێی بچووک درێژەی پێدراوە.[٧]

جوگرافیادەستکاری

سەردەشت لە تەنیشت کێوی گردەسوور ھەڵکەوتووە. کێوەکانی قەندیل لە باکووری ڕۆژاوای ئەم شارەن. سەردەشت لە باکوور لەگەڵ پیرانشار و مەھاباد، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ بۆکان، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ بانە و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ قەڵادزێ و پارێزگای سلێمانی ھاوسنوورە. ھەروەھا سەردەشت ١٠٠ کیلۆمەتر سنووری لەگەڵ ھەرێمی کوردستان ھەیە. ھەرێمی کوێستانی سەردەشت بە گەورەیی ١٦٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت.

ھەندێک لە کێوە بەرزەکانی سەردەشت لەخوارەوە نووسراون:[٨]

  • بوولفەت
  • ھەوینە ماڵ (لە باشووری گوندی قەڵاتەڕەشێ)
  • زەردکە (لە ناوچەی ئالان)
  • سەری گۆم (لە پشتەوەی شاری میراوە)
  • تەرخان
  • ئیبراھیم جەلال
  • کێوی نستان
  • لەندی شێخان
  • داشان قەڵا
  • کاسە بەردین
  • حاجی ئیبراھیم
  • بەردە سپییان

دانیشتوواندەستکاری

بەپێی ئاماری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا شاری سەردەشت ٤٠٬٠٠٠ کەس دانیشتووی بوو بەڵام بەسەرجەم شاروچکە و گوندەکانەوە دەگاتە نزیک ١١٠٬٠٠٠ کەس.[٩]

مرۆڤناسیدەستکاری

دانیشتووانی شاری سەردەشت ھەموویان لە کورد پێکدێن و بە زمانی کوردی قسە دەکەن. خەڵکی ئەم شارە موسڵمانن و لە ئیسلامی سوننە پەیڕەوی دەکەن.[١٠][١١][١٢] زۆربەی ھۆزەکانی ناوچەی سەردەشت لە ھۆزە موکرییەکان پێکدێن، کە بریتین لە: میراودەلی، گەورک، مەنگوڕ، بەریاجی و مڵکاری.

 
پیاوەکانی ھۆزی گەورک و ھەواڵنێرە ئینگلیزییەکان لە سەردەشت و مەھاباد پێش جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵە یەکەمەکانی سەدەی ١٩٠٠

گەشتیاریدەستکاری

بەھۆی ژینگە و سروشتی سەردەشت، ئەو شارە لەگەڵ دەوروبەری بووەتە ناوچەیەکی گەشتیاری و زۆر جاران وەکوو «بەھەشتی کوردستان» ناوی لێدەبەن.[١][٢]

تاڤگەی شەڵماشدەستکاری

 
دیمەنێکی تاڤگەی شەڵماش

تاڤگەی شەڵماش یەکێک لە گرنگترین تاڤگەکانی پارێزگای ورمێیە کە لە شارستانی سەردەشت ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری زێی بچووک ھەژمار دەکرێت.[١٣][١٤]

چۆمی کەڵوێدەستکاری

 
دیمەنێکی چۆمی کەڵوێ لە ناوچەی گۆمەشین

چۆمی کەڵوێ بەشێک لە زێی بچووکە، کە لە باشووری کوردستان بەرەو ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەڕوات و دواتر لەگەڵ ڕووباری دیجلە و کەنداوی فارس تێکەڵ دەبێتەوە. ئەم ڕووبارە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی شاری سەردەشت و دەوروبەرە. ھەروەوھا بەنداوی سەردەشت لەسەر ئەم ڕووبارە ساز بووە.

کانیاوی گڕاواندەستکاری

 
کانیاوی گڕاوان
 
کانیاوی گڕاوان لە زستاندا

کانیاوی گڕاوان سەرچاوەیەکی ئاوی لە ناوچەی ڕەبەت لە شارستانی سەردەشتە کە بەھۆی تایبەتمەندیی دەرمانی و سروشتی سەرسەوزی دەوروبەری ناوبانگی ھەیە. گڕاوان لە دەشتێکی یەکدەست سەوز و سەرنجڕاکێش لە نزیک گوندی کانی گوێز لە مەودای دوو کیلۆمەتریی شاری ڕەبەت و لە دوازدە کیلۆمەتریی باکووری رۆژھەڵاتی شاری سەردەشت ھەڵکەوتووە کە خاوەن ئاوی کانیاوییە. ڕووباری زێی بچووک لە تەنیشت ئەو کانیاوە تێدەپەڕێت کە لە وەرزی بەھاردا یەکێک لە پڕئاوترین ڕووبارەکانی ناوچەیە. ئاوی ئەو کانیاوە دەڕژێتە ناو ڕووباری کەڵوێ کە بەشێک لە زێی بچووک دێتە ھەژمار.[١٥] ھەروەھا گڕاوان کانیاوێکە ئاوەکەی کانزانییە و ھەڵگری خوێیە. ئەو کانیاوە ١٢٠٦ مەتر بەرزە لە ئاستی دەریا.[١٦]

کیمیاباراندەستکاری

لە ٧ی پووشپەڕی ساڵی ١٣٦٦ ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ زایینی، کاتژمێری ٤٬٣٠ سەر لە ئێوارە ھێزە ئاسمانییەکانی ڕژێمی بەعس و فرۆکەوانەکانی ئەو سوپایە، بە گازی کیمیاوی شاری سەردەشت و گوندی ڕەشەھەرمێیان[١٧] بۆردومان کرد.

لەو بۆمبارانەی شارە ١٢٠٠٠ کەسییەکەی سەردەشت، ٨٠٢٤ کەس کیمیاوی کران و ١٣٠ کەس لە خەڵکی ئەم شارە شەھید کران.[١٨][١٩]

پاش ئەم ڕووداوە ئێران شاری سەردەشتی بە یەکەمین شار لە جیھان کە بە گازی کیمیاوی بۆمباران کراوە ناساند.[٢٠][٢١]

 
شوێنی کیمیاباران کراوی شاری سەردەشت
 
وێنەی چەند کیمیاوی کراوی شاری سەردەشت
 
وێنەی چەند کیمیاوی کراوی شاری سەردەشت
 
کیمیابارانی سەردەشت ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧
 
کیمیابارانی سەردەشت ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧

ڕێگاکاندەستکاری

شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی بۆکان، ورمێ، مەھاباد، بانە و پیرانشار ڕیگای ھەیە. ھەروەھا شاری سەردەشت لە شەقامی قەڵادزێوە لەگەڵ شارەکانی باشووری کوردستان ڕێگای ھەیە.

  • ڕیگاکانی شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی کوردستان و شارەکانی ئێران لە خوارەوە نوسراوە:
شار وڵات ڕێگا (کیلۆمەتر)
قەڵادزێ   کوردستان ٣٥ کیلۆمەتر
ڕانیە   کوردستان ٦٥ کیلۆمەتر
سەنگەسەر   کوردستان ٥٠ کیلۆمەتر
ژاراوە   کوردستان ٤٥ کیلۆمەتر
ھەولێر   کوردستان ١٨٩ کیلۆمەتر
دھۆک   کوردستان ٣٠٥ کیلۆمەتر
سلێمانی   کوردستان ١٧٧ کیلۆمەتر
کەرکووک   کوردستان ٢١٨ کیلۆمەتر
حاجی ئۆمەران   کوردستان ٩٤ کیلۆمەتر
وان   کوردستان ٤٢٥ کیلۆمەتر
ورمێ   کوردستان ١٩٥ کیلۆمەتر

(ڕیگای شنۆ)

سێرۆ   کوردستان ٢٤٠ کیلۆمەتر
بۆکان   کوردستان ١٠٥ کیلۆمەتر

(ڕیگای شوسە)

بۆکان   کوردستان ١٣٠ کیلۆمەتر

(ڕیگای ڕەبەت-خەلیفان-بۆکان)

ڕەبەت   کوردستان ١٥ کیلۆمەتر
ماکۆ   کوردستان ٤٤٠ کیلۆمەتر
مەھاباد   کوردستان ١٢٠ کیلۆمەتر
شنۆ   کوردستان ١٤٠ کیلۆمەتر
پیرانشار   کوردستان ٨٥ کیلۆمەتر
نەغەدە   کوردستان ١٢٥ کیلۆمەتر
بانە   کوردستان ٦٧ کیلۆمەتر
سەقز   کوردستان ١٢٥ کیلۆمەتر
بیجاڕ   کوردستان ٢٦٥ کیلۆمەتر
سنە   کوردستان ٣٠٥ کیلۆمەتر
کرماشان   کوردستان ٤٣٠ کیلۆمەتر
ئیلام   کوردستان ٦٤٥ کیلۆمەتر
تەورێز   ئێران ٣٣٠ کیلۆمەتر
زەنگان   ئێران ٤١٠ کیلۆمەتر
تاران   ئێران ٧٤٠ کیلۆمەتر

تێرمیناڵی سەردەشت ھەموو ڕۆژێک لەگەڵ شارەکانی بۆکان، سەقز، بانە، ورمێ، مەھاباد، نەغەدە، پیرانشار، شنۆ، تەورێز و تاران، ھاتوچۆی ھەیە.

کەسانی ناوداردەستکاری

 
عەزیزخان موکری

پەیوەندی نێونەتەوەییدەستکاری

دەستە خوشکدەستکاری

ئاڵا شار وڵات ساڵی دەستە خوشکایەتی
  ھیرۆشیما ژاپۆن ٢٠٠٥[٢٢]

[٢٣][٢٤]

رۆژی سێشەممەی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ (بەرامبەر لەگەڵ ٧ی پووشپەڕی ٢٧٠٥) بە بەشداریکردنی کۆمەڵێک ژاپۆنی لە شارەکانی ھیرۆشیما و ناگاساکی، شەقامێک لە شاری سەردەشت بە ناوی شەقامی ھیرۆشیما کرایەوە.[٢٥] ھەروەھا لە شاری ھیرۆشیماش شەقامێک بە ناوی شەقامی سەردەشت کرایەوە.[٢٦]

لە ڕۆژی ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ شەقامێک لە تاران ھەڵکەوتوو لە شەستیی شەھید چەمران، سەرتر لە شەقامی باقرخان بە ناوی شەقامی سەردەشت کرایەوە.[٢٧]

پێشانگادەستکاری

ئەمانەش ببینەدەستکاری

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ ئ ا سەردەشت بەھەشتی کوردستان. وەسوەکەل ھەواڵ (لە ڕێکەوتی ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧). سەردان لە ڕێکەوتی ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١.
  2. ^ ئ ا سەردەشت بەھەشتی کوردستان. تەبیان (لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئایاری ٢٠١٦). سەردان لە ڕێکەوتی ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١.
  3. ^ چالاکانی مەدەنیی کورد خوازیاری ناساندنی شاری سەردەشت وەکوو \"شاری ئاشتی\"ـن. کوردستان میدیا (لە ڕێکەوتی ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥). سەردان لە ڕێکەوتی ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١.
  4. ^ دوای ٢٨ساڵ کیمیاباران/ داوا دەکرێت سەردەشت وەکوو شاری ئاشتی بناسرێت. کوردپا (لە ڕێکەوتی ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥). سەردان لە ڕێکەوتی ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١.
  5. ^ ئ ا سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦
  6. ^ ئیبراھیم ئەفخەمی، ساڵی ١٣٧٣ی ھەتاوی، مێژووی فەرھەنگ و وێژەی موکریان–بەرگی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦
  7. ^ ناساندنی سەردەشت. بۆکان موکری. ئەرشیڤ کراوە نووسراوەی سەرەکی لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤. سەردان لە ڕێکەوتی ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ (فارسی).
  8. ^ وەشانی ئەرشیڤکراو. ئەرشیڤ کراوە نووسراوەی سەرەکی لە ڕێکەوتی ٧ی شوباتی ٢٠١٥. سەردان لە ڕێکەوتی ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١. Archived ٧ی شوباتی ٢٠١٥, لە وەیبەک مەشین.
  9. ^ سەرژمێریی کۆماری ئیسلامیی ئێران، ١٣٨٥ (٢٠٠٦) (ئێکسڵ). کۆماری ئیسلامیی ئێران. ئەرشیڤ کراوە نووسراوەی سەرەکی لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١.
  10. ^ https://anfpersian.com/znn/مرگ-ناخواسته-یک-دختر-کرد-در-سردشت-39362
  11. ^ سردشت، ویزیت ایران
  12. ^ در مورد سردشت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید
  13. ^ "سەردەشت شارێکی دیمەنی"، ڕۆژنامەی ئێران (١٣ی تەممووزی ٢٠١٥)
  14. ^ "تاڤگەی شەڵماش"، گەشتیاریی ئێران و گەشتیاریی جیھان ئۆنڵاین. (٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦)
  15. ^ گڕاوانی ڕەبەت، سێحری سروشتی دڵڕفێن. سەحەری کوردی (لە ڕێکەوتی ١٤ی ئابی ٢٠١٨). سەردان لە ڕێکەوتی ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١.
  16. ^ کانی گڕاوان+وێنە. خاک تیڤی (لە ڕێکەوتی ٥ی ئایاری ٢٠٢٠). سەردان لە ڕێکەوتی ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١.
  17. ^ دۆسیەی کیمیابارانکردنی سەردەشت. سەردان لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ٢٠١١. Archived ٤ی ئازاری ٢٠١٦, لە وەیبەک مەشین.
  18. ^ هشت‌هزار و 24مصدوم شيميايي سردشت در آمار بنياد شهيد نيستند Archived ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢, لە وەیبەک مەشین.
  19. ^ کردستان آزمایشگاه سلاحهای شیمیایی. سەردان لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ٢٠١١. Archived ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠, لە وەیبەک مەشین.
  20. ^ هفتم تير، سالروز بمباران شیمیایی سردشت. سەردان لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ٢٠١١.
  21. ^ سازمان منع سلاح‌هاي شيميايي براي قربانيان سردشت پيام صادر مي‌كند. ئەرشیڤ کراوە نووسراوەی سەرەکی لە ڕێکەوتی ٢٤ی نیسانی ٢٠١٥. سەردان لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ٢٠١١. Archived ٢٤ی نیسانی ٢٠١٥, لە وەیبەک مەشین.
  22. ^ استانداری آذربایجان غربی: سردشت وارث تمدن‌های کهن و تاریخی منطقه با قابلیت‌های جهانی است (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ بهمن ۱۳۹۷؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
  23. ^ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی: شركت دانش‌آموزان ایرانی در مراسم یادبود صلح هیروشیما (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶؛[بەستەری مردوو] بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
  24. ^ سایت خبری-تحلیلی شعار سال: سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
  25. ^ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): یکی از خیابان‌های سردشت به نام «هیروشیما» نام‌گذاری شد (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۷ تیر ۱۳۸۴؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
  26. ^ خیابانی در سردشت خیابانی در هیروشیما (به فارسی)، نوشته‌شده در روزنامۀ ایران، دو‌شنبه ۱۱ دی ۱۳۹۶، شمارۀ ۶۶۸۱؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
  27. ^ کوردپرێس (لە ڕێکەوتی ٢٥ی ئازاری ٢٠٢١). شەقامێکی تاران ناوی سەردەشتی لێنرا. kurdpress.com. سەردان لە ڕێکەوتی ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

بەستەرە دەرەکییەکاندەستکاری