سەردەشت شارێکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ناوەندی شارستانی سەردەشتە. نێوان سنووری ئێران و عێراق ھەڵکەوتووە کە دەگوترێت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە. ئەم شارە لە ساڵی ١٩٨٧ زایینی لەلایەن حکوومەتی بەعسی سەدام حوسێن کیمیاباران کراوە. شاری سەردەشت یەکێک لە شارەکانی ناوچەی موکریان و سەر بە پارێزگای ورمێیە کە کەوتووەتە باشووری شارەکانی پیرانشار و مەھاباد و ھەروەھا دەێکەوێتە ڕۆژاوای بانە و باشووری ڕۆژاوای بۆکان. ھەروەھا سەردەشت دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی قەڵادزێ و پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان. یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی سەردەشت، شاری میراوەیە کە لە نێوان سەردەشت و پیرانشاردا ھەڵکەوتووە.

سەردەشت
شار
چەند دیمەنێکی شاری سەردەشت
چەند دیمەنێکی شاری سەردەشت
سەردەشت is located in Iran
سەردەشت
سەردەشت
جێگەی لە ئێراندا
سەردەشت is located in ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سەردەشت
سەردەشت
جێگەی لە کوردستاندا
پۆتانەکان: 36°09′N 45°28′E / 36.150°N 45.467°E / 36.150; 45.467پۆتانەکان: 36°09′N 45°28′E / 36.150°N 45.467°E / 36.150; 45.467
وڵات کوردستان
پارێزگاورمێ
شارستانسەردەشت
ناوچەناوەندی
بەرزایی١٤٨٠ مەتر (٤٬٨٦٠ پێ)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٦)
 • سەرجەم٤٦،٤١٢ کەس [١]
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (سۆرانی)
 • ئایینئیسلام (سوننە)
کۆدی تەلەفۆن٠٤٤

جوگرافیادەستکاری

سەردەشت لە کەنار کێوی گردە سوور (Gerde Sûr) ھەڵکەوتووە. کێوەکانی قەندیل لە باکووری ڕۆژاوای ئەم شارەن. سەردەشت لە باکوور لەگەڵ پیرانشار و مەھاباد، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ بۆکان، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ بانە و لە ڕۆژاوادا لەگەڵ قەڵادزێ و پارێزگای سلێمانی ھاوسنوورە. ھەروەھا سەردەشت ١٠٠ کیلۆمەتر سنووری لەگەڵ ھەرێمی کوردستان ھەیە. ھەرێمی کوێستانی سەردەشت بە گەورەیی ١٦٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت.

ھەندێک لە کێوە بەرزەکانی سەردەشت لەخوارەوە نووسراون:[٢]

  • بوولفەت
  • ھەوینە ماڵ (باشووری دێی قەڵەڕەشە)
  • زەردکە (لە گووندی ئالان)
  • سەری گۆم (لە پشتەوەی شاری میراوە)
  • تەرخان
  • ئیبراھیم جەلال
  • کێوی نستان
  • لەندی شێخان
  • داشان قەڵا
  • کاسە بەردین
  • حاجی ئیبراھیم
  • بەردە سپییان

دانیشتوواندەستکاری

بەپێی ئاماری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠٠١دا شاری سەردەشت ٥٠٬٠٠٠ کەس دانیشتووی بوو بەڵام بەسەرجەم شاروچکە و گوندەکانەوە دەگاتە نزیک ١٣٠٬٠٠٠ کەس کە ھەمویان کوردن و بە زمانی کوردی قسە دەکەن. خەڵکی ئەم شارە موسڵمانن و لە ئیسلامی سوننە پەیڕەوی دەکەن.[٣]

گەشتیاریدەستکاری

تاڤگەی شەڵماشدەستکاری

 
دیمەنێکی تاڤگەی شەڵماش

تاڤگەی شەڵماش یەکێک لە گرنگترین تاڤگەکانی پارێزگای ورمێ کە لە شارستانی سەردەشت ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری زێی بچووک ھەژماردەکرێ.

چۆمی کەڵوێدەستکاری

چۆمی کەڵوێ بەشێک لە زێی بچووکە، کە لە باشووری کوردستان بەرەو ڕۆژھەڵاتی کوردستان دێت و دوایە لەگەڵ ڕووباری دیجلە و کەنداوی فارس تێکەڵ دەبێتەوە. ئەم ڕووبارە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی شاری سەردەشت و دەوروبەرە. ھەروەوھا بەنداوی سەردەشت لەسەر ئەم ڕووبارە ساز بووە.

کیمیابارانی سەردەشتدەستکاری

  وتاری سەرەکیکیمیابارانی سەردەشت

لە ٧ی پووشپەڕی ساڵی ١٣٦٦ ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ زایینی، کاتژمێری ٤٬٣٠ سەر لە ئێوارە ھێزە ئاسمانییەکانی ڕژێمی بەعس و فرۆکەوانەکانی ئەو سوپایە، بە گازی کیمیاوی شاری سەردەشت و گوندی ڕەشە ھەرمێیان[٤] بۆردومان کرد.

لەو بۆمبارانەی شارە ١٢٠٠٠ کەسییەکەی سەردەشت، ٨٠٢٤ کەس کیمیاوی کران و ١٣٠ کەس لە خەڵکی ئەم شارە شەھید کران.[٥][٦]

پاش ئەم ڕووداوە ئێران شاری سەردەشتی بە یەکەمین شار لە جیھان کە بە گازی کیمیاوی بۆمباران کراوە ناساند.[٧][٨]

 
وێنەی چەند کیمیاوی کراوی شاری سەردەشت
 
کیمیابارانی سەردەشت ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧
 
کیمیابارانی سەردەشت ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧
 
وێنەی چەند کیمیاوی کراوی شاری سەردەشت

ڕیگاکانی سەردەشتدەستکاری

شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی بۆکان، ورمێ، مەھاباد، بانە و پیرانشار ڕیگای ھەیە. ھەروەھا شاری سەردەشت لە شەقامی قەڵادزێوە لەگەڵ شارەکانی باشووری کوردستان ڕیگای ھەیە.

  • ڕیگاکانی شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی کوردستان و شارەکانی ئێران لە خوارەوە نوسراوە:
شار وڵات ڕیگا (کیلۆمەتر)
قەڵادزێ   کوردستان ٣٥ کیلۆمەتر
ڕانیە   کوردستان ٦٥ کیلۆمەتر
سەنگەسەر   کوردستان ٥٠ کیلۆمەتر
ژاراوە   کوردستان ٤٥ کیلۆمەتر
ھەولێر   کوردستان ١٨٩ کیلۆمەتر
دھۆک   کوردستان ٣٠٥ کیلۆمەتر
سلێمانی   کوردستان ١٧٧ کیلۆمەتر
کەرکووک   کوردستان ٢١٨ کیلۆمەتر
حاجی ئۆمەران   کوردستان ٩٤ کیلۆمەتر
وان   کوردستان ٤٢٥ کیلۆمەتر
ورمێ   کوردستان ١٩٥ کیلۆمەتر

(ڕیگای شنۆ)

سێرۆ   کوردستان ٢٤٠ کیلۆمەتر
بۆکان   کوردستان ١٠٥ کیلۆمەتر

(ڕیگای شوسە)

بۆکان   کوردستان ١٣٠ کیلۆمەتر

(ڕیگای ڕەبەت-خەلیفان-بۆکان)

ڕەبەت   کوردستان ١٥ کیلۆمەتر
ماکۆ   کوردستان ٤٤٠ کیلۆمەتر
مەھاباد   کوردستان ١٢٠ کیلۆمەتر
شنۆ   کوردستان ١٤٠ کیلۆمەتر
پیرانشار   کوردستان ٨٥ کیلۆمەتر
نەغەدە   کوردستان ١٢٥ کیلۆمەتر
بانە   کوردستان ٦٧ کیلۆمەتر
سەقز   کوردستان ١٢٥ کیلۆمەتر
بیجاڕ   کوردستان ٢٦٥ کیلۆمەتر
سنە   کوردستان ٣٠٥ کیلۆمەتر
کرماشان   کوردستان ٤٣٠ کیلۆمەتر
ئیلام   کوردستان ٦٤٥ کیلۆمەتر
تەورێز   ئێران ٣٣٠ کیلۆمەتر
زەنگان   ئێران ٤١٠ کیلۆمەتر
تاران   ئێران ٧٤٠ کیلۆمەتر

تێرمیناڵی سەردەشت ھەموو ڕۆژێک لەگەڵ شارەکانی بۆکان، سەقز، بانە، ورمێ، مەھاباد، نەغەدە، پیرانشار، شنۆ، تەورێز و تاران، ھاتوچۆی ھەیە.

پێشانگادەستکاری

ئەمانەش ببینەدەستکاری

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦
  2. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٧ی شوباتی ٢٠١٥. لە ڕێکەوتی ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە. 
  3. ^ https://anfpersian.com/znn/مرگ-ناخواسته-یک-دختر-کرد-در-سردشت-39362
  4. ^ "دۆسیەی کیمیابارانکردنی سەردەشت". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٤ی ئازاری ٢٠١٦. لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ٢٠١١ ھێنراوە. 
  5. ^ هشت‌هزار و 24مصدوم شيميايي سردشت در آمار بنياد شهيد نيستند Archived ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢, لە وەیبەک مەشین.
  6. ^ "کردستان آزمایشگاه سلاحهای شیمیایی". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠. لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ٢٠١١ ھێنراوە. 
  7. ^ "هفتم تير، سالروز بمباران شيميايي سردشت". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٥. لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ٢٠١١ ھێنراوە. 
  8. ^ سازمان منع سلاح‌هاي شيميايي براي قربانيان سردشت پيام صادر مي‌كند

بەستەرە دەرەکییەکاندەستکاری