نەتەوە یەکگرتووەکان

نەتەوە یەکگرتووەکان (بە ئینگلیزی: United Nations) ڕێکخراوێکی نێونەتەوەیییە کە نزیکەی ھەموو وڵاتە سەربەخۆکانی جیھانی لەخۆ گرتووە.

نەخشەی دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان[a]
بنکەی سەرەکینیویۆرک
(بنکەی جیھانی)
زمانە فەرمییەکان
ئەندامێتی ١٩٣ وڵاتی ئەندام
٢وڵات چاودێر
ڕێبەران
 -  سکرتێری گشتی پورتوگال ئەنتۆنیۆ گوتیرێس[٣]
 -  سەروکایەتی کوڕی گشتی نێجیریا تیجانی محەممەد
 -  جێگری سکرتێر نێجیریا ئامینا جێین محەممەد
 -  سەروکایەتی ئەنجومەنی ئابوۆری و کۆمەڵایەتی نۆرویژ Mona Juul
 -  سەروکایەتی ئەنجومەنی ئاسایش بەلجیکا Marc Pecsteen de Buytswerve
دامەزران
 -  UN Charter signed ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٥ (٧٦ ساڵ لەمەوبەر) (١٩٤٥-٠٦-26) 
 -  Charter entered into force ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥ (٧٦ ساڵ لەمەوبەر) (١٩٤٥-١٠-24) 
ماڵپەڕ
www.un.org

ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، لە شاری سانفرانسیسکۆ لە ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکا دامەزرا.[٤]

مێژووی ڕێکخراوەکەدەستکاری

پاش سەرنەکەوتنی ڕێکخراوی کۆمەڵەی نەتەوەکان لە پێشگرتن لە جەنگی جیھانیی دووەم و لە بەر ترسی ئەوەی کە مرۆڤ لەوانەیە جەنگێکی تری لە ھەمان جۆر دروست بکات، ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان دامەزرا تا جێگای ڕیکخراوی کۆمەڵەی نەتەوەکان بگرێتەوە.

ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان کە ڕێکخراوێکی جیھانیی نێونەتەوەیییە، بیرۆکەی دروستبوونی دەگەرێتەوە بۆ ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤١، کاتێک وڵاتە ھاوپەیمانەکانی ئەوکات، ھەر یەک لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئینگلتەرا، ڕێککەوتننامەیەکیان مۆر کرد.[٤] ئەمە بە یەکەم ھەنگاو دەژمێردرێت لە دروستبوونی ئەم ڕێکخراوە.

لە ١٤ی ئابی ساڵی ١٩٤١، لە کۆبوونەوەیەکی نێوان سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتی بەریتانیا، وینستۆن چێرچیل، لەگەڵ سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ئەوکات، فرانکلین ڕۆزڤێڵت، بڕیاری دەستپێشخەریی کۆمەڵێک ھەنگاو درا. ئەم دۆکۆمێنتە لە نێوان ھەردوو ناوبراو لەسەر کەشتییەک «لە شوێنێکی ناو دەریا» واژوو کرا. ئەم دۆکۆمێنتە بە پەییمانی ئەنتلەنتیک ناو دەبرێت کە دوایی کاری بۆ کرا و ئەو ڕێکخراوەی لێ کەوتەوە کە ئێستا دەیبینین.

-سکرتێری گشتیی ڕێکخراوەکە لە ١٩٤٦ەوە تا ئێستا

سکێرتیری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان:[٥]
ژ ناو وڵات لە ئۆفیس جێھێشتن تێبینی
1 گلادوین جێب   شانشینی یەکگرتوو ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥ ٢ی شووباتی ١٩٤٦
2 تریگی لی   نۆرویژ ٢ی شووباتی ١٩٤٦ ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٥٢ دەستی لەکار کێشایەوە
3 داگ شۆلد   سوێد ١٠ی نیسانی ١٩٥٣
4 یۆ سانت   میانمار ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٦١
5 کۆرت ڤاڵداھیم   نەمسا
6 خاڤێر بیلادۆڤی   پێروو
7 بوترس گالی   میسر
8 کۆفی عەنان   گانا
9 بان کی-موون   کۆریای باشوور (دەستلەکارکێشانەوە بەھۆی کاندیدبوونی بۆ سەرۆکایەتی کۆریای باشوور)
10 ئەنتۆنیۆ   پورتوگال
 
جینین هێنیس سکرتێرا رێکخراوێ یا نهۆ

ئامانجەکانی ڕێکخراودەستکاری

دەتوانین ئامانجەکانی ڕێکخراوەکە لە چوار خاڵدا کۆ بکەینەوە.

ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیی، بۆ پاراستنی ئاشتی لەسەر ئاستی جیھانی.

بۆ پێشخستنی پەیوەندییەکی برادەرانە لە نێوان نەتەوەکان.

یارمەتیدانی نەتەوەکان بۆ کارکردن لەگەڵ یەکدا بۆ باشترکردنی باری گوزەرانی ھەژاران، سەرکەوتن بەسەر برسییەتی و نەخۆشی و نەخوێندەواری و بۆ ھاندانی ڕێز بۆ ماف و ئەرکی یەکتر.

ببێ بە مەڵبەندێک بۆ یارمەتیدانی نەتەوەکان بۆ گەیشتن بەم ئامانجانە.[٦]

مەرجەکانی بەئەندامبووندەستکاری

ھەر دەوڵەتێکی ئاشتیخواز کە پابەندبوونی خۆی بۆ پەیماننامە و بڕیارەکانی نەتەوە یەکەگرتوەکان دەربڕیبێت، دەتوانێت ببێتە ئەندامی ئەو ڕێکخراوە.

دەزگاکانی ڕێکخراودەستکاری

نەتەوە یەکگرتووەکان خاوەنی ٦ دەزگای سەرەکییە کە بە (مەنزوومەی نەتەوە یەکگرتوەکان) ناسراون و بریتین لە: ئەنجومەنی ئاسایش، کۆمەڵەی گشتی، ئەنجومەنی سەرپەرشتیکردن، ئەمیندارێتیی گشتی، دادگای دادی نێودەوڵەتی و، ئەنجومەنی ئابووریی کۆمەڵایەتیی نەتەوە یەکگرتوەکان.

کۆمەڵەی گشتیدەستکاری

سەرجەم ئەندامانی ڕێکخراوەکە تێیدا ئەندامن و ھەر وڵاتە دەنگێکی ھەیە و کارەکانی بریتین لە:

  • تاوتوێکردنی گرفتە نێودەوڵەتییەکان و شێوازەکانی پتەوکردنی ھاوکاریی نێودەوڵەتی.
  • دانانی بودجەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان.
  • بڕیاردان لەسەر وەرگرتنی ئەندامی نوێ.
  • دامەزراندنی ئەمینداری گشتی و ئەندامی دەزگاکانی دیکە.

ئەنجومەنی سەرپەرشتیکردندەستکاری

ئەم ئەنجومەنە بەگوێرەی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئیدارەکردنی بەشێک لەو ھەرێمانەی کە حوکمی زاتییان نییە، ھاتووەتە ئاراوە.

ئەمیندارێتیی گشتیدەستکاری

ئەمیندارێتیی گشتی دەزگایەکە کە لەلایەن چەند کارمەندێکی نێودەوڵەتییەوە کاروبارەکانی بەڕێوە دەبرێت. ئەمیندارێتیی گشتی چەندین کاری جۆراوجۆری ھەیە و ئەو سیاسەتانە جێبەجێ دەکات کە دایدەڕێژێت. ئەمینداری گشتی کە سەرپەرشتیی ئەمیندارێتیی گشتی دەکات لەسەر ڕاسپاردەی ئەنجومەنی ئاسایش و لەلایەن کۆمەڵەی گشتییەوە بۆ ماوەی ٥ ساڵ دادەمەزرێت، دەشتوانرێت بۆ قۆناغێکی دیکە دابمەزرێتەوە. ئەمیندارێتیی گشتی ٨٦٠٠ کارمەندی ھەیە کە خەڵکی ١٧٠ وڵاتی جیاوازن. وێڕای ئەوەی کە بارەگا سەرەکییەکەی لە شاری نیویۆرکی ئەمریکایە، ئامادەییی دیاریشی لە ھەریەک لە جنێڤ، ڤییەنا و نایرۆبی ھەیە، نووسینگەی تایبەتی خۆی تێدا کردوونەتەوە، بەجۆرێک نووسینگەی جنێڤ ناوەندی کۆنگرە نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە چەکداماڵین و مافەکانی مرۆڤە، نووسینگەی ڤییەناش تایبەت بە کارکردن لەسەر بنبڕکردنی ماددە ھۆشبەرکان و تاوان و، نووسینگەی نایرۆبییش تایبەتە بە چالاکییەکانی بواری ژینگە.

دادگای دادی نێودەوڵەتیدەستکاری

دەزگایەکی دادوەریی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکانە و بارەگا سەرەکییەکەی لە شاری لاھای ھۆڵەندایە. کارەکانی بریتین لە:

  • بینینی ئەو کەیسە نێودەوڵەتییانەی کە دەخرێنە بەردەمی.
  • پێشکەشکردنی ڕاوێژی یاسایی بەو دەزگا نێودەوڵەتییانەی کە داوایان لێ کردووە.

دادگای دادی نێودەوڵەتی لە ١٥ دادوەر پێک دێت کە کۆمەڵەی گشتی و ئەنجومەنی ئاسایش بۆ ماوەی ٩ ساڵ ھەڵیاندەبژێرێت و دەشتوانرێت بۆ قۆناغێکی دیکە ھەڵبژێردرێنەوە.

 
باڵاخانەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە شاری نیویۆرک

ئەنجومەنی ئابووری و کۆمەڵایەتیی نەتەوە یەکگرتوەکاندەستکاری

ئەو ئەنجومەنە لە ٥٤ دەوڵەت پێک دێت، لەلایەن کۆمەڵەی گشتییەوە ھەڵدەبژێردرێن، ماوەی ئەندامێتییان ٣ ساڵە و، لە ماوەی ساڵێکدا ٢ جار لە ھەریەک لە شارەکانی نیویۆرک و جنێڤ کۆ دەبێتەوە. کارەکانی بریتین لە:

  • ئەنجامدانی چالاکییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان.
  • کار لەسەر زیاترکردنی ڕێز و پارێزگاریکردنی مافەکانی مرۆڤ و ئازادییە بنەڕەتییەکانی دەکات.
  • لەگەڵ ڕێکخراوە ناحکوومییەکاندا سەبارەت بە کاروبارە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان ڕاوێژ دەکات.

تێبینییەکاندەستکاری

  1. ^ This map does not represent the view of its members or the UN concerning the legal status of any country,[١] nor does it accurately reflect which areas' governments have UN representation.

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ "The World Today" (PDF). Retrieved 18 June 2009. The designations employed and the presentation of material on this map do not imply the expression of any opinion whatsoever on the part of the Secretariat of the United Nations concerning the legal status of any country
  2. ^ UN official languages ٢٦ی ئابی ٢٠١١ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە., www.un.org. Retrieved 11 July 2014.
  3. ^ "سەرکردایەتی یونامی". www.uniraq.org. Retrieved 17ی شوباتی 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  4. ^ ئ ا [١] ١٦ی شوباتی ٢٠١٧ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە., وەرگیراوە لە ٣ی مارچی ٢٠١١.
  5. ^ "Former Secretaries-General". United Nations. Archived from the original on 17 October 2013. Retrieved 6 November 2013.
  6. ^ [٢] ١٦ی شوباتی ٢٠١٧ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە., ئامانجەکانی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان.
  زمانە فەرمییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان  
عەرەبی - ئینگلیزی - فەڕەنسی - چینی - ڕووسی - ئیسپانی