پێڕستی ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل

تا ساڵی ٢٠٢٠ ٥٧ ژن خەڵاتی نۆبڵیان بەدەستھێناوە و کۆی گشتی ٥٨ خەڵاتی نۆبڵ یش بە ژنان بەخشراوە (ماری کوری دوو جار ئەو خەڵاتەی بردەوە، جارێک لە فیزیا و جارێک لە کیمیادا). وەرگرانی خەڵاتی نۆبڵ لەلایەن مێینە بەو شێوەیە:

  • حەڤدە ژن خەڵاتی نۆبڵی ئاشتییان بە دەست ھێناوە (١٢٫٦٪ لە ١٠٧ کەس و ٢٨ ڕێکخراو بە گشتی)
  • شازدە خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبییان بەدەستھێنا (١٣٫٧٪ لە ١١٧ براوە لە کۆی گشتی)
  • دوازدە خەڵاتی نۆبێلی زانستی فیزیایان وەرگرتووتەوە (٥٫٤٪ لە ٢٢٢ وەرگر لە کۆی گشتی)
  • حەوت خەڵاتی نۆبڵی کیمیایان بەدەستھێنا (٣٫٨٪ی ١٨٦ براوە لە کۆی گشتی)
  • چوار یان خەڵاتی نۆبڵی فیزیایان بەدەستھێنا (١٫٩٪ لە ٢١٦ براوە لە کۆی گشتی)
  • و دووان، ئیلینۆر ئۆسترۆم و ئەستێر دوفلۆ، خەڵاتی نۆبڵی یادکردنەوەیان لە زانستە ئابوورییەکاندا بەدەستھێنا (٢٫٤٪ لە ٨٤ براوە لە کۆی گشتی)
Simpleicons Interface business-woman-1.svg

یەکەم ژن کە خەڵاتی نۆبڵی بەدەستھێنا ماری کوری بوو کە لە ساڵی ١٩٠٣ لەگەڵ ھاوسەرەکەی پییەر کوری و ھێنری بێککوێرل خەڵاتی نۆبڵی فیزیای بردەوە کوریش تاکە ژنە کە چەندین خەڵاتی نۆبڵی بردەوە؛ لە ساڵی ١٩١١ خەڵاتی نۆبڵی کیمیای بەدەستھێنا (ئیرنی جۆلیۆت - کوری) ی کچی کوری لە ساڵی ١٩٣٥ خەڵاتی نۆبڵی کیمیای بەدەستھێنا و ئەم دوو جووتە تاکە (دایک - کچن) کە خەڵاتی نۆبڵیان بەدەستھێنا. زۆرترین خەڵاتی نۆبڵ کە لە یەک ساڵدا بە ژنان بەخشرا، لە ساڵی ٢٠٠٩ دا بوو، کە پێنج ژن لە چوار پۆلێندا بوونە خاوەن خەڵات

پێڕستی ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێلدەستکاری

ساڵ وێنە ناو وڵات بوار ھۆکار
1903   کوری, ماریماری کوری
(بەھاوبەشی لەگەڵ پیەر کوری و ھێنری بێکەرێل)
پۆلەندا و فەڕەنسا فیزیک "لە پێزانینی ئەو خزمەتە نائاساییانەی کە بە توێژینەوە ھاوبەشەکانیان لەسەر ئەو دەرکەوتە تیشکانەی کە پرۆفیسۆر ھێنری بێکەرێل دۆزیویاویانە پێشکەشیان کردووە"[١]
1905   بەرسا ڤۆن سەتنەر نەمسا ئاشتیی سەرۆکی فەخری نوسینگەی ئاشتی نێودەوڵەتی و بۆ نوسینی ڕۆمانی تفەنگەکەت دابنێ[٢]
1909   سەلما لاگەرلۆف سوێد وێژە "بەھۆی ئایدیالییە بەرزەکەی و خەیاڵە زیندووەکان و ئەو دیدە ڕۆحییەی کە نوسینەکەی دیاری دەکات"[٣]
1911   ماری کوری پۆلەندا و فەڕەنسا کیمیا "بۆ دۆزینەوەی ڕادیۆم و پۆلۆنیۆم"[٤]
1926   گرازیا دیلێددا ئیتاڵیا وێژە "بەھۆی نووسینە ئیلھامبەخشەکانییەوە، کە ژیانی خۆی لەدوورگەی ماڵەکەیدا بەوێنەیەکی ڕوون و گۆڕانکراو ھاوبەشی لەگەڵ کێشە گشتییەکانی مرۆڤ وێنا دەکات "[٥]
1928   سیگرید ئوندسێت نەرویژ وێژە "بۆ باسکردنە بەھێزەکەی سەبارەت بە ژیانی باکوور لە سەدەکانی ناوەڕاست "[٦]
1931   جەن ئادامس
(بە ھاوبەشی لەگەڵ نیکۆلاس مۆرای بۆتلەر)
ئەمریکا ئاشتیی کۆمەڵناس و سەرۆکی کۆمەڵەی ژنانی جیھانی بۆ ئاشتی و ئازادی.[٧]
1935   ئرێن ژولیۆ کوری
(بە ھاوبەشی لەگەڵ فرێدریک ژولیۆ کوری)
فەڕەنسا کیمیا "بۆ دروستکردنی توخمە تیشکدەرەکانی نوێ"[٨]
1938   پێرل باک ئەمریکا وێژە "بۆ ئەو وەسفە دەوڵەمەند و ئەفسانەیییەی ژیانی جوتیارانی چیین"[٩]
1945   گابریێلا میسترال چیلی وێژە "بۆ ئەو شعرە گۆرانییە ئیلھام بەخشە بەھێزەی کە وایکرد ناوەکەی ببێت بە ئاسۆی ھەموو جیھانی ئەمریکای لاتینی "[١٠]
1946   ئیمێلی گرین بالچ
(بە ھاوبەشی لەگەڵ جۆن مۆت)
ئەمریکا ئاشتیی "بۆ ئەو کارانەی بە درێژایی ژیانی ئەنجامی دا لە پێناو ئاشتی ".[١١]
1947   جێرتی کۆری
(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە کاڕڵ فێردیناند کۆری و بێرناردۆ ھۆسایی)
ئەمریکا پزیشکی "بۆ دۆزینەوەی دابڕینی گۆڕینی کارای یاریدەدەر بۆ کاتیگۆجین"[١٢]
1963   ماریا گۆپەرت مایەر
(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە J. Hans D. Jensen و Eugene Wigner)
ئەمریکا فیزیک "بۆ دۆزینەوەکانیان پەیوەندبە بەرگی ناوکی"[١٣]
1964 پەڕگە:Dorothy Hodgkin Nobel.jpg دۆرۆتی ھۆدگکین شانشینی یەکگرتوو کیمیا "بۆ دیاریکردنەکانی پێکھاتەکانی ماددە زیندە کیمیایییە گرنگەکان بە تەکنیکی تیشکی ئێکس "[١٤]
1966   نیلی زاکس
(بە ھاوبەشی لەگەڵ شموئێل یووسف عەگنۆن)
سوێدئەڵمانیا وێژە بۆ نووسینە نایاب و ناوازەکانی"[١٥]
١٩٧٦   بێتی ویلیامز شانشینی یەکگرتوو ئاشتیی بۆ دامەزراندنی بزووتنەوەی ئاشتیی ئیرلەندای باکوور (دواتر ناوەکەی گۆڕا بۆ کۆمیتەی ئاشتی خەڵک)[١٦]
  مایرێد ماگوێر
1977   ڕۆسالین یالۆو
(بە ھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە ڕۆجەر گۆلمین و ئەندریو شاڵی)
ئەمریکا پزیشکی "بۆ گەشە پێدان و تاقیکردنەوەی بەرگری تیشکدەر لە ھۆڕمۆنی پێپتاید"[١٧]
1979   دایکە تیرێسا ھیندستان و یووگۆسلاڤیا ئاشتیی سەرۆکی میسیۆنەری خێرخوازی، کەلکەتە.[١٨]
1982   ئالڤا مێردال
(بە ھاوبەشی لەگەڵ ئالفۆنسۆ گارسیا ڕۆبلیس)
سوێد ئاشتیی وەزیری پێشوی حکوومەت و دیپلۆماتکار و نووسەر.[١٩]
1983   باربارا مەککلینتۆک ئەمریکا پزیشکی "بۆ دۆزینەوەی ئەندامی چینی گوێزەرەوە"[٢٠]
1986   ڕیتا لێڤی مۆنتالچینی
(بە ھاوبەشی لەگەڵ Stanley Cohen)
ئیتالیائەمریکا پزیشکی "بۆ دۆزینەوەکانی ھۆکارەکانی گەشەکردن"[٢١]
1988   گێرترود ئێلیۆن
(بە ھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە James W. Black و George H. Hitchings)
ئەمریکا پزیشکی "بۆ دۆزینەوەی بنەمای گرینگ بۆ چارە سەری سڕکەرەکان "[٢٢]
١٩٩١   نادین گۆردیمەر ئەفریقای باشوور وێژە "بۆ نوسینە ئەفسانەیییە نایابەکانییەوە لە سەر وتەکانی ئەلفرێد نۆبڵ کە سودمەندە بۆ مرۆڤایەتی"[٢٣]
  ئون سان سو چی بورما ئاشتیی "بۆ خەبات و تێکۆشانی ئاشتیانەی لە پێناو دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ"[٢٤]
1992   ڕیگۆبەرتا مەنچو گواتیمالا ئاشتیی " "لە بەرامبەر کار و چالاکیەکانی لە بواری دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و تێگەیشتن لە نێوان نەتەوە و کولتوورە بنیاتنراوەکان لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە مافی خەڵکی ڕەسەن peoples"[٢٥]
1993   تۆنی مۆریسۆن ئەمریکا وێژە "یۆ ورد بینی و ناوەڕۆکی شاعیرانە لە ڕ‌ومانەکانیدا کە ڕووکەشە سەرەکیەکانی ئەمریکا دەردەخا"[٢٦]
1995   کریستیانە نوسلاین ڤۆلھارد
(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە Edward B. Lewis و Eric F. Wieschaus)
ئەڵمانیا پزیشکی "لە پای ئەو کار و توێژینەوەیان لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی جێنەتیکی لەسەر گەشەکردنی ئاولەمە."[٢٧]
1996   ڤیسواڤا شیمبۆرسکا پۆلەندا وێژە "بۆ شیعرە تەنز ئامێزەانی کە لە چوارچێوەیەکی مێژووی و ژیانی مەعریفی و تیشک خستنە سەر بەشەکانی حەقیقەتی مرۆڤایەتی بوو reality"[٢٨]
1997   جۆدی ویلیامز
(بەھاوبەشی لەگەڵ International Campaign to Ban Landmines)
ئەمریکا ئاشتیی "لەپای کارەکانی بۆ پاککردنەوە و قەدەغەکردنی بەکارھێنانی مین لە دژی مرۆڤ"[٢٩]
2003   شیرین عیبادی ئێران ئاشتیی "بۆ کاروچالاکییەکانی لە بوارەکانی دێموکراسی و مافەکانی مرۆڤ و بە تایبەت مافەکانی ژنان و منداڵان "[٣٠]
٢٠٠٤   ئێلفرێدە ئیلینێک نەمسا وێژە "for her musical flow of voices and counter-voices in novels and plays that with extraordinary linguistic zeal reveal the absurdity of society's clichés and their subjugating power"[٣١]
  وانگاری ماتای کینیا ئاشتیی "بۆ بەشدارییەکانی لەپێناو گەشەپێدانی جێگیریی، دێموکراسی و ئاشتی"[٣٢]
  لیندا بڕاون باک
(بە ھاوبەشی لەگەڵ ڕیچارد ئەکسل)
ئەمریکا پزیشکی "بۆ دۆزینەوەی وەرگرە بۆندارەکان و ڕێکخستنی ئامێری بۆنکردن."[٣٣]
2007   دۆریس لێسینگ شانشینی یەکگرتوو وێژە "that epicist of the female experience, who with scepticism, fire and visionary power has subjected a divided civilisation to scrutiny"[٣٤]
2008   فرانسواز باری سینۆسی
(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە Harald zur Hausen و Luc Montagnier)
فەڕەنسا پزیشکی "for their discovery of HIV, human immunodeficiency virus"[٣٥]
٢٠٠٩   ئیلیزابێت بلاکبێرن
(بەھاوبەشی لەگەڵ Jack W. Szostak)
ئەمریکائوسترالیا پزیشکی "for the discovery of how chromosomes are protected by telomeres and the enzyme telomerase"[٣٦]
  کارۆل گریدەر
(بەھاوبەشی لەگەڵ Jack W. Szostak)
ئەمریکا
  عادا یۆنات
(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە Venkatraman Ramakrishnan و Thomas A. Steitz)
ئیسرائیل کیمیا "بۆ توێژینەوەکەی لەسەر پێکھاتە و کاری ڕایبۆسۆم"[٣٧]
  ھێرتا مولەر ئەڵمانیاڕۆمانیا وێژە "who, with the concentration of poetry and the frankness of prose, depicts the landscape of the dispossessed"[٣٨]
  ئێلینۆر ئۆسترۆم
(بەھاوبەشی لەگەڵ Oliver E. Williamson)
ئەمریکا ئابووری "for her analysis of economic governance, especially the commons"[٣٩]
٢٠١١   ئەلن جۆنسن سیرلیف لیبیا ئاشتیی "بۆ خەباتی ئاشتیانەیان لە پێناو سەلامەتی و مافەکانی ژنان ھەروەھا بۆ بەشداریان لە کاری ئاشتیانەدا "[٤٠]
  لیما گبۆوی
  کرمان, تەوەکەلتەوەکەل کرمان یەمەن
2013

 

ئالیس مونرۆ کەنەدا وێژە "بۆ لێھاتوویی لە نووسینی کورتە چیرۆکی ھاوچەرخ"[٤١]
٢٠١٤

 

مەی بریت مۆزەر
(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە Edvard Moser و John O'Keefe)
نەرویژ پزیشکی "بۆ دۆزینەوەی ئەو خانانەی کە سیستەمی شوێنی مێشک پێک ئەھینن "[٤٢]
  یووسفزای, مەلالەمەلالە یووسفزای
(بەھاوبەشی لەگەڵ کایلاش ساتیارتی)
پاکستان ئاشتیی "بۆ تێکۆشانی لە دژی سەرکوتکردنی منداڵان و گەنجان ھەوڵەکانی بۆ بەدەست ھێنانی مافی خوێندن بۆ منداڵان".[٤٣]
٢٠١٥   تو یویو
(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە William C. Campbell و Satoshi Ōmura)
چین پزیشکی "بۆ دۆزینەوەی دەرمانێک نوێ بۆ چارەسەری مەلاریا"[٤٤]
  سڤێتلانا ئالیکسیێڤیچ بێلارووس وێژە "for her polyphonic writings, a monument to suffering and courage in our time"[٤٥]
٢٠١٨   دانا ستریکلەند
(shared with Gérard Mourou and Arthur Ashkin)
کەنەدا فیزیک "for their method of generating high-intensity, ultra-short optical pulses"[٤٦]
  فرانسیس ئارنۆڵد
(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە Gregory Winter و George Smith)
ئەمریکا کیمیا "بۆ دۆزینەوەی ڕێگایەکی نوێ لە بەکارھێنانی پەرەسەندنی ئاراستەکراو بۆ ئەندازیاری ئەنزیمەکان"[٤٧]
  نادیە موراد
(بە ھاوبەشی لەگەڵ Denis Mukwege)
عێراق ئاشتیی "بۆ ھەوڵەکانی بۆ کۆتایی ھێنان بە بەکارھێنانی توندوتیژی سێکسی وەک چەکێک لە جەنگ و ململانێی چەکداریدا"[٤٨]
  ئۆلگا تۆکارچوک پۆلەندا وێژە "for a narrative imagination that with encyclopedic passion represents the crossing of boundaries as a form of life"[٤٩]
2019

 

دوفلۆ, ئستەرئستەر دوفلۆ
(بەھاوبەشی لەگەڵ مایکڵ کریمر و ئەبھیجەت بانەرجی)
فەڕەنسی و ئەمریکی ئابووری "بۆ پێشنیارەکەیان لەپێناو کەمکردنەوەی ھەژاری"[٥٠]
٢٠٢٠ ئەندریا گیز
(shared with Reinhard Genzel and Roger Penrose)
ئەمریکا فیزیک "لەمەڕ دۆزینەوەکەیان لەبارەی بوونی ماددەی زۆر گەورە لە چاڵە ڕەشەکە"[٥١]
  شاربێنتی, ئیمانیۆڵئیمانیۆڵ شاربێنتی
(بەھاوبەشی لەگەڵ جنیفەر داودنا)
فەڕەنسا کیمیا "پەرەپێدانی شێوازێک لە دەستکاریکردنی جینۆمی"[٥٢]
  داودنا, جنیفەرجنیفەر داودنا
(بەھاوبەشی لەگەڵ ئیمانیۆڵ شاربێنتی)
ئەمریکا کیمیا "پەرەپێدانی شێوازێک لە دەستکاریکردنی جینۆمی"[٥٣]
  گلیک, لویسلویس گلیک ئەمریکا وێژە "بۆ دەنگە شیعرییە بێ وێنەکەی، کە بە جوانییە تەواوەکەی، بوونی تاک گشتگیر دەکات"[٥٤]

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ "The Nobel Prize in Physics 1903". nobelprize. Retrieved 28ی تشرینی یەکەمی 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  2. ^ "The Nobel Peace Prize 1905". nobelprize. Retrieved 28ی تشرینی یەکەمی 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  3. ^ "Nobel Prize in Literature 1909". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  4. ^ "The Nobel Prize in Chemistry 1911". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  5. ^ "Nobel Prize in Literature 1926". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  6. ^ "Nobel Prize in Literature 1928". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  7. ^ "Nobel Peace Prize 1931". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  8. ^ "The Nobel Prize in Chemistry 1935". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  9. ^ "Nobel Prize in Literature 1938". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  10. ^ "Nobel Prize in Literature 1945". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  11. ^ "Nobel Peace Prize 1946". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  12. ^ "Nobel Prize in Physiology or Medicine 1947". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  13. ^ "The Nobel Prize in Physics 1963". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  14. ^ "The Nobel Prize in Chemistry 1964". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  15. ^ "Nobel Prize in Literature 1966". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  16. ^ "Nobel Peace Prize 1976". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  17. ^ "Nobel Prize in Physiology or Medicine 1977". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  18. ^ "Nobel Peace Prize 1979". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  19. ^ "Nobel Peace Prize 1982". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  20. ^ "Nobel Prize in Physiology or Medicine 1983". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  21. ^ "Nobel Prize in Physiology or Medicine 1986". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  22. ^ "Nobel Prize in Physiology or Medicine 1988". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  23. ^ "Nobel Prize in Literature 1991". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  24. ^ "Nobel Peace Prize 1991". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  25. ^ "Nobel Peace Prize 1992". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  26. ^ "Nobel Prize in Literature 1993". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  27. ^ "Nobel Prize in Physiology or Medicine 1995". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  28. ^ "Nobel Prize in Literature 1996". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  29. ^ "Nobel Peace Prize 1997". Nobel Foundation. Retrieved 2012-09-09.
  30. ^ "Nobel Peace Prize 2003". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  31. ^ "Nobel Prize in Literature 2004". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  32. ^ "Nobel Peace Prize 2004". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  33. ^ "Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  34. ^ "Nobel Prize in Literature 2007". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  35. ^ "Nobel Prize in Physiology or Medicine 2008". Nobel Foundation. Retrieved 2008-10-16.
  36. ^ "Nobel Prize in Physiology or Medicine 2009". Nobel Foundation. Retrieved 2009-10-05.
  37. ^ "Nobel Prize in Chemistry 2009". Nobel Foundation. Retrieved 2009-10-07.
  38. ^ "Nobel Prize in Literature 2009". Nobel Foundation. Retrieved 2009-10-08.
  39. ^ "Nobel Prize in Economics 2009". Nobel Foundation. Retrieved 2009-10-12.
  40. ^ "The Nobel Peace Prize 2011". Nobel Foundation. Retrieved 2011-10-07.
  41. ^ "The Nobel Prize in Literature 2013" (PDF). Nobel Foundation. Archived from the original (PDF) on 2013-10-12. Retrieved 2013-10-10. Archived ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣, لە وەیبەک مەشین.
  42. ^ "The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2014". Nobel Foundation. Retrieved 2014-10-07.
  43. ^ "The Nobel Peace Prize 2014" (PDF). Nobel Foundation. Retrieved 2014-10-10.[بەستەری مردووی ھەمیشەیی]
  44. ^ "The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2015" (PDF). Nobel Foundation. Retrieved 2015-10-05.
  45. ^ "Nobel Prize in Literature 2015". Nobel Foundation. Retrieved 8 October 2015.
  46. ^ "The Nobel Prize in Physics 2018". Nobel Foundation. Retrieved 13 October 2018.
  47. ^ "Nobel Prize in Chemistry Is Awarded to 3 Scientists for Using Evolution in Design of Molecules". Retrieved 3 October 2018.
  48. ^ "Nobel Peace Prize for anti-rape activists Nadia Murad and Denis Mukwege". Retrieved 5 October 2018.
  49. ^ "Nobel Prize in Literature 2018". Nobel Foundation. Retrieved 2019-10-10.
  50. ^ Nobel Prize 2019 nobelprize.org
  51. ^ Nobel Prize 2020 nobelprize.org
  52. ^ name="Nobel Chemistry Prize 2020" nobelprize.org
  53. ^ name="Nobel Chemistry Prize 2020"nobelprize.org
  54. ^ "Summary of the 2020 Nobel Prize in Literature".