دەربەندیخان شارۆچکەیەکە کەوتووەتە ناحیەی دەربەندیخان (ناوەند)، قەزای دەربەندیخان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.[٢]

دەربەندیخان
Darbandikhan
شارۆچکە
دەربەندیخان is located in Kurdistan Region
دەربەندیخان
دەربەندیخان
جێگەی لە کوردستاندا
دەربەندیخان is located in Iraq
دەربەندیخان
دەربەندیخان
جێگەی لە عێراقدا
پۆتانەکان: 35°06′47.4″N 45°41′10.5″E / 35.113167°N 45.686250°E / 35.113167; 45.686250پۆتانەکان: 35°06′47.4″N 45°41′10.5″E / 35.113167°N 45.686250°E / 35.113167; 45.686250
وڵات کوردستان[١]
 عێراق
پارێزگاسلێمانی
قەزاقەزای دەربەندیخان
ناحیەناحیەی دەربەندیخان (ناوەند)
ڕووبەر
 • سەرجەم٢٬٧٠٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٬٠٤٤ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی٥١٣ مەتر (١٬٦٨٣ پێ)
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (سۆرانی)
 • ئایینسوننی شافعی

ئەم شارۆچکەیە ناوەندی ناحیەی دەربەندیخان (ناوەند) و قەزای دەربەندیخانە.

ناودەستکاری

سەبارەت بە ناوی دەربەندیخان دوو بۆ چوون ھەیە:

  • بنەرەتی وشەی (خان) یەکەمیان، لەسەردەمی عوسمانیەکاندا پیاوێکی دەوڵەمەند و بەدەسەڵات بووە (محمد خان، احمد خان) باج و سەرانەی لە خەڵک سەندوە و لەو دەربەندەدا کە کاروانچییەکان گوزەریان پیادا کردووە، ئەم پیاوە (خان)ێکی ھەبووە وەک (دیوەخان) یا (ئوتێل) بە گوزارشتی ئەمڕۆ بۆ حەوانەوەی کاروانچییەکان ئەم خانە چەند ژوورێکی گەورە و فراوانی تێدا بووە بە قسڵ دروست کراوە.
  • (خان) لە کوردەواریدا بەو شوێنە دەووترێت کە وڵاخ و ئاژەڵی تێدا دەبەسرێتەوە و لە گەوڕ گەورەترە، لە گوێ چەمی سیرواندا ئەم (خان) ە ھەبووە و بۆ کاروانییەکانی ئێڵی جاف کە وڵاخە کانیان تێدا بەستوەتەوە و خۆشیان لە شوێنە باشەکانی دا پشوویان داوە، سەبارەت بەناوی (دەربەند) ئەو تەنگەبەرەی دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیا پێی دەووترێت دەربەند، لەنێوان زنجیرە چیای بەرانان و زمناکۆدا ڕووباری سیروان گوزەری کردووە و گەرمیان و کوێستانیان کردوە، بە نێوان ئەو دوو چیایە وتراوە دەربەند و لە نزیکیشەوە (خان)ێک ھەبووە، ئیتر ناو نراوە، ئەو دەربەندەی خانەکەی تێدایە و پاشان ناسراوە بە دەربەندیخان.[٣]

جوگرافیادەستکاری

دەربەندیخان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی فەقێ جنە و لە باشوور لەگەڵ گوندی ژاڵەناو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی زمناکۆ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گوڵانی حەمەی مەحموود.[٤][٥]

مێژوودەستکاری

بنەچەی شارۆچکەی دەربەندیخان لە گوندی (سەلیم پیرک) ەوە دەست پێدەکات کە لە بناری چیای تونیلەکەدا بووە و ناوەکەی لەو پیاوەوە ھاتووە کە ئاوەدانی کردووەتەوە، (صاڵحی پیرک و سان ئەحمەد و حمەئەمین عبدالقادر، حمەئەمین سەلمە، کاکە ئەمین) ڕیش سپی ئەم گوندە بوون و نزیکەی (٢٠) ماڵێک بوون، لەبەرەی خۆرئاوای ئەم گوندەوە بە دووری دوو کیلۆ مەتر یان کەمتر ھەشت نۆ ماڵێک ھەبوون لە نزیک سەرچاوەی ئاوێک کە ئاسک بۆ ئاو خواردنەوە ڕوویان تێ کردووە و ناوی (کانی ئاسکان) بووەو (فقێ محمودی وەڵەد بەگی) ئاوەدانی کردوەتەوە و پاشان ئەم ئاوە چووە بۆ گوندی کانی سارد.[٣]

گەشت و گوزاردەستکاری

  • دەریاچەی دەربەندیخان و ناوچەی شەمێران یەکێکە لەناوچە گەشت و گوزارییەکانی ئەم شارە کە گەشتیارێکی زۆر ڕووی تێدەکات.
  • سەرتەکی بەمۆ بە دووری ١٩کم دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکەوە ساڵانە گەشتیارێکی زۆر ڕووی تێدەکەن ھەروەھا ئەم ناوچەیە بە جۆرەھا میوە بەناوبانگە بەتایبەت ھەنجیر.
  • تونی بابا عەمرە بە دووری ٨ کم دەکەوێتە باشووری شارەکەوە ناوچەیەکی ئەفسوناویە سەرگوزەشتە و بەسەرھاتی زۆری لەسەر گێڕدراوەتەوە بە یەکێک لەناوچە جوان و سەرنجڕاکێشەکانی باشووری کوردستان دادەنرێت.
  • ئەشکەوتی کونەبا بە دووری ٥ کم دەکەوێتە ڕۆژئاوای شارەکە لە بناری شاخی گوڵان یەکێکە لە دەگمەنترین ئەشکەوتەکانی باشووری کوردستان ھەرچەندە ساڵانە گرووپی گەشتیاری سەردانی دەکەن بەڵام تا ئێستا ھیچ کەس و گرووپێک نەیتوانیووە بگات بە کۆتایی ئەشکەوتەکە، ئەشکەوتەکە بریتییە لە تەنھا ڕێگایەک و دوواتر دابەش بووە بۆ دوو ڕێگا بە ئاراستەی باکوورو باشوور و ڕێگەی باکوور درێژییەکەی زیاترە و بریتییە لە چەند ڕێگایەکی دابەش بوو

ئەم ئەشکەوتە پێکھاتەیەکی سرووشتییە و پێکھاتەی ناوەوەی بەرد و قسڵ و کلس و خۆڵە لە ئەنجامی بوونی ڕادەی بەرزی شێ و ئاو پێکھاتەیەکی بەردی کلسینی ڕوپۆش جۆری ئەسکەلەتایت و مەگناتایت ڕووپۆشی ناوەوەی ئەشکەوتەکەی کردووە بە چینێکی میتالیکی جوانی درەوشاوەی ناوازە بەردە کلسینەکان کۆمەڵێکی ڕەنگاوڕەنگی جیاواز بە یەکن بەپێی دابەشبووی جۆری ڕەنگی خۆڵەکان.

  • ژاڵەناو گوندێکە دەکەوێتە سەر ڕووباری سیروان بە دوری ٣ کم لە شارەکەوە ناوچەیەکی گەشتیارییە.

ھونەر و میوزیکدەستکاری

گرووپی دەفی وەفایی یەکێکە لە گرووپەکانی ئەم شارە لە بواری مۆسیقادا کاردەکات کە لە ساڵی ٢٠٠٤ دامەزراوە و چەندین گەنج لە گرووپەدا بەشدارن کە دەگەنە نزیکەی (٤٠) ژەنیار، زیاتر دەف بووە بە ناونیشانی گرووپەکە و ئەم نازناوەش دراوە بە شارۆچکەی دەربەندیخان، ئەم گرووپە لە زۆربەی ڤیستیڤاڵەکاندا بووە بە یەکەم و بە باشترین گرووپی دەف لە باشووری کوردستان.

ڕاگەیاندندەستکاری

  • لە ٢٠٠٤ دوو ڕۆژنامە ھەبوون بەناوەکانی دەربەندیخان و دەنگی نوێ لە قەزای دەربەندیخان کە لەلایەن گەنجانی شارەکەوە دەردەکران.
  • لە ٢٠٠٦ ڕۆژنامەی بەمۆ دەرکرا.
  • لە ٢٠٠٨ سایتی سەنتەری گەنجان کرایەوە.
  • لە ٢٠١٢ سایتی ڕووناکی شار کرایەوە.

سەرچاوەکاندەستکاری