ھیندستان

(ڕەوانەکراوە لە ھیندەوە)

ھیندستان یان کۆماری ھیند (بە ئینگلیزی: India؛ بە هیندی: Bhārat Gaṇarājya)[١٨] وڵاتێکە لە باشووری ئاسیا، دووەم پڕدانیشتوانترین وڵاتی جیهانە، حەوتەمین گەورەوڵاتی جیھانە لەڕووی ڕووبەرەوە و، گەورەترین وڵاتی دیموکراسییە لە جیهان لەڕووی دانیشتوانەوە. لە باشوورەوە لکاوە بە زەریای هیندی هەروەها لە باشووری ڕۆژاواش بە دەریای عەرەبییە، هیندستان لە ڕۆژاواوە هاوسنوورە لەگەڵ پاکستان،[f] هەروەها هەریەکە لە چین، نیپاڵ و بوتان دەکەونە باکور؛ بەنگلادیش و میانماریش دەکەونە ڕۆژهەڵات، هەروەها هیند لە زەریای هیندییەوە دراوسێی سریلانکا و ماڵدیڤە. لەپاڵ ئەوانەش سنووری ئاویی هەوبەشی لەگەڵ تایلەند و ئیندەنووسیا هەیە.

کۆماری ھیندستان
Bhārat Gaṇarājya
Horizontal tricolour flag bearing, from top to bottom, deep saffron, white, and green horizontal bands. In the centre of the white band is a navy-blue wheel with 24 spokes. Three lions facing left, right, and toward viewer, atop a frieze containing a galloping horse, a 24-spoke wheel, and an elephant. Underneath is a motto: "सत्यमेव जयते".
دروشم: "ساتیامێڤ جایەتی" (ڕاستی سەردەکەوێت)
سروود: "Jana Gana Mana" (بەنگلا)[١][٢]
"Thou Art the Ruler of the Minds of All People"[٣][١]
سروودی نەتەوەیی
"Vande Mataram"
"I Bow to Thee, Mother"[a][٤][١]
Image of a globe centred on India, with India highlighted.
Area controlled by India shown in dark green; regions claimed but not controlled shown in light green
پایتەختنیوودێلھی
گەورەترین شار
زمانە فەرمییەکان
زمانە نیشتمانییەکان نییە[٨][٩][١٠]
زمانە ناوچەییەکان
Native languages ٤٤٧ زمان[c]
ناوی هاووڵاتی هیندی
ئەندامێتی داڕێژە:Cslist
دەوڵەت فیدرالیازم پەرلەمانی دەستووری وڵات
 -  President Ram Nath Kovind
 -  Vice President Venkaiah Naidu
 -  Prime Minister نارێندرا مۆدی
 -  Chief Justice Sharad Arvind Bobde
 -  Speaker of the Lok Sabha Om Birla
یاسادانەر پەرلەمان
 -  ئەنجومەنی باڵا Rajya Sabha
 -  ئەنجومەنی خواروو Lok Sabha
Independence بەشێک لە شانشینی یەکگرتوو 
 -  Dominion ١٥ی ئابی ١٩٤٧ 
 -  Republic ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٥٠ 
ڕووبەر
 -  سەرجەم ٣,٢٨٧,٢٦٣[١] کیلۆمەتری چوارگۆشە [d](٧ەمین)
١,٢٦٩,٣٤٦ مایلی چوارگۆشە 
 -  ئاو (%) ٩.٦
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی داڕێژە:UN Population ١٬٣٢٦٬٠٩٣٬٢٤٧ لەسەر ویکیدراوە دەستکاریی ئەمە بکە (2nd)
 -  سەرژمێریی 2011 ١,٢١٠,٨٥٤,٩٧٧[١٤][١٥] (2nd)
GDP (PPP) بەراوردی ٢٠٢٠
 -  سەرجەم decrease $٨.٦٨٣ تریلیۆن دۆلار[١٦] (3rd)
 -  سەرانە decrease $٦،٢٨٣[١٦] (١١٨ەمین)
GDP (nominal) بەراوردی ٢٠٢٠
 -  سەرجەم decrease $٢.٥٩ تریلیۆن دۆلار[١٦] (٦ەمین)
 -  سەرانە decrease $١،٨٧٦[١٦] (١٣٩ەمین)
Gini (٢٠١٣) ٣٣.٩ (٧٩ەمین)
HDI (2019) ٠.٦٤٥ (١٣١st)
دراو ڕووپیەی هیندی (₹) (INR)
ناوچەی کاتی IST (UTC+05:30)
DST is not observed
شێوازەکانی ڕێکەوتنووسین
لای لێخوڕین چەپ[١٧]
پاوانی ئینتەرنێت .in (others)
کۆدی تەلەفۆن +91

مرۆڤ نزیکەی ٥٥ هەزار ساڵ لەمەوبەر لە ئەفریقاوە هاتە نیمچەکیشوەری ھیندی.[١٩] مانەوەیان لەم ن اوچەیە لە فۆرم و گرووپی جیاواز وایکرد ناوچەکە جیاواز دەرکەوێت، بەجۆرێک لەدوای ئەفریقا دووەم ناوچەیە کە زۆرترین ژمارەی جیاوازی جینی مرۆڤ لێ بێت.[٢٠] نزیکەی ٩٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا، ژیان لە نیمچەکیشوەری هیندی جێگیریی وەرگرت، لەم نێوانەدا دەرکەوتنی شارستانیی دۆڵی ئیندوس لە میلینیۆمی پێش زایینن هەبوو.[٢١] لە ١٢٠٠ ساڵ بەر لە زایین، زمانی سانسکریت بنچینەیەکی سەرەتایی درووست بوو و، دواتر لە باکووری ڕۆژاوای هیندستان بڵاوبوویەوە.[٢٢] لە لایەکی دیکەوە زمانی ڕیجڤدا دەرکەوت کە بەکاردەهات بۆ تۆمارکردن و وێنەکردن لە ئایینی هیندووئیزم لە هیندستان.[٢٢] لە باکوور و ڕۆژاوای هیند، زمانە دراڤیدییەکان چیتر نەمان.[٢٣] لە ٤٠٠ ساڵ بەر لە زایین، سیستمی چینایەتی و پۆلینکردن لە ئایینی هیندووئیزم دەرکەوت،[٢٤] هاوکات هەریەکە لە ئایینەکانی بودیزم و جاینیزم دەرکەوتن، کە ئەوان فەرمانە کۆمەڵایەتییەکانیان بەبێ گەڕانەوە بۆ پۆلین و بنەچەی کەسەکان دەسەپاند.[٢٥] ئیمپراتۆریەتیی ماوریا و ئیمپراتۆریەتیی گوپتا لەیەکەمین دەسەڵاتدارە سیاسییەکانی ناوچەکە بوون،[٢٦] دواتر سەردەمی دەسەڵاتیان بە داهێنانەکانیانەوە کۆتایی هات،[٢٧] لەپاڵ ئەوەش شکۆ و بوونی ژنیان نەهێشت لە کایەی سیاسەتدا[٢٨] هەروەها سیستەمی پۆلینکردن و چینایەتی هیندووئیزم بەڕێکخراوییەوە خستە ناو بیرووباوەڕەکانی بەڕێوەبردن.[g][٢٩] لە باشووری هیند، شا و فەرمانڕەواکانی ناوەڕاستی هیند هەستان بە هاوردەکردنی کەلتووری دین و زمانی دراڤیدییەکان بۆ شانشینەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی هیندستان.[٣٠]

لە سەدەکانی ناوین، هەریەکە لە ئایینەکانی مەسیحی، ئیسلام و زەردەشتی گەیشتنە باشوور و ڕۆژاوای هیندستان.[٣١] دواتر سوپای موسڵمانەکان لە ناوەڕاستی ئاسیاوە بەرەو باکووری هیندستان بەپچڕ پچڕ هەنگاویان نا،[٣٢] لە ئەنجامدا شانشینی دەلهی دامەزرا، بەمەش باکووری هیندستان بوو بە بەشێک لە شارستانییەتی ئیسلامی لە سەردەمی زێڕینی ئیسلام.[٣٣] لە سەدەی پازدەمدا، ئیمپراتۆرییەتی ڤیجایاناگارا دامەزرا لە باشووری هیندستان کە ڕێبەرایەتی لە کەلتووری هیندوو دەکرد.[٣٤] لە ناوچەی پەنجابیش، ئەوا سیکییەکان سەریان هەڵدا.[٣٥] لە ساڵی ١٥٢٦، دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی مەغۆل هات و دوو سەددەی ئاشتی بۆ وڵاتەکە هێنا،[٣٦] لەدوای خۆشییەوە کۆمەڵێک تەلار و کۆشکی گرانبەهای جێهێشت.[h][٣٧] دوا بەدوای ئەوەش، دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی لە هیندستان پەرەی سەند لەڕێی هاتنە پێشەوەی دەسەڵاتی کۆمپانی بەریتانی لە هیند، بەمەش هیندستان بووە وڵاتێکی ئابووری کۆلۆنی بەڵام بە لەدەستدانی سەروەرییەکەی.[٣٨] دواتر شێوازی دەسەڵاتەکە بوو بە دەسەڵاتی شاهانەی بەریتانیا ناسراو بە بریتش ڕاج، ئەمەش لە ساڵی ١٨٥٨ دەستی پێکرد. بەڵێنی ئینگلیزەکان بۆ پێدانی ماف بە هیندییەکان بەهێواشی جێبەجێ دەکرا،[٣٩] لەپاڵ ئەوەش گۆڕانکاری درووستکرا لەڕووی پیشەسازی و شێوازی ژیان، خوێندن و خزمەتگوزارییەکان.[٤٠] لەو دەمەدا، بیر و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی و سەربەخۆیی لەنێو هیندییەکان درووست بوو، لە ئەنجامی درووست کردنی ناڕەزایی هێمن و ئاشتیانە تێبینی ئەوەکرا بەرە بەرە دەسەڵاتی شاهانەی بەریتانی لە وڵاتەکە لاواز بوو.[٤١] لە ساڵی ١٩٤٧، ئینگلیز هیندستانی دابەشی دوو وڵاتی سەربەخۆ کرد، بەشێکی زۆرە هیندوو خستەوە سەر هیندستان، بەشەکەی دیکەش کە زۆرینەی موسڵمان بوون ئەوا کردی بە وڵاتێکی نوێ لە ژێر ناوی پاکستان، لە ئەنجامی ئەم ڕاگواستنە نەزانراوە ئەوا خەڵکێکی زۆر ژیانیان لەدەستدا.[٤٢][٤٣]

هیند لەوەتەی ساڵی ١٩٥٠ بووەتە وڵاتێکی کۆماری سێکولار، بە سیستمی پەرلەمانی دیموکراسی بەڕێوەدەچێت. وڵاتێکی هەمەچەشنی سیاسییە، هەمەجۆر لە زمان و پێکهاتە نەتەوەییە جیاوازەکان. ژمارەی دانیشتوانی هیند لە ٣٦١ ملیۆن کەس لە ساڵی ١٩٥٠ گەشەی کرد بۆ ١.٢١١ ملیار کەس لە ساڵی ٢٠١١.[٤٤] لە هەمان کاتدا، داهاتی تاک لە ساڵێکد لە ٦٤ دۆلاری ئەمریکی بەرزبوویەوە بۆ ١،٤٩٨ دۆلاری ئەمریکی، هەروەها ڕێژەی خوێندەواری لە ١٦.٦٪ بەرزبوویەوە بۆ ٧٤٪. هیند لە وڵاتێکی نەبوونەوە لە ساڵی ١٩٥١ دەستیپێکرد،[٤٥] ئەمڕۆ بۆتە وڵاتێکی ئابووریی خێرا گەشەندوو بەتایبەتیش لە بوار و خزمەتگوزارییە تەکنەلۆژییەکان، هاوکات لەگەڵ گەشەسەندی چینی ناوەڕاست لە وڵاتەکەدا.[٤٦] هیندستان پڕۆگرامی بۆشایی ئاسمانیی هەیە، هەروەها لەڕێی فیلم، گۆرانی هەروەها گوتنەوەی وانەی ڕۆحانیی و یۆگا توانیویانە کەلتووری خۆیان بە جیهاندا ئاشنا بکەن.[٤٧] هیندستان بەشێوەی بەرچاو توانیویەتی ڕێژەی هەژاری لە وڵاتەکەی کەم بکاتەوە، هەرچەندە لە ژێر سیستمێکی نایەکسانیی ئابووریدا دەژی.[٤٨] هیندستان یەکێکە لەو وڵاتانەی کە خاوەنی چەکی ئەتۆمییە و هەروەها لە ڕیزەکانی پێشەوەی بەهێزترین سوپای جیهان دەبیندرێت. هیند کێشەی هەیە لەگەڵ دراوسێیەکانی (پاکستان و چین) لەسەر خاکی کەشمیر، ئەم کێشەیە لەوەتەی ناوەڕاستی سەدەی بیستەم چارەسەر نەکراوە.[٤٩] لەنێو ئالنگارییە کۆمەڵایەتییەکاندا، هیند کێشەی نایەکسانیی جێندەری، بەدخۆراکی منداڵان،[٥٠] هەروەها پیسبوونی ئاووهەوا هەیە.[٥١] هیند زەوییەکی هەمەچەشنی هەیە، کە لە چوار جۆر پێکهاتە پێکهاتووە، تێیدا ٢١.٤٪ لەو ڕێژەیە هی دارستانەکانییەتی. ژیانی جەنگڵی هیندی کە زۆربەی کات هاوتەریب کراوە لەگەڵ کەلتووری هیندی، ئەوا بەشێک لەو دارستانانە پێکدێنێت.[٥٢]

وشەڕەتناسیدەستکاری

بەپێی فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد (چاپی سێیەمی ٢٠٠٩) وشەی هیندستان/ئیندیا لە وشەیەکی کلاسیکی لاتینی "ئیندیا" هاتووە، کە بۆ ناوهێنانی باشووری ئاسیا و ئەو ناوچەیە بەدیارینەکراوی بەرەو ڕۆژهەڵات هاتتووە؛ دواتریش وشەکە بەجۆراوجۆری بەکارهاتووەتەوە لەوانە ئیندیا ( Ἰνδία) لە زمانی گریکی کوەینە، ئیندوس ( Ἰνδός) لە زمانی ئیغریقی، هیندوش ( Hindūš) لە زمانی فارسیی کۆن، کە ئاماژەیەکە بۆ هەرێمی ڕۆژهەڵات لە ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی.[٥٣][٥٤] لە زمانی گریکی کۆندا، ئیندۆی وەک ناوهێنانی خەڵکی ئیندوس بەکارهاتووە.[٥٥]

دەستەواژەی بهارەت (Bhārat)، لە داستانی شیعری هیندی و دەستووری وڵاتی هیند بەکارهاتووە،[٥٦][٥٧] ئەم ناوە بەپێی زمانە جیاوازەکانی هیندستان بەشێوازی جیاواز هاتووە، یەکێک لەوانەش بهارەتاڤارشایە کە ئاماژەیە بۆ ناوچەی دۆڵی گەنگ.[٥٨][٥٩] ناوی بهارەت لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا بەکارهێنانی زۆرتر بوو بۆ ناوهێنانی وڵاتەکە (هیندستان) لە ئاستی ناوخۆییدا.[٦٠][٦١]

هیندوستان ناوێکی زمانی پاڵەوییە بۆ هیندستان، کە هەر لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند بەشێوەی فراوان بەکارهاتووە. هیندوستان ئاماژەی بۆ ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە باکووری هیندستانی ئەمڕۆ لەگەڵ پاکستان، یانیش بەنزیکی تەواوی هیندستان لە خۆ دەگرێت.[٦٠][٦١][٦٢]

مێژوودەستکاری

مێژووی دێریندەستکاری

سکریپتێکی ڕیگڤێدا لە سەدەی نۆزدەهەم، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ١٥٠٠-١٢٠٠ ساڵ پێش زایین، سکریپتەکە بە ستایلی سەدەی چواردەهەم نووسراوەتەوە.[٦٣]
وێنەیەک کە مانوسکریپتێکی سانسکریتی سەرەتاکانی هاوچەرخی داستانی ڕامایانا پشاندەدات، کە سەرنجی خستۆتە سەر جلووبەرگەکان. دەورووبەری ٤٠٠-٣٠٠ ساڵ پێش زایین.[٦٤]

نزیکەی ٥٥ هەزار ساڵ لەمەوبەر، یەکەم مرۆڤی هاوچەرخ یان هۆمۆ ساپینس لە ئەفریقاوە گەیشتە نیمچەکیشوەری هیندی.[٦٥][٦٦][٦٧] نەوەی سەرەتایی لە مرۆڤی هاوچەرخ تاکوو ٣٠ هەزار ساڵ لەمەوبەر لە باشووری ئاسیا ماونەتەوە.[٦٨] بەڵگەکان لەسەر مانەوەی مرۆڤ لە ناوچەکە گۆ ٦٥٠٠ ساڵ بەر لە زایین دۆزراونەتەوە، ئەم دۆزینەوەیەش دەگەڕێتەوە بۆ ناوچەی مێهرگارە کە لە ئێستادا دەکەوێتە بەلۆچستان، پاکستان.[٦٩] هەموو ئەمانەش بۆ شارستانی دۆڵی سیند دەگەڕێتەوە، کە یەکەم چاندی ژیانی مرۆڤ بووە لە شاردا و لەناوچەی باشووری ئاسیا.[٦٩][٧٠] کە ماوەی ٢٥٠٠ بۆ ١٩٠٠ ساڵ بەر لەزایین دەگرێتەوە، ئەم ناوچەیەش لە ئێستادا دەکەوێتە پاکستان و بەشی ڕۆژاوای هیندستان.[٧١] لەم ناوچەیە چەندین شار و شوێنەواری لێبووە لەوانە مۆهینجۆ دارۆ، هارپا، دۆلاڤیرا و کالیبانگان.[٧٢]


لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٠ بۆ ٥٠٠ ساڵ پێش زایین، زۆربەی ناوچەکە لە قۆناغی سەردەمی مسەوە ڕاگواسترایەوە بۆ سەردەمی ئاسن.[٧٣] ڤێداکان بەکۆنترین دەقی پەیوەندیدار بە هیندووئیزم دادەنرێت،[٧٤] کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمە.[٧٥] زۆربەی مێژوونووسان لەسەر ئەوە کۆکن کە لەو سەردەمە چەند شەپۆڵێکی کۆچکردنی ئیندۆ-ئاریانی لە باکووری ڕۆژاواوە ڕوویکردۆتە نیمچەکیشوەرەکە.[٧٤] سیستمی تائیفی هەر لەو سەردەمە درووست بوو، کە تێیدا لە شێوەی هەڕەمی پیاوی ئایینی، جەنگاوەر و جوتیار ئازادی لەخۆگرتبوو، بەبێ هەژمارکردنی خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکە کە بەهۆی ناپاکی و تاوانەکانیانەوە دوورخرابوونەوە.[٧٦] بەپێی شوێنەوارە بەردییەکانی هیند، ئەوا بەڵگەی ئەوە بەدەست هاتوون کە لەو سەردەمە بەجۆرێک لە جۆرەکان ڕێکخستنی سیاسیی بوونی هەبووە.[٧٣]

لە کۆتاییەکانی سەردەمی ڤێداکەکان، واتە لە دەورووبەری ٦ سەدە بەر لەزایین، ویلایەت و دەسەڵاتی بچووک لە دەوری ڕووباری گەنگ درووست بوون لە بەشی باکوووری ڕۆژاوای

نەخشەی ئیمپراتۆری ئەشۆکا، دەورووبەری ٢٥٠ ساڵ پێش زایین.
نەخشەی هیندستان، دەورووبەری ٣٥٠ ساڵ پێش زایین.
ئەشکەوتی ئەجانتا، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پێنج سەدە پێش زایین.

هیندستان، ژمارەی ئەو کۆمەڵانە لە ١٦ کۆمەڵە خۆیان دەبینییەوە و پێشیان دەگوترا مەهاجاناپاداس.[٧٧][٧٨] لەگەڵ بە شارستانیی بوونی ناوچەکە، دوو ئایینی دیکە دوور لە ڤێداکییەکان درووست بوون و بوون بە ئایینی سەربەخۆ ئەوانیش جاینیزم[٧٩] و بودیزم بوون. بوودیزم لەسەر وانە و پەندەکانی گاوتاما بوودا درووست بوو، ئەم ئایینە سەرنجی خەڵکی لە هەموو چین و ئاستەکان ڕاکێشا، ماوەی ژیانی بوودا بووە سەرەتای نووسینەوە و تۆمارکردنی مێژوو لە هیندستان.[٨٠][٨١][٨٢] لە سەدەی سێیەمی پێش زایین، ئیمپراتۆری ماوریان درووست بوو،[٨٣] ئەم ئیمپراتۆرییەتە ژمارەی ویلایەتەکانی کەم کردەوە لەپێناو گرتنە دەسەڵاتی باشتر. ماوریان دەسەڵاتی بەسەر زۆربەی ناوچەکانی هیند هەبوو، جگە لە چەند ناوچەیەک لە قووڵایی باشوور.[٨٤][٨٥] پاشاکانی ماوریان بەوە ناسراوبوون بە درووستکردن یان بەڕێوەبردنی سیستمی ژیانی خەڵک. ئاشۆکا یەکێک بوو لە پاشاکانی ماوریان کە ئایینی بوودیزیمی بەناو هیندا زیاتر بڵاوکردەوە.[٨٦][٨٧]

بەگوێرەی ئەدەبیاتی سەنگام، زمانی تامیلی لە نێوان ٢٠٠ ساڵ پێش زایین بۆ ساڵی ٢٠٠ی زایین دەگەڕێتەوە. لەو سەردەمانە ئەوا باشوور لەلایەن دەسەڵاتدارەکانی چێراس، چۆلاس و پاندیاس بەڕێوەبراوە و بەچڕیش لە پەیوەندی بازرگانیدا بوون لەگەڵ ئیمپراتۆری ڕۆمانی، هەروەها بەشی ڕۆژاوا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا.[٨٨][٨٩] لە باکووری هیندستان، هیندووئیزم دەسەڵاتی نێرینە و پیاوسالاری فراوانترکرد، کە بووە هۆی ژێردەستەیی بوونی ژنان.[٩٠] لە سەدەی چوارەم و پێنجەمینی زایین، ئیمپراتۆری گوپتە کە دەسەڵاتی لە دەورووبەری ڕووباری گەنج بوو، سیستمێکی گەورەی درووستکرد بۆ بەڕێوەبردن و باج؛ ئەم سیستمە دواتر بووە نموونە یان مۆدێلێک بۆ شانشینەکانی هیندستان.[٩١][٩٢] لە ژێر دەسەڵاتی گوپتەدا، سەردەمێکی نوێی هیندووئیزم لەسەر بنەمای دڵسۆزیی بوون درووست بوو.[٩٣] ئەم گۆڕانکارییەش لەسەر پەیکەرەکان و تەلارسازیی ئەو ماوەیە ڕەنگی دایەوە.[٩١]

مێژووی ناوەڕاستدەستکاری

نەخشەی هیندستان لە ساڵی ١٠٢٢.
پەرستگای بریهادیشوارا، لە ساڵی ١٠١٠ تەواوکرا.

مێژووی ناوەڕاستی هیندستان ماوەی ساڵانی ٦٠٠ بۆ ١٢٠٠، ئەو سەردەمە بە هەبوونی شانشینی ناوچەیی و کەلتووری هەمەچەشن دەناسرێتەوە.[٩٤] لە ساڵانی ٦٠٦ بۆ ٦٤٧، هەرشە پاشا و فەرمانڕەوای ناوچەی ئیندو-گەنگ ویستی دەسەڵاتی فەرمانڕەواییەکەی فراوانبکات بۆ باشووری وڵات، بەڵام لەوێ لەلایەن دەسەڵاتداریی چالوکیا شکێنرا.[٩٥] دوای خۆشی ئەوا جێگرەوەکەی ویستی هەمان کار بکات، بەڵام لەلایەن پالا، پاشای بەنگال شکێنرا.[٩٥] کاتێک چالوکیاییەکان ویستیان دەسەڵاتی خۆیان لە باشوور زیاتر فراوان بکەن، ئەوا ئەوانیش لەلایەن دەسەڵاتداریی پالاڤا ڕێگرییان لێکرا.[٩٥] بەم جۆرە هیچ یەکێک لەو پاشایانە نەیانتوانی دەسەڵاتی فەرمانڕەواییەکەیان لەو سەردەمە فراوانتر بکەن بەراورد بەو ناوچە جوگرافییەی خۆیان.[٩٤] لەو سەردەمە سیستمی پۆلینکردن و چینایەتی پەرەی سەند.[٩٦]

لە ناو دەسەڵاتە شاهانەییە بچووک و گەورەکان، خەڵکیان ڕاکێشا بۆ ناو پایتەختەکەیان و ئەمەش وایکرد کە سوودی ئابووری لێ وەرگرن.[٩٧] لەو سەردەمە، درووستکردنی پەرستگاکان زۆربەی شار و شوێنەکانی گرتەوە.[٩٧] دوابەدوای سەدەکانی هەشتەم و نۆیەم، باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا لە هیندستان دابڕا و بووە هۆی درووست بوونی وڵاتەکانی میانمار، تایلەند، لاوس، کەمبۆدیا، ڤیەتنام، فلیپین، مالیزیا و جاڤا (ئێستا ئیندەنووسیا).[٩٨] بازرگان، زانا و بەشێک لە لایەنی چەکداریی هیندی لەم ڕاگواستنەی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بەشداربوون، هەر لەو دەمە ئەو وڵاتانە دەقە ئاینییەکانی هیندووئیزم و بوودیزمیان بۆ زمانەکانی خۆیان وەرگێڕا.[٩٨]

لە دوای سەدەی دەیەم، ڕەوەند و خێلە موسڵمانەکانی ناوەڕاستی ئاسیا لەڕێی ئەسپەوە وەک سوپایەکی ئایینی یەکگرتوو هێرشیان بردە ناوچەکانی باشووری ئاسیا و باکووری ڕۆژاوا، ئەمەش وایکرد لە ساڵی ١٢٠٦ شانشینی دەلهی دابمەزرێت لەو ناوچەیە.[٩٩] شانشینەکە زیاتر دەسەڵاتی بەسەر باکووری هیندستاندا هەبوو، لە ماوەی مانەوەشیدا چەندینجار هەڵمەت و هێرشی بردە سەر باشووری هیند. وێڕای ئەوەی سەرەتا بوونی دەسەڵاتێکی موسڵمانانە لەناوچەکە بۆ خەڵکێکی زۆرینە ناموسڵمان دژوار بوو بەتایبەت لە یاساکان.[١٠٠][١٠١] بەڵام شانشینی دەلهی بووە هۆی پاراستنی وڵات لە لەناوچوونێکی گەورە، هاوشێوەی ئەو لە ناوچوونەی لە ڕۆژاوا و ناوەڕاستی ئاسیا ڕوویدا، ئەمەش بە بەرپەچەدانەوەی هێرشەکانی ئیمپراتۆری مەغۆل بوو.[١٠٢][١٠٣] هێرشەکانی شانشینی دەلهی و لاوازکردنی دەسەڵاتدارانی باشووری هیند، ڕێگە خۆشکەربوون بۆ هاتنە کایەوەی ئیمپراتۆری ڤیجایانگارە.[١٠٤] ئەم ئیمپراتۆرە ماوەیەکی درێژ بەکاریگەریی مایەوە لە باشووری هیندستان.[١٠٤]

سەرەتای مێژووی هاوچەرخدەستکاری

لە سەرەتاکانی سەدەی شازدە، باکووری هیندستان لە ژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوا موسڵمانەکاندا بوو،[١٠٥] بەڵام بۆجارێکی دیکە دەسەڵاتی ئەو ناوچەیە گۆڕا،[١٠٦] کۆمەڵەیەکی دیکەی موسڵمان لە ئاسیای ناوەڕاست هاتن و ئیمپراتۆری مەغۆلی هیندیان دامەزراند. مەغۆلەکان دەسەڵاتێکی ناوەندیی و یەکگرتوویان لەناوچەکە چەسپاند.[١٠٧] ئەکبەری مەزن یەکێک بوو لە دیارترین پاشاکانی ئەو دەمە.[١٠٨] کۆڵەکەی ئابووری سەردەمی مەغۆل پشت بەستوو بوو بە کشتووکاڵ.[١٠٩] جوتیاران و دەستڕەنگینانی کاری دەستی بازاڕێکی باشیان هەبوو.[١٠٧] بەرپابوونی ئاشتی لە ناوچەکە و بەتایبەت لە سەدەی حەڤدەهەم ئەوا وایکرد ئابووری هیند گەشەی باش بەخۆیەوە ببینێت.[١١٠] تاقمە کۆمەڵایەتییەکانی باکوور و ڕۆژاوای هیند لە ناویاندا ماراتاس، ڕاجپوت و سیکییەکان ئارەزووی خۆبەڕێوبەرییان زیادبوو لە سەردەمی دەسەڵاتیی مەغۆل، ئەو کۆمەڵانە لەڕێی هەوڵ و تێکۆشانییانەوە توانیان بوونی خۆیان بسەلمێنن و هێزی چەکداری خۆشیان دابمەزرێنن.[١١١] فراوانکردنی پێگەی بازرگانی لە سەردەمی مەغۆل وایکرد کە دەستە و خانەدانی زیاتر لە باشوور و ڕۆژهەڵاتی ئاسیا سەرهەڵبدەن.[١١١] دواتر هەر لەگەڵ ڕووخانی ئیمپراتۆری مەغۆل، زۆرێک لەو خانەدانانە توانیان لەشوێنی خۆیانن دەسەڵات وەربگرن و کارووباری خۆیان بەڕێوەببەن.[١١٢]

لە سەرەتاکانی سەدەی هەژدەهەم، کاتێک هێڵەکانی بازرگانی و سیاسیی لە ناوچەکە زیاتر بەرەو لێڵی دەچوون، ژمارەیەک کۆمپانیای بازرگانی ئەورووپی، لە ناویاندا کۆمپانیای بەریتانی 'ئێست ئیندیا کۆمپەنی' خۆی گەیاندە کەنارەکانی هیند.[١١٣][١١٤] ئێست ئیندیا کۆمپەنی کۆنتڕۆڵی دەریای کرد، لەپاڵ ئەوەشدا ڕۆڵی هەبوو لە پەرەپێدان و مەشقی سەربازی و تەکنەلۆژی، کۆمپانیاکە بووە هۆی زۆربوونی سەرچاوەی زیاتر بۆ بە بەهێزبوونی لایەنی سەربازی بەمەش سەرنجی خانەدانەکانی بەلای خۆیدا ڕاکێشا؛ ئەم هۆکارانە وایانکرد کە کۆمپانیاکە لە ساڵی ١٧٦٥ دەسەڵاتی درێژبێتەوە بۆ ناوچەی بەنگال لەبەرامبەر کۆمپانیا ئەورووپییەکاننی دیکە.[١١٥][١١٣][١١٦][١١٧] بەتێپەڕبوونی کات، دەسەڵاتەکە تەشەنەی کرد بۆ تەواوی بەنگال و پاشان لە دەیەی ١٨٢٠ گەیشتە زۆربەی خاکی هیند.[١١٨] لەو سەردەمە هیند چیتر وەک جاران نەبووە پێگەیەکی گرنگ بۆ هەناردەکردنی بەرهەم، بەڵکوو بووە ناوەندێک بۆ پاڵپشتیکردنی ئیمپراتۆری بەریتانی لەڕێی پێدانی ماددەی خام. زۆرێک لە مێژوونووسان هەر ئەو سەردەمە بە دەستپێکی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی دادەنێن لەسەر خاکی هیندستان.[١١٣] هەر لەو سەردەمە کۆمپانیاکە خۆی خزاندە ناو بوارەکانی دوور لە ئابووری وەک پەروەردە، چاکسازی کۆمەڵایەتی و کەلتوور.[١١٩]

مێژووی هاوچەرخدەستکاری

مێژوونووسان دەستپێکی چەرخی مێژووی هاوچەرخی هیندستان لە نێوان ١٨٤٨ بۆ ١٨٨٥ دەگەڕێننەوە. ساڵی ١٨٤٨ هاوکاتە لەگەڵ پێدانی پلەی پارێزگاری گشتی بە لۆرد دالهاوسی لە ناو ئێست ئیندیا کۆمپەنی، دوابەدوای ئەوە وڵات بەرەو قۆناغی نوێبوونەوە هەنگاوی نا. ئەم قۆناغەش هەریەکە لە دانانی سەروەریی وڵات، چاودێریکردنی دانیشتوان، پەروەردەکردنی هاوڵاتیان بوو، لەپاڵ ئەوانەشدا هێنانی تەکنەلۆژیای نوێ لە نێویاندا هێڵی شەمەندەفەر و تەلەگراف، ئەمەش نزیک بوو لەوکاتەی کە ئەم تەکنەلۆژیایانە گەیشتبوونە ئەورووپا.[١٢٠][١٢١][١٢٢][١٢٣] لەپاڵ ئەوانەشدا، لە دەورووبەری ساڵی ١٨٥٧، یاخیبوون لە دژی کۆمپانیا سەری هەڵدا و گرووپە سەربەخۆخوازەکان لە باکوور و ناوەڕاستی هیند دژ بە یاساکانی باجی زەوی و سیستمەکە چالاکیان دەستی پێکرد.[١٢٤][١٢٥] هەرچەندە کە گرووپە یاخیبووییەکان لە ساڵی ١٨٥٨ سەرکووت کران، بەڵام ئەم ڕووداوانە بوونە هۆی هەڵوەشانەوەی ئێست ئیندیا کۆمپەنی، لەو دەمەوە هیندستان بەفەرمی کەوتە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی بەریتانی.[١٢٦][١٢٧] دوای دەیەک، ژیان لە سەرتاسەری جوگرافیای هیندستانی گرتەوە، لەلەلایەکی دیکەشەوە ساڵی ١٨٨٥ حیزبی کۆنگرێسی نیشتمانی هیند دامەزرا.[١٢٨][١٢٩][١٣٠][١٣١]

لەگەڵ گەشەی خێرای تەکنەلۆژیا و بەبازرگانیکردنی کەرتی کشتووکاڵ ئەوا لە سەدەی نۆزدەهەمدا، ئابووری گەڕایەوە بۆ هیندستان. زۆرێک لە جوتیاران پشتیان بەساغ کردنەوەی بەرووبوومەکانیان دەکرد لە شوێن و بازاڕە دوورەکان.[١٣٢] سەرباری ئەوانەش، لەو سەردەمە ژمارەی خەڵکی برسی زیادیان کرد.[١٣٣] هێڵەکانی شەمەندەفەر لەو سەردەمە کاریگەربوون بۆ ژیاندنەوەی خەڵکی لە برسیێتی هەروەها بۆ کارئاسانی و کەمکردنەوەی تێچووی گواستنەوەی شتومەک بەکاردەهاتن.[١٣٤][١٣٥][١٣٤]

لەدوای تەواوبوونی جەنگی جیهانیی یەکەم، کە تێیدا بە نزیکەیی ١ ملیۆن هیندی وەک بەشێک لە سوپای ئینگلیز بەشداربوون،[١٣٦] ئەوا سەردەمێکی نوێ لە هیند دەستی پێکرد. ئەو سەردەمە بە سەردەمی چاکسازی بەریتانی ناودەبردرێت، هاوکات لەلایەن هیندییەکان بە داواکردنی خۆبەڕێوبەری بەڕێگای ئاشتیانە دەناسرێتەوە، ئەمەش ئەوکاتەبوو کە غاندی بووە سیمبوڵی وڵات.[١٣٧] لە ماوەی سییەکاندا، بەریتانیا دەسەڵاتێکی بچووکی بەخشییە هیندییەکان، لەم هەڵبژاردنەکەشدا حیزبی کۆنگرێس براوە بوو.[١٣٨] دەیەی دواتر، هیند دووچاری قەیرانەکان بوویەوە هەر لەڕێی بەشداریکردنیان لە جەنگی جیهانیی دووەم، هاوکات درووست بوونی ڕەوتی ناسیۆنالیزمی موسڵمانان. هەموو ئەو ڕووداوانەی ئەو دەیە وایانکرد کە لە ساڵی ١٩٤٧، هیندستان دابەش ببێت بۆ دوو وڵاتی بەناوەکانی هیندستان و پاکستان.[١٣٩]

بەشێوەیەکی بنچینەیی هیندستان لە ساڵی ١٩٥٠ بەشێوەیەکی تەواو و دەستووریی سەربەخۆیی وەرگرت، هیند بوو بە وڵاتێکی کۆماری سێکولار و دیموکراسی.[١٤٠] تا ئەمڕۆش وەک وڵاتێکی دیموکراسی، ئازادی تاک و دادگایەکی باڵای چالاک و میدیای سەربەخۆ ماوەتەوە.[١٤١] بە لیبرالکردنی ئابووری لە دەیەی نەوەدەکان، هیندستانی کردە وڵاتێکی ئابووریی خێرا گەشەکردوو، هەروەها بووە هۆی درووست بوونی شاری گەورە بەتایبەت بۆ چینی ناوەند،[١٤٢] لە پاڵ ئەوەشدا بوو بە وڵاتێکی گرنگ لە پێگە جوگرافییەکەیدا. فیلمی هیندی، مۆسیقا و چالاکییە ڕۆحانییەکانی وەک یۆگا بوونە کلیلێک بۆ ئەوەی کە کەلتووری هیندی بە جیهاندا بڵاوبکرێتەوە.[١٤١] لەگەڵ ئەوانەشدا، هیندستان هێشتا دەناڵێنێت بەدەست هەژاری لە ناو خەڵکی شار و گوند؛[١٤١] ئایین و کێشە چینایەتییەکان؛[١٤٣] کێشەی چەپە توندڕەوەکان و ماویزمییەکان؛[١٤٤] داخوازی جیابوونەوەی جامو کەشمیر.[١٤٥]

ھێمایە فەرمییە نەتەوەییەکانی ھیند
ئاژەڵی نەتەوەیی  
باڵندەی نەتەوەیی  
درەختی نەتەوەیی  
گوڵی نەتەوەیی  
شوێنەواری ئاژەڵی نەتەوەیی  
National aquatic marine mammal  
جانەوەری نەتەوەیی  
شوێنەواری مامالی نەتەوەیی  
میوەی نەتەوەیی  
پەرستگای نەتەوەیی  
ڕووباری نەتەوەیی  
چیای نەتەوەیی  

جوگرافیادەستکاری

پلێتی جوگرافیای هیندستان ٧٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر درووست بووە، دواتر بەرەبەرە بەهۆی ڕووداوە سرووشتییەکانەوە فراوان و درێژتر بۆتەوە.[١٤٦][١٤٦][١٤٦] هاوکات لەگەڵ ئەم ڕووداوە سرووشتیانەوە، زەریای هیندی و زنجیرە چیاکانی هیمالایا درووست بوون.[١٤٦] بەشی باشووری هیندستان، بەسرووشتی ترین پێگەی جوگرافیی وڵاتەکە ماوەتەوە.[١٤٧]

هیندستان قەراغی زەریای بە درێژایی ٧،٥١٧ کیلۆمەتر هەیە.[١٤٨] نزیکەی ٤٣٪ لەو کەنارە ئاوییانە لمین، هەروەها ١١٪ بەردی ڕەقن.[١٤٨] زۆرینەی ئەو ڕووبارانەی لە هیمالایا هەڵقووڵاون، لە نێویاندا ڕووباری گەنگ و براهماپوترا دەڕژێنە کەنداوی بەنگال.[١٤٩][١٥٠] ڕووبارە لاوەکییەکانیش وەک گۆداڤاری، مەهەندی. کاڤەری و کریشنا ڕۆڵیان هەیە لە کەمکردنەوەی ڕوودانی لافاو، لە کۆتاییدا ئەوانیش دەڕژێنە کەنداوی بەنگال.[١٥١] هەروەها ڕوبارەکانی نارمادا و تاپتی دەڕژێنە دەریای عەرەبی.[١٥٢]

ئاووهەوای هیندستان بەچڕی کەوتۆتە ژێر کاریگەری هیمالایا و بیابانی تار، هەردووکیان کاریگەری زۆریان لەسەر وەرزی هاوین، زستان و بارانبارین هەیە.[١٥٣] چیاکانی هیمالایا ڕێگری لەو شەپۆلی بایە دەکەن کە لە ئاسیای ناوەڕاست دێت، بەمەش وڵاتەکە گەرمتر دەکەنەوە.[١٥٤][١٥٥] بیابانی تار ڕۆڵێکی کاریگەر دەبینێت لە کۆکردنەوەی هەور لە باشووری ڕۆژهەڵات بەمەش وایکردووە کە وەرزی هاویندا بارانێکی چڕ ببارێت لەماوەی مانگەکانی حوزەیران بۆ تشرینی یەکەم.[١٥٣] هیندستان بێ بەش نەبووە لە گۆڕانەکانی ئاووهەوا، لە ماوەی ساڵانی ١٩٠١ بۆ ٢٠١٨، پلەی گەرمی ٠.٧ سلیزی بەرزتر بۆتەوە.[١٥٦]خاکی هیندستان بەرەو وشکبوونەوە و بەبیابان بوون دەچێت.[١٥٧]

 
زنجیرە چیای هیمالایا نیمچە دورگەی هیندی لە بانی تبت جیا دەكاتەوە

دانیشتوواندەستکاری

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ھیندستان١٬٢٦٧٬٤٠١٬٨٥٠ کەس بووە کە دەکاتە ١٧٫٥٠٪ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٦٫٦ ساڵە. ھەروەھا ٣٢ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.[١٥٨] لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە ھندستان دووەم وڵاتی جیھانە و بە گەورەترین وڵاتی دیموکراسی جیھان ناسراوە. لە ناو خۆی وڵات بەردەوامبوونی تێکھەڵچوون و ئاڵۆزی لە نێوان لایەنە ئەتنی و ئایینیەکاندا گورزی کاریگەری لە ژیانی سیاسی وەشاندووە و ھەندێک جار ئەم ڕووداوانە، دیموکراسی و عەلمانیەتی وڵاتی ڕووبەڕووی مەترسی گەورە دەکەنەوە.

حکومەتدەستکاری

هیندستان وڵاتێکی فیدراڵیی و سیستمی پەرلەمانییە، ئەمەش لەناو دەستووری هیند نووسراوەتەوە. هیند وڵاتێکی دیموکراسییە کە بە دەنگی زۆرینە بڕیار لەسەر یاساکان دەدرێت، هەروەها مافی کەمینەکانیش بەیاسا پارێزگاریی لێدەکرێت. فیدڕالیبوونی هیند بە دابەشبوونی دەسەڵات بەسەر ویلایەت و هەرێمە یەکگرتووەکان پێناسە دەکرێت. دەستووری هیند لە ڕۆژی ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٥٠ کارایە،[١٥٩] لە ناویدا ئاماژە بەوە کراوە کە هیندستان "خاوەن سەروەرییە، کۆمارێکی دیموکراتە؛" ئەم بەشەیان لە ساڵی ١٩٧١ دەستکاری کرا بۆ "وڵاتێکی خاوەن سەروەری، سۆسیالیست، سێکولار، کۆمارێکی دیموکرات".[١٦٠] فۆڕمی پێشووتری حکوومەتی هیندستان لەسەر ئەوە بنیاتنرابوو کە دەسەڵاتی ناوەندی بەهێزبێت و دەسەڵاتی خۆجێی ویلایەتەکان لاوازبێت، بەڵام دوایی لە دەیەی ١٩٩٠ بەپێچەوانەوە دەسەڵاتی فیدرالی زیاتر کرا ئەمەش

, ڕاشتراپاتی بهاڤان، شوێنی فەرمی سەرۆکی هیندستان، لەلایەن تەلارسازی بەریتانی ئێدوین لوتینس و هەربەرت باکەر درووست کراوە لە ماوەی ساڵانی ١٩١١ بۆ ١٩٣١ لەماوەی دەسەڵاتی شاهانەی بەریتانیا.[١٦١]

بووە هۆی گۆڕان لە سیاسەت، ئابووری و کۆمەڵایەتی.[١٦٢][١٦٣]

حکوومەتی هیندستان لە سێ لق پێکدێت؛[١٦١]

دابەشبوونە کارگێڕییەکاندەستکاری

هیندستان وەک یەکێتییەکی فیدڕاڵی لە ٢٨ ویلایەت و ٨ هەرێمی یەکگرتوو پێکدێت.[١٦٤] هەموو ویلایەتەکان، لەپاڵ هەرێمە یەکگرتووەکانی جامو و کەشمیر، پودوچێری و هەرێمی پایتەختی نەتەوەیی دەلهی ئەنجوومەنی یاسادانان و حکوومەتی خۆجێییان هەیە. پێنج هەرێمەکەی دیکەش ڕاستەوخۆ لەلایەن حکوومەتی ناوەندییەوە بەڕێوەدەبردرێن.[١٦٥][١٦٦]

پەیوەندییە نێونەتەوەییەکاندەستکاری

لە ماوەی دەیەی ١٩٥٠، هیندستان پشتگیری لە هەڵوەشاندنەوەی کۆلۆنیالیزم لە ئەفریقا و ئاسیای دەکرد، هەروەها ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە ناو بزووتنەوەی وڵاتانی بێلایەن.[١٦٧] دوای ئەوەی لە سەرەتادا پەیوەندییەکی دۆستایەتی باشی لەگەڵ چین درووست کرد، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٢ جەنگ کەوتە نێوان هیند و چین، لەئەنجامی جەنگەکەش چین سەرکەوت. لەلایەکی دیکەشەوە هەر لە سەرەتاوە، هیند کێشەی هەبوو لەگەڵ پاکستانی دراوسێی، ئەوان بەیەکەوە چوار جار بە سەختی کەوتنە جەنگەوە ئەوەش لە ساڵانی ١٩٤٧، ١٩٦٥، ١٩٧١ هەروەها ١٩٩٩ بوو. زۆرینەی ئەم جەنگانە لەسەر کێشەی خاکی کەشمیر بوون، جگە لە جەنگی ١٩٧٩ کە تێیدا هیندستان شەڕی کرد بۆ سەربەخۆیی بەنگلادێش.[١٦٨] لە کۆتایی دەیەی ١٩٨٠، سوپای هیندستان دووجار بانگێشت کرا بۆ ئەوەی دەستێوەردان لەسەر کێشەی وڵاتانی نزیک بکات ئەوانیش لە نێوان ساڵانی ١٩٨٧ بۆ ١٩٩٠، بۆ درووستکردن و بەردەوامیی دان بە ئاشتی لە سریلانکا، جاری دووەمیش لە ساڵی ١٩٨٨ بوو بۆ ڕێگریکردن لە هەوڵێکی کودەتا لە وڵاتی ماڵدیڤ. لە دوای جەنگی ١٩٦٥ لەگەڵ پاکستان، هیندستان پەیوەندییە سەربازی و ئابوورییەکانی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت پتەوکرد؛ لە کۆتایی شەستەکان ئەوا یەکێتیی سۆڤیەت بوو بە گەورەترین دابینکەری چەک بۆ هیند.[١٦٩]

لەپاڵ پەیوەندییە توندووتۆڵەکەی لەگەڵ ڕووسیا، هیند پەیوەندییەکی نزیکی هەیە لەگەڵ ئیسرائیل و فەڕەنسا. لەم چەند ساڵانەی دوایی، هیند ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە یەکێتیی هەماهەنگی وڵاتی باشووری ئاسیا و ڕێکخراوی بازرگانی جیهانی. هیند ١٠٠،٠٠٠ چەکدار و پۆلیسی هەبووە کە خزمەتیان کردبێت لە ناو ٣٥ کاری ئاشتیخوازی نەتەوە یەکگرتووەکان. هیند بەشداربووە لە کۆڕ و کۆبوونەوەکانی کۆڕبەندی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، کۆڕبەندی وڵاتانی گی ٨+٥ هەروەها کۆمەڵێک کۆبوونەوەی وڵاتانی زلهێز.[١٧٠] هیند لە پەیوەندییەکی نزیکی ئابووریدایە لەگەڵ وڵاتانی ئەمریکای باشوور،[١٧١] ئاسیا و ئەفریقا.[١٧٢][١٧٣]

تاقیکردنەوەی ناوەکیی چین لە ساڵی ١٩٦٤، بووە هۆی هەڕەشەیەک بۆ هیند بەوەی ئەگەری هەبوو پشتگیری پاکستانی پێ بکەن لەکاتی جەنگی ١٩٦٥. ئەم ڕووداوە وایکرد کە هیندستان گەشە بە چەکی ناوەکی بدات.[١٧٤] لە ساڵی ١٩٧٤، هیندستان یەکەمین تاقیکردنەوەی بە وزەی ناوەکی کرد، هەروەها لە ساڵی ١٩٩٨ تاقیکردنەوەیەکی دیکەی لە ژێرزەمین کرد. سەرباری ڕەخنەکان و گەمارۆی چەک ئەوا هیندستان واژووی لەسەر ئەو ڕێککەوتنانە نەکرد کە دەربارەی قەدەغەکردنی تاقیکردنەوەی چەک کراون.[١٧٥] هیندستان کۆمەڵێک پڕۆگرامیشی هەیە بۆ پەرەپێدانی سیستمی مووشەک و فڕۆکەی جەنگی.[١٧٦][١٧٧][١٧٨]

دوابەدوای تەواوبوونی جەنگی سارد، هیندستان پەیوەندییەکانی لە بوارەکانی ئابووری، ستراتیژی و هاریکاری سەربازی فراوان کرد لەگەڵ هەریەکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپا.[١٧٩] لە ساڵی ٢٠٠٨، ئەمریکا و هیندستان ڕێککەوتنێکیان لەسەر وزەی ناوەکی سڤیل کرد. هیندستان شەشەمین وڵاتی جیهانە کە بووبێتە خاوەنی چەکی ناوەکی.[١٨٠] هیندستان خاوەن ڕێککەوتننامەیە لەگەڵ هەریەکە لە وڵاتانی ڕووسیا،[١٨١] فەڕەنسا،[١٨٢] بەریتانیا[١٨٣] و کەنەدا[١٨٤] لەسەر هەماهەنگیکردن لە بواری وزەی ناوەکی.

سەرۆکی هیندستان خاوەن بڕیارە بەسەر سوپای نیشتمانیی هیندستان؛ بەهەبوونی ١.٣٩٥ سەربازی چالاک ئەوا هیندستان لە دوای چین بە دووەم خاوەن گەورەترین هێزی چەکداری دادەنرێت لە جیهان. ئەو هێزە پێکدێت لە سوپای هیند، سوپای دەریوانی، هێزی ئاسمانیی هیند و پاسەوانانی کەنار.[١٨٥] بودجەی فەرمی هیند بۆ بواری بەرگری لە ساڵی ٢٠١١ بریتی بوو لە ٣٦.٠٣ ملیار دۆلاری ئەمریکی هاوتا بە ١.٨٣ تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی.[١٨٦] بۆ ساڵانی دواتر ٢٠١٢-٢٠١٣ بودجەکە گەیشتە ٤٠.٤٤ ملیار دۆلاری ئەمریکی.[١٨٧] بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی پەیمانگای نێونەتەوەییی توێژینەوەی ئاشتیی ستۆکهۆڵم ئەوا خەرجی ساڵانەی هیندستان لە کڕینی چەک بریتییە لە ٧٢.٧ ملیار دۆلاری ئەمریکی.[١٨٨] لە ساڵی ٢٠١١، بودجەی ساڵانە بە ڕێژەی ١١.٦٪ زیادکراوە، هەرچەند ئەوە ئەو بەشە بودجەیە لەخۆ ناگرێت کە تەرخانکراوە بۆ بواری سەربازیی و لەلایەن لق و یەکەکانی دیکەی حکوومەت دەدرێت.[١٨٩] لە ساڵی ٢٠١٢، هیندستان بووە گەورەترین وڵاتی هاوردەکردنی چەک؛ لە ساڵانی ٢٠٠٧ بۆ ٢٠١١، ئەوا ١٠٪ بودجەی سەربازیی دراوە بە کڕینی چەک لە بازاڕی جیهاندا.[١٩٠] زۆرینەی ڕەهای ئەم کڕینانە لە دژی پاکستانن هەروەها لە بەرامبەر فراوانبوونی کاریگەرییەکانی چین بوو لە زەریای هیندی.[١٩١] لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٨، هیندستان واژووی لەسەر ڕێککەوتنێکی ٥.٤٣ ملیار دۆلاری کرد لەگەڵ ڕووسیا، ئەمەش بۆ وەرگرتنی ئێس-٤٠٠، کە بەهێزترین و پێشکەوتووترین سیستەمی بەرگریی مووشەکییە لە ڕووسیا.[١٩٢]

ئابووریدەستکاری

بە گوێرەی ڕاپۆرتی سندووقی نێونەتەوەییی پارە، ئابووری هیند لە ساڵی ٢٠٢٠ بەهاکەی ٢.٧ تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی بووە؛ بەمەش شەشەمین گەورە وڵاتی جیهانە لەڕووی بازاڕی ئاڵووگۆڕی پارە،[١٩٣] بە گەشەکردنی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی لە ڕێژەی ٥.٨٪ بۆ دوو دەیە، بۆ ٦.١٪ لە ساڵی ٢٠١١-٢٠١٢ ئەوا هیندستان بەیەکێک لە گەورەترین وڵات لە ڕووی خێرایی گەشەکردن لە بواری ئابووریدا دادەنرێت.[١٩٤][١٩٥] لەگەڵ ئەوەشدا، هیندستان لە پلەی ١٣٩ی وڵاتانی جیهان دێت لە ڕووی داهاتی تاک.[١٩٦] تا ساڵی ١٩٩١، هیندستان لەڕێی سیستمێکی ئابووری سۆسیالیزم بەڕێوەدەچوو. لە ساڵی ١٩٩١، ئابووری وڵاتەکە کەوتە قەیران بەمەش بەناچاری ڕوویان کردە سیستمی ئابووری لیبرال؛[١٩٧] هەر لەو کاتەوە بەهێواشی وڵات بەئاراستەی بازاڕی ئازاد چوو،[١٩٨][١٩٩] ئەمەش لەڕێی لەئامێزگرتنی بازرگانی دەرەکی و ناوخۆ بوو.[٢٠٠] هیندستان لەوەتەی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥ بووەتە ئەندام لە ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی.[٢٠١]

هێزی کار لە هیند خۆی لە ٥١٣.٧ ملیۆن کەس دەدات، بەپێی ئامارەکانی ٢٠١٦ ئەوا لەم ڕووەوە لە پلەی دووەمدا دێت.[١٨٥] سێکتەری خزمەتگوزاریی ٥٥.٦٪ داهاتی ناوخۆ پێکدێنێت، پیشەسازیش ٢٦.٣٪ هەروەها کشتوکاڵ ١٨.١٪. هیندستان بڕی ٧٠ ملیار دۆلاری لەبازاڕدا گۆڕیوەتەوە، ئەمەش لەڕێی ٢٥ ملیۆن ڕەوەندی هیندی لە دەرەوەی وڵاتەوە کراوە، هیندستان لەم ڕووەوە لەپێشەنگی هەموو وڵاتانی جیهاندا دێت.[٢٠٢] زۆرینەی بەرهەمە کشتووکاڵییەکانی هیند پێکدێت لە برنج، گەنم، چا، پەتاتە و قامیشی شەکر.[١٦٤] هەروەها زۆرینەی بەرهەمە پیشەسازییەکان خۆیان لە پۆلینەکاننی ڕستن و چنین، گواستنەوە و گەیاندن، کیمیا، دەرمان، بایۆتێک، خواردنەمەنی، ئاسن، کەلوپەلی گواستنەوە، چیمەنتۆ، نەوت، ئامێر و نەرمەواڵەی کۆمپیوتەر دەبینێتەوە.[١٦٤] لە ساڵی ٢٠٠٦، بەشداری بازرگانی دەرەوە بەرزبوویەوە بۆ ٢٤٪، ئەمەو پێشتر لە ساڵی ١٩٨٥ بریتی بوو لە ٦٪.[١٩٨] لە ساڵی ٢٠١١، هیندستان ڕیزبەندی دەیەم وڵاتی جیهانی گرت لەڕووی هاوردەکردنەوە و نۆیەمین وڵاتیشە لە ڕووی هەناردەکردنەوە.[٢٠٣] زۆربەی هەناردەکان خۆیان لە بەرهەمەکانی

باخێکی چاندنی چا لە سیکیم. هیندستان دووەم گەورە بەرهەمهێنەری چایە لە جیهان، وڵاتێکە کە ١ ملیار چایە خۆری هەیە.

نەوت، ڕستن و چنین، زێڕ و خشڵ، نەرمەواڵەی کۆمپیوتەر، بەرهەمەکانی ئەندازیاری، کیمیا و بەرهەمی جلدی کە لەڕێی کارگەکانەوە درووست کراون پێکدێت.[١٦٤] لەلایەکی دیکەشەوە ئەو بەرهەمانەی کە هاوردەکراون زیاتر خۆیان لە نەوت، ئامێر، تۆو بۆ چاندنی کشتوکاڵی هەروەها ماددەی کیمیایی دەبینێتەوە.[١٦٤] لە وەتەی ساڵی ٢٠١٣، هیندستان لە دوای چین بووەتە دووەم گەورەترین وڵات لە ڕووی هەناردەکردنی بەرهەمی ڕستن و چنین.[٢٠٤]

لەم چەند ساڵەی دوایی، ئابووری هیند بەبەردەوامیی گەشەی بەخۆیەوە دیوە بەتایبەت لە ساڵی ٢٠٠٧ بەڕێژە گەیشتە ٧.٥٪،[١٩٨] بەمەش ڕێژەی موچەی وەرگرتن بۆ هەر کاتژمێرێک لە یەکەم دەیەی سەدەی بیست و یەک بۆ دوو هێندە بەرز بوویەوە.[٢٠٥] دەورووبەری ٤٣١ ملیۆن هاوڵاتی هیندی لە دوای ١٩٨٥ توانیویانە دۆخی هەژاری تێپەڕبکەن؛ وا پلان دانراوە کە ژمارەی چینی ناوەڕاست لە هیند بۆ ساڵی ٢٠٣٠ بگاتە ٥٨٠ ملیۆن کەس.[٢٠٦] هیندستان لە سێکتەری بانکدا لە پلەی ٢٤ەمی جیهاندا، لە تەکنەلۆژیای زانیاریدا ١٥ەمینە، هەروەها لە پلەی ٣٩ەیمینی وڵاتانی داهێنان دێت، لەم ڕیزبەندییانە لەپێشەوەی زۆر وڵاتی ئابووری بەهێزدایە.[٢٠٧]

هەر لە ڕێی گەشەکردنی ئابووریدا، لەوەتەی ساڵی ١٩٩١ داهاتی ساڵانەی تاکی هیندی بە جێگیری لە ٣٢٩ دۆلار خۆی دەبینێتەوە، دواتر کە ئابووری بە لیبرال کرا ئەوا لە ساڵی ٢٠١٠ گەیشتە ١،٢٦٥ دواتر لە ساڵی ٢٠١٦ گەیشتە ١،٧٢٣ دۆلاری ئەمریکی. هەرچەندە ئەم ژمارانە کەمترن بەراورد بە وڵاتانی گەشەکردووی ئاسیا وەک مالیزیا، ئیندەنووسیا، فلیپین، تایلەند و سری لانکا، وا چاوەڕێ دەکرێت لەم ڕوانگەیەوە هەروا بەردەوام بێت، لەگەڵ ئەوەشدا چاوەڕێ دەکرێت تاکوو ساڵی ٢٠٥٠ ئەوا داهاتی تاک بەرزبوونەوەی باشتر بەخۆیەوە ببینێت.[٢٠٨][٢٠٨] بەپێی ڕاپۆرتی بانکی جیهانی، لەسەر هیندستان پێویستە کاربکات بۆ گەشەپێدانی بوارەکانی گواستنەوە، کشتووکاڵ، خوێندن، ئاساییشی وزە، کەرتی تەندرووستی حکوومەت و کار ئەمەش لەپێناو بەردەوامیی و گەشەکردنی زیاتری ئابوورییەکەی.[٢٠٩]

بەپێی ڕاپۆرتی تێچووی ژیان لە ساڵی ٢٠١٧دا کە لەلایەن یەکەی هۆشمەندی ئابووری ئامادەکراوە، ئەوا چوار شاریان لە هیندستان بوون ئەوانیش هەریەکە لە بەنگەلۆر (سێیەم)، مومبای (پێنجەم)، چێنای (پێنجەم) و نیودەلهی (هەشتەم).[٢١٠]

پیشەسازییەکاندەستکاری

پیشەسازیی تەکنەلۆژیای گەیاندن لە ئاستی جیهاندا لە ڕیزی دووەم گەورەترین وڵاتدایە، بەجۆرێک ١.٢ ملیار بەشداربووی هەیە. لەم ڕێگایەوە ٦.٥٪ تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی لە هیندستان پێکدێت.[٢١١] لە دوای چارەگی سێیەمی ٢٠١٧، هیندستان پێشی ئەمریکای دایەوە و بووە دووەم گەورە بازاڕی مۆبایلە زیرەکەکان لە جیهان، لەمەشدا دوای چین دێت.[٢١٢]

هیندستان لە پیشەسازی ئوتومبێلدا لە ڕیزی دووەم خێرا گەشەندووترین وڵاتی جیهاندایە، فرۆشی ناوخۆ بەڕێژەی ٢٦٪ لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٩-٢٠١٠ زیادی کرد،[٢١٣] هەروەها ڕێژەی هەناردەکردن ٣٦٪ زیادیکرد لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٨-٢٠٠٩.[٢١٤] لە کۆتاییەکانی ٢٠١١، هیندستان لە سێکتەری تەکنەلۆژیای زانیاریدا ٢.٨ ملیۆن کەسی وەک فەرمانبەر دامەزراند، هەر لەو سێکتەرەدا بڕی قازانجی گەڕاوە خۆی لە ١٠٠ ملیار دۆلار دەدات کە دەکاتە ٧.٥٪ داهاتی وڵات.[٢١٥]

پیشەسازی دەرمان لە هیندستان، یەکێکە لە گرنگترین بازاڕەکانی دەرمانسازیی لە جیهاندا. وا چاوەڕێ دەکرێت قازانجی بازاڕی دەرمان لە چەند ساڵی داهاتوو بگاتە ٥٠ ملیار دۆلار.[٢١٦][٢١٧] هیند لە ڕیزی ١٢ لە گەورە وڵاتانی بواری بایۆتێکە.[٢١٨][٢١٩] لە ماوەی ساڵانی ٢٠١٢-٢٠١٣، هیندستان لە سێکتەری بایۆتێک بە ڕێزەی ١٥.١٪ گەشەکردنی بەخۆیەوە دیوە، کە قازانجی گەڕاوە نزیک بۆتەوە لە ٢٠٤.٤ ملیار ڕووپییە بۆ ٢٣٥.٢٤ ملیار ڕووپیە (هاوتای ٣.٩٤ ملیار دۆلاری ئەمریکی).[٢٢٠]

وزەدەستکاری

توانای بەرهەمهێنانی کارەبا لە هینندستان خۆی لە ٣٠٠ گێگاوات دەدات، کە تێیدا ٤٢ لەو گێگاواتانە دەتوانن نوێ ببنەوە.[٢٢١] بەکارهێنانی ڕێژەیەکی زۆر لە خەڵووز لە هیند، کاریگەری نەرێنی لەسەر ژینگەی وڵاتەکە جێهێشتووە.[٢٢٢][٢٢٣][٢٢٤] بەکارهێنانی وزە بۆ بوارەکانی کارەبا، چێشتلێنان و سووتەمەنی شل لە پێداویستییە لەپێشنەییەکانن بۆ هیند.[٢٢٥]

ڕاگەیاندندەستکاری

دوای کۆتایی ھاتنی قۆرخکردنی ڕاگەیاندن لە لایەن حکومەتەوە، ئەم پیشەیە زۆر پێشکەوتووە و ڕێژەی کەناڵە ئەھلیەکان لە ھندستان لە زیادبووندان و کەناڵەکانی تایبەت بە ھەواڵ بینەرێکی زۆریان ھەیە. ھەندێک لەم کەناڵانە ٢٤ کاتژمێر بەرنامە بڵاو دەکەنەوە. چەند کەناڵی دیکەش مۆڵەتی فەرمییان بۆ بڵاوکرنەوەی بەرنامەکانیان بەدەست ھێناوەو وا بڕیارە بەم زوانە دەست بەکاربن. ڕادیۆ ئەھلیەکانیش لە زیادبووندان، بەڵام تەنیا ڕادیۆی میری "ئال ئیندیا " ڕێگەی پێدراوە ھەواڵ بڵاو بکاتەوە. چاپەمەنیەکانی ھندستان یەکجار چالاک و لەسەر پێن، لەگەڵ پەرەسەندنی چینی مام ناوەندی کۆمەڵگاشدا خوێنەر و ژمارەی ڕۆژنامەکانیش لە زیادبووندایە. ڕێژەی بەکارھێنەرەکانی تۆڕی ئینتەرنێت لە ساڵی ٢٠٠٧ نزیکەی ٤٢ ملیون کەس بووە.

سینەمادەستکاری

ھیند یەکێکە لە چالاکترین وڵات لە پەخشکردن و دەرھێنانی فیلم کە یەکی لە گەورەترین ڕێکخراوی جیھانی سەرپەرشتیی دەکات بە ناوی بۆلیوود(بالیڤوود) کە بارەگای فەرمیی دەکەوێتە شاری بۆمبای پایتەختی کۆنی ھیندستان

وەرزشدەستکاری

وەرزش لە ھیندستان: ((تۆپی پێ)) و ((تایکواندۆ)) و یاری ((کریکیت))، یاری کریکیت زۆرترین جەماوەری ھەیە، بەتایبەتی لە یارییەکانی جامی جیھانی کریکیت کە ھیندستان تا ئێستا سێ جار بووەتە پاڵەوانی ئەو جامە.

دیمۆگرافیا و زماندەستکاری

هیندستان بەپێی چڕی دانیشتوان، ئایین و زمان
وێنەی بۆ چڕی دانیشتوان لەسەر نەخشەی هیندستان، بەپێی ئامارەکانی حکوومەت بۆ ساڵی ١٩٠١.
چڕی دانیشتوانی هیند بۆ هەر ویلایەتێک، بەپێی ئامارەکانی حکوومەت بۆ ساڵی ٢٠١١.
دابەشبوونی ئایینەکان بەپێی ژمارەی زۆرینەیان، بە پشتبەستن بە ئامارەکانی فەرمی ساڵی ١٩٠١. census
خێزانی زمانەکانی باشووری ئاسیا.

لە ڕاپۆرتی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١دا، ھیندستان دووەم وڵاتی پڕ لە دانیشتوانە لە جیھاندا، کە ژمارەی دانیشتوانی دەگاتە ١٢١٠,١٩٣,٤٢٢ کەس،[٢٢٦] لە ساڵی ٢٠٠١ بۆ ٢٠١١ بە ڕێژەی ١٧,٦٤% زیادی کردووە،[٢٢٧] بە بەراورد بە ٢١.٥٤% گەشەی لە دەیەی پێشوو (١٩٩١–٢٠٠١)[٢٢٧] ڕێژەی ڕەگەزی مرۆڤ، بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ٩٤٠ مێیە لە ھەر ھەزار نێرێک. [٣٣٤] تەمەنی میدیا ٢٧.٦ ساڵ بوو لە ساڵی ٢٠١٦. [٢٧١] یەکەم سەرژمێری دوای کۆلۆنیالیزم، کە لە ساڵی ١٩٥١ ئەنجام درا، ٣٦١ ملیۆن کەس بوو.[٢٢٦] ئەو پێشکەوتنە پزیشکیانەی لە ٥٠ ساڵی ڕابردوودا کراون و ھەروەھا زیادبوونی بەرھەمی دارایی کشتوکاڵی کە لە لایەن "شۆڕشی هیندستانی سەوز"ەوە کرا، بووە ھۆی ئەوەی کە دانیشتوانی ھیندستان بە خێرایی گەشە بکەن.[٢٢٨]

تێکڕای چاوەڕوانیی تەمەن و ژیان لە ھیندستان لە ٦٨ ساڵیدایە، ٦٩.٦ ساڵ بۆ ژنان، ٦٧.٣ ساڵ بۆ پیاوان.[٢٢٧] لە دەوروبەری ٥٠ پزیشک ھەیە بۆ ھەر ١٠٠ ھەزار ھیندیەک.[٢٢٩] کۆچ کردن لە لادێوە بۆ ناوچە شارنشینەکان، داینەمۆیەکی گرنگ بووە لە مێژووی ئەم دواییەی ھیندستاندا. ژمارەی ئەو کەسانەی لە ناوچە شارەکاندا دەژین لە نێوان ساڵانی ١٩٩١ بۆ ٢٠٠١ بە ڕێژەی ٣١.٢% زیادی کردووە.[٢٣٠] لەگەڵ ئەوەش لە ساڵی ٢٠٠١ دا، زیاتر لە ٧٠% خەڵک لە ناوچە گوندنشینەکان ژیاون.[٢٣١][٢٣٢] ئاستی شارنشینەکان لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠١ دا زیاتر لە ٢٧.٨١% بوو، لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ بەرز بووەوە بۆ ٣١.١٦%. خاوبوونەوەی ڕێژەی گەشەی گشتی دانیشتوان بەھۆی دابەزینی ڕێژەی گەشەبوو لەناوچە لادێییەکان ئەمەش لەوەتەی ساڵی ١٩٩١ەوە دەبینرێت.[٢٣٣] بەپێی سەرژمێرییەکانی حکوومەت بۆ ساڵی ٢٠١١، ٥٣ ملیۆن و نیو شارنشین لە ھیندستان ھەن؛ کە زۆرترینیان لە شارەکانی مۆمبای، دەلھی، کۆلکەتا، چێنای، بەنگالور، ھایدرئاباد و ئەحمەدئابادن. ڕێژەی خوێندەواری لە ساڵی ٢٠١١ دا، ٧٤.٠٤% بووە: ٦٥,٤٦% لە ڕەگەزی مێ و ٨٢.١٤% لە ڕەگەزی نێر.[٢٣٤] جیاوازیی خوێندەواری لادێ-شار، کە ٢١.٢ خاڵ بوو لە ساڵی ٢٠٠١ دا، دابەزی بۆ ١٦.١ خاڵ لە ڕێژەی سەدی بۆ ساڵی ٢٠١١. گەشەکردنی ڕێژەی خوێندەواری لادێیی دوو ھێندەی ناوچە شارنشینەکانە.[٢٣٣] کێرالا خوێندەوارترین ویلایەتە بە ٩٣.٩١% خوێندەواری؛ لە کاتێکدا بیھار کەمترینە بە ڕێژەی ٦٣.٨٢% خەمڵێندراوە.[٢٣٤]

دیوی ژوورەوەی کڵێسای سان تۆمە باسیلیکا، لە شاری چێنای، تامیل نادو. وابڕوا دەکرێت کە ئایینی کریستیان لە سەددەی دووەم هاتبێتە هیندستان.

.ھیندستان لە دوو خێزانی سەرەکی زماندا دەژین: ھیندوئاریان (نزیکەی ٧٤%ی دانیشتوان قسەی پێ دەکەن) و دراڤیدیان (٢٤%ی دانیشتوان قسەی پێ دەکەن) ئەو زمانانەی تر کە لە ھیندستان قسەی پێ دەکەن لە خێزانی زمانی ئۆسترۆزیاتیک و چینی-تبتیەوە ھاتوون. ھیندستان ھیچ زمانێکی نەتەوەیی نییە.[٢٣٥] زمانی ھیندی بە گەورەترین ژمارەی قسەکەران ھەژمار دەکرێت، زمانی فەرمی حکوومەتە.[٢٣٦][٢٣٧] ئینگلیزی بە شێوەیەکی فراوان لە بازرگانی و کارگێڕیدا بەکار دەھێنرێت و باری "زمانی فەرمی لاوەکیە"؛[٥] گرنگە لە پەروەردەدا، بە تایبەتی وەک مامناوەندیی خوێندنی باڵا. ھەر خاکێکی دەوڵەت و یەکێتی یەک زمانی فەرمی یان زیاتری ھەیە، دەستووریش بە تایبەتی ٢٢ "خشتەی زمانەکان".

ئاییندەستکاری

دابەشبوونی ئایینەکان بەپێی ژمارەی زۆرینەیان، بە پشتبەستن بە ئامارەکانی فەرمی ساڵی ١٩٠١. لەسەر ژمێری ئاینی ساڵی ۲۰۱۱ لە ھیندستان گەورەترین ژمارەی شوێنکەوتوان ھیندوویزم بوو بە ڕێژەی %٧٩.٨٠، شوێنکەوتوانی ئاینی ئیسلام بە ڕێژەی %١٤.٢٣ بوو، کریستیانی %٢.٣٠، سیخیم %١.٧٢، بودیزم %٠.٧٠، جانیزم %٠.٣٦، وە ئەوانی تر %٠.٩.[٢٣٨] ھیندستان سێیەم گەورەترین ژمارەی موسڵمانی ھەیە، گەورەترین وڵاتی زۆرینە موسڵمانە لەناو ئەو وڵاتانەی کە ئیسلام زۆرینە نییە.[٢٣٩][٢٤٠]

ئایینەکان لە هیندستان
ئایینەکان ڕێژە
هیندوو
  
٨٠٫٠٪
سوننە
  
١٥٫٠٪
ئەوانی تر
  
٥٫٠٪

فەرھەنگدەستکاری

 
پەرستگای ئومیە، پەرستگایەکی هیندوو لە گوجارات، هیندستان.

مێژووی کەلتووری هیندی زیاتر لە ٤٥٠٠ ساڵە،[٢٤١] لەماوەی سەردەمی ڤیدیدا (دەورووبەری ساڵانی نێوان ١٧٠٠ بۆ ٥٠٠ ساڵ پێش زایین)، بناغەکانی فەلسەفەی هیندوو، میتۆلۆژیا، تیۆلۆژی، و ئەدەب دایاننا بوو، وە زۆرێک لە باوەڕ و مەشقەکان کە تاکوو ئەمڕۆش هەن، وەک دارما، کارما، یوگا و مۆکشا دامەزران.[٥٥] هیندستان بە جیاوازی ئایینییەوە ناسراوە، بەبوونی ئایینەکانی هیندووئیزم، بودیزم، سیخیزم، ئیسلام، مەسیحی و جەینیزم لە نێو ئایینە گەورەکانی وڵاتەکەن.[٢٤٢] ئاینی هەرە سەرەکی، هیندووئیزمە، لە لایەن خوێندنگا جۆراوجۆرە مێژووییەکانی فکریەوە شێوەیان بۆ کراوە لەوانە؛ ئاپانیشادش،[٢٤٣] یۆگا سوتراس، بزوتنەوەی باکتی[٢٤٢] و بە فەلسەفەی بودی.[٢٤٤]

نمایشی هونەرییدەستکاری

مۆسیقای هیندی ڕەنگی داوەتەوە بەسەر کۆمەڵێک ستایلی هەرێمیی و نەریتییەکان، بەمانایەکی دیکە جوگرافیا گەورەکەی هیندستان وایکردووە مۆسیقای هیندی دابەشبێت بەسەر ویلایەتەکانی ئەو وڵاتە. مۆسیقای کلاسیک دوو ژانەر و جۆر لە خۆ دەگرێت: باکووری هیندوستانیی و باشووری قوتابخانەکانی کارناتیک.[٢٤٥] لەلایەکی دیکەشەوە هەندێ فۆرمی مۆسیقی لۆکاڵیش هەن لەوانە: فیلمی و میوزیکی فۆلۆکلۆریی هیندی. بەهەمان شێوە سەمای هیندیش دابەشبوونی ناوچەیی بەخۆیەوە بینیوە لەوانە بانگرا لە ویلایەتی پەنجاب، بیهو لە ویلایەتی ئەسام، جومایر هەروەها چهاو لە ویلایەتەکانی جارکەند، ئۆدیشا و بەنگالی ڕۆژاوا، گابرا و داندیا لە ویلایەتی گوجەرات، گوومەر لە ویلایەتی ڕاجستان هەروەها لاڤانی لە ویلایەتی مەهاراشترا. لەلایەن ئەکادیمیای نەتەوەیی هیندستان بۆ مۆسیقا، سەما و دراما هەشت جۆرە سەمای دیکە دانراون کە ئەنجام دەدرێت لەگەڵ گێڕانەوەی چیڕۆکە میتۆلۆژیاکان، ئەوانیش بریتین لە بهارەتانایتام (لە ویلایەتی تامیل ناندوو)، کاتاک (لە ویلایەتی ئوتار پرادیش)، کاتاکالی و مۆهینیاتام (لە ویلایەتی کێرالا)، کوچیپودی (لە ویلایەتی ئەندرا پرادیش)، مانیپوری (لە ویلایەتی مانیپور)، ئۆدیسی (لە ویلایەتی ئۆدیشا) وە هەروەها ساتریا (لە ویلایەتی ئەسام).[٢٤٦]

خواردندەستکاری

خواردنی هیندی پێکهاتووە لە جۆرەها خواردنی کلتووری و ناوچەیی، بە ڕەچاوکردنی مەودای هەمەجۆریی لە جۆری خاک، ئاووهەوا، کولتوور، گروپە ڕەگەزییەکان و داگیرکاری ئەوا ئەم خواردنانە بەشوەیەکی بەرچاو جیاوازن لەیەکتری، بە بەکارهێنانی بەهارات، گیا، سەوزە و میوەی ناوخۆی وڵاتەکە. شێوازی درووستکردنی خواردنی هیندی کەوتۆتە ژێر کاریگەریی ئاینەکانەوە، بە دیاریکراویش لە شێوازی هەڵبژاردن و نەریتە کۆنەکانی ئایینی هیندوو.[٢٤٧] لەلایەکی دیکەشەوە، شێوازی ئیسلامییش کاریگەری خستە سەر خواردنی هیندی بەتایبەتیش لەسەردەمی مەغۆل لە هیند. دواتر بە گەیشتنی پورتوگالیەکان بۆ کەنارەکانی باشوری ڕۆژئاوای هیندستان هەروەها حووکمرانی بەریتانیاش لە هیند. ئەم سێ لایەنە کاریگەرییەکانی لەسەر ژەمەکانی پیلاف (جۆرێکە لە برنج) و بریانی؛ ڤیندالۆ و تیفین و کاری مەتن درووست کرد.[٢٤٨] پێشتر، لە ئاڵوگۆڕی کردن لەگەڵ کۆڵۆمبی تەماتەو گەنمەشامی و پاقلە و بندوق و ئەنەناس و دەوەن و لە هەموویان بەرچاوتر کاغەزی چیلی بۆ هیندستان هێنا. هەریەکێک لەمانە بەبەردەوامی بەکاردەهاتن.[٢٤٩] لە بەرامبەردا، بازرگانی بەهاراتی هیندستان و ئەوروپا بووە هۆی هاندانێک بۆ هاتنی سەردەمی دۆزینەوە لە ئەووروپا.[٢٥٠]

دانەوێڵە لە هیندستان گەشە دەکەن، بەپشت بەستنێکی تەواو بە وەرزی بارانبارین لە هیند ئەمەش بەدابەشبوونیان بەسەر ناوچە جیاوازەکانی وڵات و ئەو جۆرە دانەوێڵەی کە گەشەدەکات.[٢٥١] بە گشتی دابەشکردنی ناوچەی جوگرافیی دانەوێڵەیەکان لە هیندستان، بە پشت بەستن بە باران دیاری کرابوو، ئەمەش هەتاوەکو گەشتنی ئاودێری دەستکرد بەردەوامیی هەبوو.[٢٥١] برنج، کە ئاوێکی زۆری پێویستە، بە شێوازە کۆنەکان گەشەی کردووە لەو ناوچەکانی کە ڕێژەی بارانبارینی زۆربووە بەتایبەت لە باکووری ڕۆژهەڵات و کەناری ڕۆژئاوای وڵات. گەنم لە ناوچەکانی بارانبارینی مامناوەند چاندراوە، وەک دەشتەکانی باکووری هیندستان. وە هەرزنەکان لە ناوچەی باران بارینی کەم گەشە ئەکەن، وەک ڕاجستان و بەرزایەکانی دێکان.[٢٥١][٢٥٢]

بنچینەی ژەمە باوەکانی هیندی بەرهەمی دانەوێڵەیەکی کوڵاوە لەگەڵ قاپێک خواردنی تیژ (توون).[٢٥٣][٢٥٣][٢٥٣] تایبەتمەندییەکی دیار لە خواردنی هیندیدا ئەوەیە بوونی ژمارەیەکی زۆر و جیاواز سەوزەیە، هەر خواردنێک تایبەتمەندییەک لە جوگرافیا و کلتووری ئەو وڵاتە وەرگرتووە.[٢٥٤] دەرکەوتنی ئەهیمسا، فەلسەفەی دوورکەوتنەوە لە تووندوتیژی بەرامبەر بە هەموو شتێکی ژیان بووە فرمانێک لە سەرەتاکانی مێژووی هیند ،بەتایبەتیش لە نێو ڕێبازەکانی ئوپانیشادیک هیندوو، بودیزم و جاینیزم وا دەردەکەوێت کە ئەمە هۆکارێکی دیار بێت لە بڵاوبوونی سەوزەخۆرەکان لە نێوان بەشێک لە شوێنکەوتووانی ئایینی هیندوو، به تایبەتی لە باشووری هیندستان، گوجارات، هیندی زمانەکان لە باکوور و ناوەڕاستی هیندستان هاوکات لەنێو شوێنکەوتووانی جاینیزم هەمان شت هەیە.[٢٥٤] لەناو ئەو گروپانەدا، هەست بە نائارامییەکی بەهێز دەکرێت لە خواردنی گۆشتدا،[٢٥٥] وە بەشداری دەکەن لە کەمی ڕێژەیی بەکارهێنانی گۆشت بۆ خۆراکی گشتی لە هیندستان.[٢٥٥] بە پێچەوانەی چین، کە لە ساڵانەی گەشەی ئابووریدا ڕێژەی گۆشت بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، لە بەرامبەردا هیندستان بەرهەمهێنانی شیرەمەنی زیاتر کردووە.[٢٥٦]

لە هەزار ساڵی ڕابردوودا، گرنگترین هاوردەکردنی تەکنیکی چێشتلێنان بۆ هیندستان لە ماوەی ئیمپراتۆریەتی موگهالدا روویدا. چاندنی برنج زۆر زووتر بڵاوبووەوە لە هیندستانەوە بۆ ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئاسیا، لەگەڵ ئەوەشدا، لە کاتی حوکمی (موگهالدا) بوو کە قاپەکان، وەک پیلەف(شێوازێکی خواردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە) بوون، لە کاتی خەلافەتی عەباسی دا پەرەی سەند، و تەکنیکی چێشت لێنان وەک پێچانەوەی گۆشت لە ماست، بڵاوبۆوە بۆ باکوری هیندستان لە هەرێمەکانی باکوری ڕۆژئاواوە. بۆ دەستکەوتنی ماستی سادەی خوێواوی فارسی، (پیواز، سیر،بادەم و بەهارات)ی بۆ زیادکرا لە هیندستان. برنج گەشەی کرد بۆ باشووری ڕۆژئاوای پایتەختی موگال، شاری ئەگرا کە لە جیهانی ئیسلامیدا ناوبانگی پەیدا کردبوو بە دەنکە تۆوێکی وشک کە داپۆشراوە بە چینێک میوە،کە بەکەمی کوڵاو و جێگرەوەی گۆشتی برژاوە، بەپێی تەکنیکێکی تری چێشتلێنان، بۆ بەرهەمهێنانی ئەوەی ئەمڕۆ بووە بە بریانی هیندی،تایبەتمەندییەکە لە خواردنی خۆش لە زۆربەی بەشەکانی هیندستان. لە خواردندا کە لە چێشتخانەکانی شاری باکووری هیندستان و نێودەوڵەتی پێشکەشدەکرێت، جیاوازی خواردنی هیندی بە شێوەیەکی کەم شاردرایەوە لەلایەن زۆری جۆری خواردنی پەنجابی. ئەمە بە زۆری بە بەکارهێنانی وەڵامێکی بازرگانی لە نێوان خەڵکی ناوچەی پەنجاب کە لە ساڵی 1947 لە دابەشکاریی هیندستان ئاوارە بوون. ناسنامەی چێشتی هیندی لەگەڵ مریشکی تەندۆری کە لە فڕنی تەندۆر دا دەکوڵێت،کە بە شێوەیەکی داب و نەریتی بۆ نان برژاندن لە لەدێیەکانی پەنجاب و ناوچەی دەلهی بەکارهاتووە هاتووە، بەتایبەتی لەنێو موسڵماناندا، بەڵام کە لە بنەڕەتدا خەڵکی ئاسیای ناوەڕاستن

تێبینییەکاندەستکاری

  1. ^ "[...] Jana Gana Mana is the National Anthem of India, subject to such alterations in the words as the Government may authorise as occasion arises; and the song Vande Mataram, which has played a historic part in the struggle for Indian freedom, shall be honoured equally with Jana Gana Mana and shall have equal status with it."(Constituent Assembly of India 1950).
  2. ^ According to Part XVII of the Constitution of India, Hindi in the Devanagari script is the official language of the Union, along with English as an additional official language.[٥][٤][٦] States and union territories can have a different official language of their own other than Hindi or English.
  3. ^ Different sources give widely differing figures, primarily based on how the terms "language" and "dialect" are defined and grouped. Ethnologue, produced by the Christian evangelist organisation SIL International, lists 461 tongues for India (out of 6,912 worldwide), 447 of which are living, while 14 are extinct.[١٢][١٣]
  4. ^ "The country's exact size is subject to debate because some borders are disputed. The Indian government lists the total area as ٣٬٢٨٧٬٢٦٠ km2 (١٬٢٦٩٬٢٢٠ sq mi) and the total land area as ٣٬٠٦٠٬٥٠٠ km2 (١٬١٨١٬٧٠٠ sq mi); the United Nations lists the total area as ٣٬٢٨٧٬٢٦٣ km2 (١٬٢٦٩٬٢١٩ sq mi) and total land area as ٢٬٩٧٣٬١٩٠ km2 (١٬١٤٧٬٩٦٠ sq mi)."(Library of Congress 2004).
  5. ^ See Date and time notation in India.
  6. ^ The Government of India also regards Afghanistan as a bordering country, as it considers all of Kashmir to be part of India. However, this is disputed, and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: "Ministry of Home Affairs (Department of Border Management)" (PDF). Archived from the original (PDF) on 17 March 2015. Retrieved 1 September 2008.
  7. ^ " A Chinese pilgrim also recorded evidence of the caste system as he could observe it. According to this evidence the treatment meted out to untouchables such as the Chandalas was very similar to that which they experienced in later periods. This would contradict assertions that this rigid form of the caste system emerged in India only as a reaction to the Islamic conquest.[٢٩]
  8. ^ "Shah Jahan eventually sent her body 800 km (500 mi) to Agra for burial in the Rauza-i Munauwara ("Illuminated Tomb") – a personal tribute and a stone manifestation of his imperial power. This tomb has been celebrated globally as the Taj Mahal."[٣٧]

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ ئ ا ب پ "National Symbols | National Portal of India". India.gov.in. Archived from the original on 4 February 2017. Retrieved 1 March 2017. The National Anthem of India Jana Gana Mana, composed originally in Bengali by Rabindranath Tagore, was adopted in its Hindi version by the Constituent Assembly as the National Anthem of India on 24 January 1950.
  2. ^ "National anthem of India: a brief on 'Jana Gana Mana'". News18. Archived from the original on 17 April 2019. Retrieved 7 June 2019.
  3. ^ Wolpert 2003, p. 1.
  4. ^ ئ ا National Informatics Centre 2005.
  5. ^ ئ ا Ministry of Home Affairs 1960.
  6. ^ "Profile | National Portal of India". India.gov.in. Archived from the original on 30 August 2013. Retrieved 23 August 2013.
  7. ^ "Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India". National Informatics Centre (بە هیندی). Archived from the original on 8 November 2016. Retrieved 1 December 2017.
  8. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری Times News Network نەدراوە
  9. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری NoneNtl نەدراوە
  10. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری Press Trust of India نەدراوە
  11. ^ "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)" (PDF). Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India. Archived from the original (PDF) on 8 July 2016. Retrieved 26 December 2014.
  12. ^ Lewis, M. Paul; Simons, Gary F.; Fennig, Charles D., eds. (2014). "Ethnologue: Languages of the World (Seventeenth edition) : India". Dallas, Texas: SIL International. Retrieved 15 December 2014.
  13. ^ Ethnologue : Languages of the World (Seventeenth edition) : Statistical Summaries Archived 17 December 2014 لە وەیبەک مەشین.. Retrieved 17 December 2014.
  14. ^ "Population Enumeration Data (Final Population)". 2011 Census Data. Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. Archived from the original on 22 May 2016. Retrieved 17 June 2016.
  15. ^ "A – 2 Decadal Variation in Population Since 1901" (PDF). 2011 Census Data. Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. Archived from the original (PDF) on 30 April 2016. Retrieved 17 June 2016.
  16. ^ ئ ا ب پ "World Economic Outlook Database, October 2020". IMF.org. International Monetary Fund. Retrieved 15 October 2020.
  17. ^ "List of all left- & right-driving countries around the world". worldstandards.eu. 13 May 2020. Retrieved 10 June 2020.
  18. ^ The Essential Desk Reference, Oxford University Press, 2002, p. 76, ISBN 978-0-19-512873-4 "Official name: Republic of India."; –John Da Graça (2017), Heads of State and Government, London: Macmillan, p. 421, ISBN 978-1-349-65771-1 "Official name: Republic of India; Bharat Ganarajya (Hindi)"; –Graham Rhind (2017), Global Sourcebook of Address Data Management: A Guide to Address Formats and Data in 194 Countries, Taylor & Francis, p. 302, ISBN 978-1-351-93326-1 "Official name: Republic of India; Bharat."; –Bradnock, Robert W. (2015), The Routledge Atlas of South Asian Affairs, Routledge, p. 108, ISBN 978-1-317-40511-5 "Official name: English: Republic of India; Hindi:Bharat Ganarajya"; –Penguin Compact Atlas of the World, Penguin, 2012, p. 140, ISBN 978-0-7566-9859-1 "Official name: Republic of India"; –Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Merriam-Webster, 1997, pp. 515–516, ISBN 978-0-87779-546-9 "Officially, Republic of India"; –Complete Atlas of the World, 3rd Edition: The Definitive View of the Earth, DK Publishing, 2016, p. 54, ISBN 978-1-4654-5528-4 "Official name: Republic of India"; –Worldwide Government Directory with Intergovernmental Organizations 2013, CQ Press, 10 May 2013, p. 726, ISBN 978-1-4522-9937-2 "India (Republic of India; Bharat Ganarajya)"
  19. ^ (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 1, ISBN 978-0-19-882905-8; (b) Michael D. Petraglia; Bridget Allchin (22 May 2007). The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics. Springer Science + Business Media. p. 6. ISBN 978-1-4020-5562-1.; (c) Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 23, ISBN 978-1-107-11162-2
  20. ^ Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 28, ISBN 978-0-19-882905-8
  21. ^ (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, pp. 4–5, ISBN 978-0-19-882905-8; (b) Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 33, ISBN 978-1-107-11162-2
  22. ^ ئ ا (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, pp. 14–15, ISBN 978-0-19-882905-8; (b) Robb, Peter (2011), A History of India, Macmillan, p. 46, ISBN 978-0-230-34549-2; (c) Ludden, David (2013), India and South Asia: A Short History, Oneworld Publications, p. 19, ISBN 978-1-78074-108-6
  23. ^ (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 25, ISBN 978-0-19-882905-8; (b)Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 16, ISBN 978-0-19-882905-8
  24. ^ Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 16, ISBN 978-0-19-882905-8
  25. ^ Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 59, ISBN 978-1-107-11162-2
  26. ^ (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, pp. 16–17, ISBN 978-0-19-882905-8; (b)Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 67, ISBN 978-1-107-11162-2; (c)Robb, Peter (2011), A History of India, Macmillan, pp. 56–57, ISBN 978-0-230-34549-2; (d) Ludden, David (2013), India and South Asia: A Short History, Oneworld Publications, pp. 29–30, ISBN 978-1-78074-108-6
  27. ^ (a) Ludden, David (2013), India and South Asia: A Short History, Oneworld Publications, pp. 28–29, ISBN 978-1-78074-108-6; (b) Glenn Van Brummelen (2014), "Arithmetic", in Thomas F. Glick; Steven Livesey; Faith Wallis, Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia, Routledge, pp. 46–48, ISBN 978-1-135-45932-1
  28. ^ (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 20, ISBN 978-0-19-882905-8; (b) Stein 2010, p. 90; (c)Ramusack, Barbara N. (1999), "Women in South Asia", in Barbara N. Ramusack, Sharon L. Sievers, Women in Asia: Restoring Women to History, Indiana University Press, pp. 27–29, ISBN 0-253-21267-7
  29. ^ ئ ا Kulke & Rothermund 2004, p. 93.
  30. ^ Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, p. 17, ISBN 978-0-521-80904-7
  31. ^ (a) Ludden, David (2013), India and South Asia: A Short History, Oneworld Publications, p. 54, ISBN 978-1-78074-108-6; (b) Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, pp. 78–79, ISBN 978-0-521-80904-7; (c) Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 76, ISBN 978-1-107-11162-2
  32. ^ (a) Ludden, David (2013), India and South Asia: A Short History, Oneworld Publications, pp. 68–70, ISBN 978-1-78074-108-6; (b) Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, pp. 19, 24, ISBN 978-0-521-80904-7
  33. ^ (a) Dyson, Tim (20 September 2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 48, ISBN 978-0-19-256430-6; (b) Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, p. 52, ISBN 978-0-521-80904-7
  34. ^ Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, p. 74, ISBN 978-0-521-80904-7"
  35. ^ Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, p. 267, ISBN 978-0-521-80904-7
  36. ^ Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, p. 152, ISBN 978-0-521-80904-7
  37. ^ ئ ا Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 106, ISBN 978-1-107-11162-2
  38. ^ (a) Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, p. 289, ISBN 978-0-521-80904-7; (b) Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 120, ISBN 978-1-107-11162-2
  39. ^ Taylor, Miles (2016), "The British royal family and the colonial empire from the Georgians to Prince George", in Aldrish, Robert; McCreery, Cindy, Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires, Manchester University Press, pp. 38–39, ISBN 978-1-5261-0088-7; (b) Peers, Douglas M. (2013), India Under Colonial Rule: 1700–1885, Routledge, p. 76, ISBN 978-1-317-88286-2, archived from the original on 31 March 2017, retrieved 13 August 2019
  40. ^ Embree, Ainslie Thomas; Hay, Stephen N.; Bary, William Theodore De (1988), "Nationalism Takes Root: The Moderates", Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan, Columbia University Press, p. 85, ISBN 978-0-231-06414-9
  41. ^ Marshall, P. J. (2001), The Cambridge Illustrated History of the British Empire, Cambridge University Press, pp. 179–181, ISBN 978-0-521-00254-7
  42. ^ Copland 2001, pp. 71–78
  43. ^ Metcalf & Metcalf 2006, p. 222
  44. ^ Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, pp. 219, 262, ISBN 978-0-19-882905-8
  45. ^ Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 8, ISBN 978-1-107-11162-2
  46. ^ Metcalf, Barbara D.; Metcalf, Thomas R. (2012), A Concise History of Modern India, Cambridge University Press, pp. 265–266, ISBN 978-1-107-02649-0
  47. ^ Metcalf, Barbara D.; Metcalf, Thomas R. (2012), A Concise History of Modern India, Cambridge University Press, p. 266, ISBN 978-1-107-02649-0
  48. ^ Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 216, ISBN 978-0-19-882905-8
  49. ^ (a) "Kashmir, region Indian subcontinent", Encyclopaedia Britannica, archived from the original on 13 August 2019, retrieved 15 August 2019, Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent ... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947.; (b) Pletcher, Kenneth, "Aksai Chin, Plateau Region, Asia", Encyclopaedia Britannica, archived from the original on 2 April 2019, retrieved 16 August 2019, Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, ... constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India; (c)C. E Bosworth (2006). "Kashmir". Encyclopedia Americana: Jefferson to Latin. Encyclopedia Americana. Scholastic Library Publishing. p. 328. ISBN 978-0-7172-0139-6. KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partly by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947
  50. ^ Narayan, Jitendra; John, Denny; Ramadas, Nirupama (2018). "Malnutrition in India: status and government initiatives". Journal of Public Health Policy. 40 (1): 126–141. doi:10.1057/s41271-018-0149-5. ISSN 0197-5897. PMID 30353132. S2CID 53032234.
  51. ^ Balakrishnan, Kalpana; Dey, Sagnik; et al. (2019). "The impact of air pollution on deaths, disease burden, and life expectancy across the states of India: the Global Burden of Disease Study 2017". The Lancet Planetary Health. 3 (1): e26–e39. doi:10.1016/S2542-5196(18)30261-4. ISSN 2542-5196. PMC 6358127. PMID 30528905.
  52. ^ Karanth, K. Ullas; Gopal, Rajesh (2005), "An ecology-based policy framework for human-tiger coexistence in India", in Rosie Woodroffe; Simon Thirgood; Alan Rabinowitz, People and Wildlife, Conflict Or Co-existence?, Cambridge University Press, p. 374, ISBN 978-0-521-53203-7
  53. ^ India (noun), Oxford English Dictionary, 3rd Edition, 2009 (subscription required)
  54. ^ Thieme, P. (1970), "Sanskrit sindu-/Sindhu- and Old Iranian hindu-/Hindu-", in Mary Boyce; Ilya Gershevitch, W. B. Henning memorial volume, Lund Humphries, pp. 447–450, ISBN 978-0-85331-255-0
  55. ^ ئ ا Kuiper 2010, p. 86.
  56. ^ Clémentin-Ojha, Catherine (2014). "'India, that is Bharat…': One Country, Two Names". South Asia Multidisciplinary Academic Journal. 10. Archived from the original on 28 September 2015.
  57. ^ Ministry of Law and Justice 2008.
  58. ^ Jha, Dwijendra Narayan (2014), Rethinking Hindu Identity, Routledge, p. 11, ISBN 978-1-317-49034-0
  59. ^ Singh, Upinder (2017), Political Violence in Ancient India, Harvard University Press, p. 253, ISBN 978-0-674-98128-7
  60. ^ ئ ا Clémentin-Ojha, Catherine (2014). "'India, that is Bharat…': One Country, Two Names". South Asia Multidisciplinary Academic Journal. 10. Archived from the original on 28 September 2015.
  61. ^ ئ ا Barrow, Ian J. (2003). "From Hindustan to India: Naming change in changing names". South Asia: Journal of South Asian Studies. 26 (1): 37–49. doi:10.1080/085640032000063977. S2CID 144039519.
  62. ^ Encyclopædia Britannica.
  63. ^ Lowe, John J. (2015). Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms. Oxford University Press. pp. 1–2. ISBN 978-0-19-100505-3. It consists of 1,028 hymns (suktas), highly crafted poetic compositions originally intended for recital during rituals and for the invocation of and communication with the Indo-Aryan gods. Modern scholarly opinion largely agrees that these hymns were composed between around 1500 BCE and 1200 BCE, during the eastward migration of the Indo-Aryan tribes from the mountains of what is today northern Afghanistan across the Punjab into north India.
  64. ^ Lowe, John J. (2017). Transitive Nouns and Adjectives: Evidence from Early Indo-Aryan. Oxford University Press. p. 58. ISBN 978-0-19-879357-1. The term ‘Epic Sanskrit’ refers to the language of the two great Sanskrit epics, the Mahābhārata and the Rāmāyaṇa. ... It is likely, therefore, that the epic-like elements found in Vedic sources and the two epics that we have are not directly related, but that both drew on the same source, an oral tradition of storytelling that existed before, throughout, and after the Vedic period.
  65. ^ Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 1, ISBN 978-0-19-882905-8 Quote: "Modern human beings—Homo sapiens—originated in Africa. Then, intermittently, sometime between 60,000 and 80,000 years ago, tiny groups of them began to enter the north-west of the Indian subcontinent. It seems likely that initially they came by way of the coast. ... it is virtually certain that there were Homo sapiens in the subcontinent 55,000 years ago, even though the earliest fossils that have been found of them date to only about 30,000 years before the present. (page 1)"
  66. ^ Michael D. Petraglia; Bridget Allchin (22 May 2007). The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics. Springer Science + Business Media. p. 6. ISBN 978-1-4020-5562-1. Quote: "Y-Chromosome and Mt-DNA data support the colonization of South Asia by modern humans originating in Africa. ... Coalescence dates for most non-European populations average to between 73–55 ka."
  67. ^ Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 23, ISBN 978-1-107-11162-2 Quote: "Scholars estimate that the first successful expansion of the Homo sapiens range beyond Africa and across the Arabian Peninsula occurred from as early as 80,000 years ago to as late as 40,000 years ago, although there may have been prior unsuccessful emigrations. Some of their descendants extended the human range ever further in each generation, spreading into each habitable land they encountered. One human channel was along the warm and productive coastal lands of the Persian Gulf and northern Indian Ocean. Eventually, various bands entered India between 75,000 years ago and 35,000 years ago (page 23)"
  68. ^ Petraglia & Allchin 2007, p. 6.
  69. ^ ئ ا Coningham & Young 2015, pp. 104–105.
  70. ^ Kulke & Rothermund 2004, pp. 21–23.
  71. ^ Possehl 2003, p. 2.
  72. ^ Singh 2009, p. 181.
  73. ^ ئ ا Singh 2009, p. 255.
  74. ^ ئ ا Singh 2009, pp. 186–187.
  75. ^ Witzel 2003, pp. 68–69.
  76. ^ Kulke & Rothermund 2004, pp. 41–43.
  77. ^ Singh 2009, pp. 260–265.
  78. ^ Kulke & Rothermund 2004, pp. 53–54.
  79. ^ Singh 2009, pp. 312–313.
  80. ^ Kulke & Rothermund 2004, pp. 54–56.
  81. ^ Stein 1998, p. 21.
  82. ^ Stein 1998, pp. 67–68.
  83. ^ Singh 2009, p. 319.
  84. ^ Stein 1998, pp. 78–79.
  85. ^ Kulke & Rothermund 2004, p. 70.
  86. ^ Singh 2009, p. 367.
  87. ^ Kulke & Rothermund 2004, p. 63.
  88. ^ Singh 2009, pp. 408–415.
  89. ^ Stein 1998, pp. 89–90.
  90. ^ Stein 1998, pp. 92–95.
  91. ^ ئ ا Singh 2009, p. 545.
  92. ^ Kulke & Rothermund 2004, pp. 89–91.
  93. ^ Stein 1998, pp. 98–99.
  94. ^ ئ ا Stein 1998, p. 132.
  95. ^ ئ ا ب Stein 1998, pp. 119–120.
  96. ^ Stein 1998, pp. 121–122.
  97. ^ ئ ا Stein 1998, p. 124.
  98. ^ ئ ا Stein 1998, pp. 127–128.
  99. ^ Ludden 2002, p. 68.
  100. ^ Asher & Talbot 2008, p. 47.
  101. ^ Metcalf & Metcalf 2006, p. 6.
  102. ^ Ludden 2002, p. 67.
  103. ^ Asher & Talbot 2008, pp. 50–51.
  104. ^ ئ ا Asher & Talbot 2008, p. 53.
  105. ^ Robb 2001, p. 80.
  106. ^ Stein 1998, p. 164.
  107. ^ ئ ا Asher & Talbot 2008, p. 152.
  108. ^ Metcalf & Metcalf 2006, p. 17.
  109. ^ Asher & Talbot 2008, p. 158.
  110. ^ Asher & Talbot 2008, p. 186.
  111. ^ ئ ا Metcalf & Metcalf 2006, pp. 23–24.
  112. ^ Asher & Talbot 2008, p. 256.
  113. ^ ئ ا ب Asher & Talbot 2008, p. 286.
  114. ^ Metcalf & Metcalf 2006, pp. 44–49.
  115. ^ Robb 2001, pp. 98–100.
  116. ^ Ludden 2002, pp. 128–132.
  117. ^ Metcalf & Metcalf 2006, pp. 51–55.
  118. ^ Metcalf & Metcalf 2006, pp. 68–71.
  119. ^ Asher & Talbot 2008, p. 289.
  120. ^ Robb 2001, pp. 151–152.
  121. ^ Metcalf & Metcalf 2006, pp. 94–99.
  122. ^ Brown 1994, p. 83.
  123. ^ Peers 2006, p. 50.
  124. ^ Metcalf & Metcalf 2006, pp. 100–103.
  125. ^ Brown 1994, pp. 85–86.
  126. ^ Metcalf & Metcalf 2006, pp. 103–108.
  127. ^ Stein 1998, p. 239.
  128. ^ Robb 2001, p. 183.
  129. ^ Sarkar 1983, pp. 1–4.
  130. ^ Copland 2001, pp. ix–x.
  131. ^ Metcalf & Metcalf 2006, p. 123.
  132. ^ Stein 1998, p. 260.
  133. ^ Bose & Jalal 2011, p. 117.
  134. ^ ئ ا Metcalf & Metcalf 2006, p. 97.
  135. ^ Metcalf & Metcalf 2006, p. 126.
  136. ^ Metcalf & Metcalf 2006, p. 163.
  137. ^ Metcalf & Metcalf 2006, p. 167.
  138. ^ Metcalf & Metcalf 2006, pp. 195–197.
  139. ^ Metcalf & Metcalf 2006, p. 203.
  140. ^ Metcalf & Metcalf 2006, p. 231.
  141. ^ ئ ا ب Metcalf & Metcalf 2006, pp. 265–266.
  142. ^ United States Department of Agriculture.
  143. ^ Metcalf & Metcalf 2006, pp. 266–270.
  144. ^ Metcalf & Metcalf 2006, p. 253.
  145. ^ Metcalf & Metcalf 2006, p. 274.
  146. ^ ئ ا ب پ Ali & Aitchison 2005.
  147. ^ Dikshit & Schwartzberg, p. 8.
  148. ^ ئ ا Kumar et al. 2006.
  149. ^ Dikshit & Schwartzberg, p. 15.
  150. ^ Basu, Mahua; SJ, Xavier Savarimuthu (2017), Fundamentals of Environmental Studies, Cambridge University Press, p. 78, ISBN 978-1-316-87051-8
  151. ^ Dikshit & Schwartzberg, p. 16.
  152. ^ Dikshit & Schwartzberg, p. 17.
  153. ^ ئ ا Chang 1967, pp. 391–394.
  154. ^ Posey 1994, p. 118.
  155. ^ Wolpert 2003, p. 4.
  156. ^ Sharma, Vibha (15 June 2020). "Average temperature over India projected to rise by 4.4 degrees Celsius: Govt report on impact of climate change in country". Tribune India. Retrieved 2020-11-30.
  157. ^ Gupta, Vivek; Jain, Manoj Kumar (2018). "Investigation of multi-model spatiotemporal mesoscale drought projections over India under climate change scenario". Journal of Hydrology. 567: 489–509. Bibcode:2018JHyd..567..489G. doi:10.1016/j.jhydrol.2018.10.012. ISSN 0022-1694.
  158. ^ Countries in the world (ranked by 2014 population)(ئینگلیزی). ماڵپەڕی Worldometers. سەردان لە ڕێکەوتی ٥ی ئایاری ٢٠١٥.
  159. ^ Pylee, 2003 & a, p. 4.
  160. ^ Dutt 1998, p. 421.
  161. ^ ئ ا Bremner, G. A. (2016), Architecture and Urbanism in the British Empire, Oxford University Press, p. 117, ISBN 978-0-19-102232-6 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Bremner2016» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  162. ^ Echeverri-Gent 2002, pp. 19–20.
  163. ^ Sinha 2004, p. 25.
  164. ^ ئ ا ب پ ت Library of Congress 2004.
  165. ^ Sharma 2007, p. 49.
  166. ^ "India". Commonwealth Local Government Forum. Archived from the original on 15 July 2019. Retrieved 7 September 2019.
  167. ^ Rothermund 2000, pp. 48, 227.
  168. ^ Gilbert 2002, pp. 486–487.
  169. ^ Sharma 1999, p. 56.
  170. ^ Alford 2008.
  171. ^ Jorge Heine; R. Viswanathan (Spring 2011). "The Other BRIC in Latin America: India". Americas Quarterly. Archived from the original on 25 May 2017. Retrieved 19 May 2017.
  172. ^ Ghosh 2009, pp. 282–289.
  173. ^ Sisodia & Naidu 2005, pp. 1–8.
  174. ^ Perkovich 2001, pp. 60–86, 106–125.
  175. ^ Kumar 2010.
  176. ^ Pandit, Rajat (8 January 2015). "Make-in-India: Plan to develop 5th-generation fighter aircraft". The Times of India. TNN.
  177. ^ Abhijit Iyer-Mitra and Pushan Das. "The Advanced Medium Combat Aircraft:A Technical Analysis" (PDF). Observer Research Foundation.
  178. ^ "India, Russia Review Defence Ties". The Hindu. 5 October 2009. Archived from the original on 7 October 2011. Retrieved 8 October 2011.
  179. ^ Europa 2008.
  180. ^ The Times of India 2008.
  181. ^ British Broadcasting Corporation 2009.
  182. ^ Rediff 2008 a.
  183. ^ Reuters 2010.
  184. ^ Curry 2010.
  185. ^ ئ ا Central Intelligence Agency.
  186. ^ Behera 2011.
  187. ^ Behera 2012.
  188. ^ Stockholm International Peace Research Institute 2008, p. 178.
  189. ^ Shukla 2011.
  190. ^ Stockholm International Peace Research Initiative 2012.
  191. ^ Miglani 2011.
  192. ^ "India Russia S-400 missile deal: All you need to know". The Times of India. 5 October 2018. Archived from the original on 5 October 2018. Retrieved 9 October 2018.
  193. ^ "World Economic Outlook Database, April 2021". IMF.org. International Monetary Fund. April 2021. Retrieved 6 April 2021.
  194. ^ Nayak, Goldar & Agrawal 2010, p. xxv.
  195. ^ International Monetary Fund 2011a, p. 2.
  196. ^ International Monetary Fund.
  197. ^ Wolpert 2003, p. xiv.
  198. ^ ئ ا ب Organisation for Economic Co-operation and Development 2007.
  199. ^ Gargan 1992.
  200. ^ Alamgir 2008, pp. 23, 97.
  201. ^ WTO 1995.
  202. ^ Sakib Sherani (17 April 2015). "Pakistan's remittances". dawn.com. Archived from the original on 16 December 2015. Retrieved 17 December 2015.
  203. ^ World Trade Organization 2010.
  204. ^ UN Comtrade (4 February 2015). "India world's second largest textiles exporter". economictimes: TechCrunch. Archived from the original on 5 June 2014. Retrieved 2 June 2014.
  205. ^ Bonner 2010.
  206. ^ Farrell & Beinhocker 2007.
  207. ^ Schwab 2010.
  208. ^ ئ ا Hawksworth & Tiwari 2011.
  209. ^ India Country Overview September 2010, World Bank, September 2010, archived from the original on 22 May 2011, retrieved 23 July 2011
  210. ^ "Measuring the cost of living worldwide". The Economist. 21 March 2017. Archived from the original on 25 May 2017. Retrieved 25 May 2017.
  211. ^ "Indian Telecom Industry - Telecom Sector, FDI, Opportunities". Archived from the original on 18 May 2021.
  212. ^ Khan, Danish (28 October 2017). "Indian smartphone market grows 23% to overtake US in Q3; Samsung, Xiaomi drive shipments". The Economic Times. Archived from the original on 31 October 2017. Retrieved 5 November 2017.
  213. ^ Business Line 2010.
  214. ^ Express India 2009.
  215. ^ Nasscom 2011–2012.
  216. ^ Vishal Dutta (10 July 2012). "Indian biotech industry at critical juncture, global biotech stabilises: Report". The Economic Times. Archived from the original on 16 January 2013. Retrieved 31 October 2012.
  217. ^ "Indian pharmaceutical industry – growth story to continue". Express Pharma. 15 January 2012. Archived from the original on 16 January 2013. Retrieved 31 October 2012.
  218. ^ Biotechnology and Pharmaceutical Sector in India: sector briefing by the UK Trade and Investment 2011, utki.gov.uk
  219. ^ Yep 2011.
  220. ^ "Differding Consulting Publi 6". Differding.com. 11 February 2014. Archived from the original on 23 February 2014. Retrieved 4 April 2014.
  221. ^ "India's total power capacity crosses 300 gw mark". NDTV. Archived from the original on 16 June 2017.
  222. ^ "India's carbon emissions fall for first time in four decades". BBC News. 12 May 2020. Retrieved 3 December 2020.
  223. ^ USAID (September 2018). "Greenhouse Gas Emissions in India" (PDF). Retrieved 10 June 2021.
  224. ^ UN Environment Programme (2019). "Emissions Gap Report 2019". UNEP - UN Environment Programme. Retrieved 10 June 2021.
  225. ^ "India 2020 – Analysis". IEA. Retrieved 3 December 2020.
  226. ^ ئ ا Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India, p. 160.
  227. ^ ئ ا ب Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India, p. 165.
  228. ^ Rorabacher 2010, pp. 35–39.
  229. ^ Dev & Rao 2009, p. 329.
  230. ^ Garg 2005.
  231. ^ Dyson & Visaria 2005, pp. 115–129.
  232. ^ Ratna 2007, pp. 271–272.
  233. ^ ئ ا Chandramouli 2011.
  234. ^ ئ ا Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India, p. 163.
  235. ^ Dharwadker 2010, pp. 168–194, 186.
  236. ^ Ottenheimer 2008, p. 303.
  237. ^ Mallikarjun 2004.
  238. ^ "C −1 Population by religious community – 2011". Office of the Registrar General & Census Commissioner. Archived from the original on 25 August 2015. Retrieved 25 August 2015.
  239. ^ "Global Muslim population estimated at 1.57 billion". The Hindu. 8 October 2009. Archived from the original on 1 June 2013.
  240. ^ "India Chapter Summary 2012" (PDF). United States Commission on International Religious Freedom. Archived from the original (PDF) on 7 April 2014.
  241. ^ Kuiper 2010, p. 15.
  242. ^ ئ ا Heehs 2002, pp. 2–5.
  243. ^ Deutsch 1969, pp. 3, 78.
  244. ^ Nakamura 1999.
  245. ^ Massey & Massey 1998.
  246. ^ Encyclopædia Britannica b.
  247. ^ Dias (1 January 1996). Steward, The. Orient Blackswan. p. 215. ISBN 978-81-250-0325-0. Archived from the original on 28 May 2013. Retrieved 29 June 2012.
  248. ^ Gesteland, Richard R.; Gesteland, Mary C. (23 February 2010). India: Cross-cultural Business Behavior : for Business People, Expatriates and Scholars. Copenhagen Business School Press DK. p. 176. ISBN 978-87-630-0222-6. Archived from the original on 28 May 2013. Retrieved 29 June 2012.
  249. ^ D Balasubramanian (16 October 2008). "Potato: historically important vegetable". The Hindu. Chennai, India. Archived from the original on 12 July 2012. Retrieved 26 June 2012.
  250. ^ Cornillez, Louise Marie M. (Spring 1999). "The History of the Spice Trade in India". english.emory.edu. Archived from the original on 3 October 2012. Retrieved 30 August 2016.
  251. ^ ئ ا ب Sen, Colleen Taylor (2014), Feasts and Fasts: A History of Food in India, Reaktion Books, pp. 164–165, ISBN 978-1-78023-391-8
  252. ^ Roger, Delphine (2000), "The Middle East and South Asia (in Chapter: History and Culture of Food and Drink in Asia)", in Kiple, Kenneth F.; Ornelas, Kriemhild Coneè, The Cambridge World History of Food, 2, Cambridge and New York: Cambridge University Press, pp. 1140–1150, ISBN 978-0-521-40215-6
  253. ^ ئ ا ب Davidson, Alan (2014), The Oxford Companion to Food, Oxford University Press, p. 409, ISBN 978-0-19-967733-7
  254. ^ ئ ا Davidson, Alan (2014), The Oxford Companion to Food, Oxford University Press, p. 410, ISBN 978-0-19-967733-7
  255. ^ ئ ا Sahakian, Marlyne; Saloma, Czarina; Erkman, Suren (2016), Food Consumption in the City: Practices and patterns in urban Asia and the Pacific, Taylor & Francis, p. 50, ISBN 978-1-317-31050-1
  256. ^ OECD; Food and Agriculture Organization of the United Nations (2018), OECD-FAO Agricultural Outlook 2018–2027, OECD Publishing, p. 21, ISBN 978-92-64-06203-0