نەتەوە یەکگرتووەکان

نەتەوە یەکگرتووەکان (بە ئینگلیزی: United Nations) ڕێکخراوەیەکی نێونەتەوەیییە کە نزیکەی ھەموو وڵاتە سەربەخۆکانی جیھانی لەخۆ گرتووە.

نەخشەی دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان[a]
بنکەی سەرەکینیویۆرک
(بنکەی جیھانی)
زمانە فەرمییەکان
ئەندامێتی ١٩٣ وڵاتی ئەندام
٢وڵات چاودێر
ڕێبەران
 -  سکرتێری گشتی پورتوگال ئەنتۆنیۆ گوتیرێس[٣]
 -  سەروکایەتی کوڕی گشتی نێجیریا تیجانی محەممەد
 -  جێگری سکرتێر نێجیریا ئامینا جێین محەممەد
 -  سەروکایەتی ئەنجومەنی ئابوۆری و کۆمەڵایەتی نۆرویژ Mona Juul
 -  سەروکایەتی ئەنجومەنی ئاسایش بەلجیکا Marc Pecsteen de Buytswerve
دامەزران
 -  UN Charter signed ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٥ (٧٦ ساڵ لەمەوبەر) (١٩٤٥-٠٦-26) 
 -  Charter entered into force ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥ (٧٥ ساڵ لەمەوبەر) (١٩٤٥-١٠-24) 
ماڵپەڕ
www.un.org

ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥ دامەزرا، لە شاری سانفرانسیسکۆ لە ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکا.[٤]

مێژووی ڕێکخراوەکەدەستکاری

پاش سەرنەکەوتنی ڕێکخراوەی کۆمەلەی نەتەوەکان لە ڕوونەدانی جەنگی جیھانی دووەم، و لە بەر ترسی ئەوەی کە مرۆڤ لەوانەیە شەرێکی تری لە ھەمان جۆر دروست بکات، ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان دامەزرا تا جێگای ڕیکخراوی کۆمەلەی نەتەوەکان بگرێتەوە.

ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان کە ڕێکخراوێکی جیھانی نێونەتەوەیییە، بیرۆکەی دروستبوونی دەگەرێتەوە بۆ ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤١، کاتێک وڵاتە ھاوپەیمانەکانی ئەوکات، ھەر یەک لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئینگلتەرا، ڕێککەوتننامەیەکیان مۆر کرد بۆ "ئیش کردن لە گەل یەکتری و ھەروەھا لەگەل خەلکانی سەربەخۆ، لە کاتی جەنگ و ئاشتی.[٤] ئەمە بە یەکەم ھەنگاو دەژمێردرێت لە دروستبوونی ئەم ڕێکخراوە.

لە ١٤ی ئابی ساڵی ١٩٤١، لە کۆبوونەوەیەکی نێوان سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتی بەریتانیا، وینستۆن چێرچیل، لەگەل سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ئەوکات، فرانکلین ڕۆزڤێڵت، بڕیاری دەست پێشخەری کۆمەلێک ھەنگاو درا. ئەم دۆکۆمێنتە واژوو کرا لە نێوان ھەردوو ناوبراو لەسەر کەشتییەک «لە شێوێنێکی ناو دەریا». ئەم دۆکۆمێنتە ناودەبرێت بە پەیمانی ئەتلەنتیک. کە دوایی کاری بۆ کرا و ئەو ڕێکخراوەی لێکەوتەوە کە ئێستا دەیبینین.

-سکرتێری گشتی ڕێکخراوەکە لە ١٩٤٦تائێستا

  • تریگی لی نەرویجی لە ساڵانی ١٩٤٦تا ١٩٥٢
  • داگ شۆڵدی سویدی لەساڵانی ١٩٥٣تا ١٩٦١
  • یۆ پانتی مینیماری لەساڵانی ١٩٦١ تا ١٩٧٢
  • کۆرت ڤاڵداھیمی نەمساوی لەساڵانی ١٩٧٢ تا ١٩٨١
  • خاڤێر بیلادۆڤی پیڕۆ لەساڵانی ١٩٨٢ تا ١٩٩١
  • بوترس گالی میسڕی لەساڵانی ١٩٨٢تا ١٩٩٦
  • کۆفی عەنانی غانی لەساڵانی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٦
  • بان کی مۆن لە کۆریای باکوور لەساڵانی ٢٠٠٧ تا ٢٠١٧ (دەستلەکارکێشانەوە بەھۆی کاندیدبوونی بۆ سەرۆکایەتی کۆریای باشوور)
 
ئەنتۆنیۆ گوتیرێس سکرتێری ئێستای ڕێکخراو

ئامانجەکانی ڕێکخراودەستکاری

دەتوانین ئامانجەکانی ڕێکخراو لە چوار خالدا کۆبکەینەوە.

ئاشتی و ئاسایشی تێونەتەوەیی، بۆ پاراستنی ئاشتی لەسەر ئاستی جیھانیی.

بۆ پێشخستنی پەیوەندییەکی برادەرانە لە نێوان نەتەوەکان. یارمەتیدانی نەتەوەکان بۆ کارکردن لەگەل یەکدا بۆ باشترکردنی باری گوزەرانی ھەژاران، سەرکەوتن بەسەر برسییەتی و نەخۆشی و نەخوێندەواری و بۆ ھاندانی ڕێز بۆ ماف و ئەرکی یەکتر.

ببێ بە مەڵبەندێک بۆ یارمەتیدانی نەتەوەکان بۆ گەیشتن بەم ئامانجانە.[٥]

مەرجەکانی بە ئەندام بووندەستکاری

ھەر دەوڵەتێکی ئاشتی خواز کە پاپەندبوونی خۆی بۆ پەیماننامە و بڕیارەکانی نەتەوە یەکەگرتوەکان دەربڕیبێت دەتوانێت ببێتە ئەندامی ئەو ڕێکخراوە.

دەزگاکانی ڕێکخراودەستکاری

نەتەوە یەکگرتووەکان خاوەنی ٦ دەزگای سەرەکییە کە بە (مەنزومەی نەتەوەیەکگرتوەکان) ناسراونو بریتین لە: ئەنجومەنی ئاسایش، کۆمەڵەی گشتیی، ئەنجمومەنی سەرپەرشتیکردن، ئەمیندارێتی گشتی، دادگای دادی نێودەوڵەتی، ئەنجومەنی ئابوریو کۆمەڵایەتی نەتەوەیەکگرتوەکان…

کۆمەڵەی گشتیدەستکاری

سەرجەم ئەندامانی ڕێکخراوەکە تێیدا ئەندامن و ھەر وڵاتە دەنگێکی ھەیەو کارەکانی بریتین لە

  • تاوتوێکردنی گرفتە نێودەوڵەتییەکانو شێوازەکانی پتەوکردنی ھاوکاری نێودەوڵەتی.
  • دانانی بوودجەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان.
  • بڕیاردان لەسەر وەرگرتنی ئەندامی نوێ.
  • دامەزراندنی ئەمینداری گشتی و ئەندامی دەزگاکانی دیکە.

ئەنجومەنی سەرپەرشتی کردندەستکاری

ئەو ئەنجومەنە بەگوێرەی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان ھاتوەتە ئاراوە بۆ ئیدارکردنی بەشێک لەو ھەرێمانەی کە حوکمی زاتیان نییە.

ئەمیندارێتیی گشتیدەستکاری

دەزگایەکە لەلایەن چەند کارمەندێکی نێودەوڵەتییەوە کاروبارەکانی بەڕێوەدەبرێت. ئەمیندارێتیی گشتی چەندین کاری جۆراوجۆری ھەیە و ئەو سیاسەتانە جێبەجێ دەکات کە دایدەڕێژێت. ئەمینداری گشتی کە سەرپەرشتی ئەمیندارێتیی گشتی دەکات لەسەر ڕاسپاردەی ئەنجومەنی ئاسایش و لەلایەن کۆمەڵەی گشتییەوە بۆ ماوەی ٥ ساڵ دادەمەزرێت، دەشتوانرێت بۆ قۆناغێکی دیکە دابمەزرێتەوە. ئەمیندارێتیی گشتی ٨٦٠٠ کارمەندی ھەیە کە خەڵکی ١٧٠ وڵاتی جیاوازن. وێڕای ئەوەی کە بارەگا سەرەکییەکەی لە شاری نیۆیۆرکی ئەمریکایە بەڵام ئامادەیی دیاریشی لە ھەریەک لە جنێف، ڤییەنا و نەیروبی ھەیە، نووسینگەی تایبەتی خۆی تێدا کردوونەتەوە، بەجۆرێک نووسینگەی جنیف ناوەندی کۆنگرە نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە چەکداماڵین و مافەکانی مرۆڤە، نووسینگەی ڤییەناش تایبەت بە کارکردن لەسەر بنبڕکردنی ماددە ھۆشبەرکان و تاوان، و نووسینگەی نایرۆبیش تایبەتە بە چالاکییەکانی بواری ژینگە.

دادگای دادی نێودەوڵەتیدەستکاری

دەزگایەکی دادوەریی ڕێکخراوەی نەتەوەیەکگرتوەکانە و بارەگا سەرەکییەکەی لە شاری لاھای ھۆڵەندایە. کارەکانی بریتین لە:

  • بینینی ئەو کەیسە نێودەوڵەتیانەی کە دەخرێنە بەردەمی.
  • پێشکەشکردنی ڕاوێژی یاسایی بەو دەزگا نێودەوڵەتیانەی کە داوایان لێکردوە.

دادگای دادی نێودەوڵەتی لە ١٥ دادوەر پێک دێت کە کۆمەڵەی گشتیو ئەنجومەنی ئاسایش بۆ ماوەی ٩ ساڵ ھەڵیاندەبژێرێتو دەشتوانرێت بۆ قۆناغێکی دیکە ھەڵبژێردرێنەوە.

 
باڵەخانەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە شاری نیوۆڕک

ئەنجومەنی ئابوریو کۆمەڵایەتی نەتەوەیەکگرتوەکاندەستکاری

ئەو ئەنجومەنە لە ٥٤ دەوڵەت پێک دێتو لەلایەن کۆمەڵەی گشتییەوە ھەڵدەبژێردرێنو ماوەی ئەندامێتیان ٣ ساڵەو لە ماوەی ساڵێکدا ٢ جار لە ھەریەک لە شارەکانی نیۆیۆرک و جنیف کۆدەبێتەوە. کارەکانی بریتین لە:

  • ئەنجامدانی چالاکییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان.
  • کار لەسەر زیاترکردنی ڕێزو پارێزگاریکردنی مافەکانی مرۆڤ و ئازادییە بنەڕەتییەکانی دەکات.
  • لەگەڵ ڕێکخراوە ناحکومییەکاندا سەبارەت بە کاروبارە ئابووری و کۆمەلایەتییەکان ڕاوێژ دەکات.

تێبینییەکاندەستکاری

  1. ^ This map does not represent the view of its members or the UN concerning the legal status of any country,[١] nor does it accurately reflect which areas' governments have UN representation.

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ "The World Today" (PDF). Retrieved 18 June 2009. The designations employed and the presentation of material on this map do not imply the expression of any opinion whatsoever on the part of the Secretariat of the United Nations concerning the legal status of any country
  2. ^ UN official languages Archived ٢٦ی ئابی ٢٠١١, لە وەیبەک مەشین., www.un.org. Retrieved 11 July 2014.
  3. ^ "سەرکردایەتی یونامی". www.uniraq.org. Retrieved 17ی شوباتی 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  4. ^ ئ ا [١] Archived ١٦ی شوباتی ٢٠١٧, لە وەیبەک مەشین., وەرگیراوە لە ٣ی مارچی ٢٠١١.
  5. ^ [٢] Archived ١٦ی شوباتی ٢٠١٧, لە وەیبەک مەشین., ئامانجەکانی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان.
  زمانە فەرمییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان  
عەرەبی - ئینگلیزی - فەڕەنسی - چینی - ڕووسی - ئیسپانی