مەلالە یووسفزای

چالاکوانێکی خوێندنی منداڵانی پاکستانی و براوەی نۆبڵ

مەلالە یووسفزای (بە ئوردوو: ملالہ یوسفزئی؛ بە پەشتۆ: ملاله یوسفزۍ /məˈlaːlə jusəf ˈzəj/؛[٢] لەدایکبووی ١٢ی تەممووزی ١٩٩٧)،[٢][٣] ناسراو بە مەلالە، کچە چالاکوانێکی بواری خوێندن و پەروەردەی ژنانە. مەلالە بەھۆی چالاکییەکانی لە بواری وەدەستھێنانی مافەکانی ژنان ناسراوە. بەھۆی ئەم چالاکییانەوە لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢دا کەوتە بەر ھێرشی تاڵیبان و بەھۆی تەقەی تفەنگەوە بریندار بوو. ئەمەش لەبەرئەوەی چوونی کچان بۆ قوتابخانە لەلایەن تاڵیبانەوە قەدەغەکرابوو. دواتر ئەم ڕووداوە کەوتە بەرچاوی زۆرێک لە میدیاکانی جیھان و گرینگییەکی زۆر بە چالاکییەکانی مەلالە درا و کەمپینگەلێکی ئاشتیخوازانە بۆ پاراستنی مەلالە و مافەکانی ژنان لە وڵاتانێک وەکوو پاکستان بەڕێکەوت.[٤]

مەلالە یووسفزای
مەلالە لە ساڵی ٢٠١٩
ناوی خۆماڵیملالھ یوسفزی
لەدایکبوون (١٩٩٧-0٧-١٢) ١٢ی تەممووزی ١٩٩٧ (تەمەن ٢٢)
مینگۆرا، سوات، پاکستان
نەتەوەپاکستانی
ھاووڵاتی
پەروەردەلەیدی مارگرێت ھاڵ، ئۆسکفۆرد
پیشەچالاکوان لە بواری خوێندنی کچان، بلۆگنووسی پێشووی بی بی سی ئوردوو و قوتابی
ناوبانگچالاکوان بۆ مافی خوێندن، بەتایبەت خوێندنی کچان
دایک و باوک
خەڵاتەکان
  • خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی، ٢٠١٤
ماڵپەڕ
www.malala.org

لە ساڵی ٢٠١٣دا یەکێک لە پاڵێوراوەکانی خەڵاتی نۆبێل بۆ ئاشتی بوو، و لە ساڵی ٢٠١٤دا لەگەڵ کایلاش ساتیارتی ئەم خەڵاتەی وەرگرت. مەلالە بچووکترین وەرگری ئەم خەڵاتەیە.[٥] لەدوای بەدەستھێنانی خەڵاتەکە، چالاکییەکانی مەلالە بۆ ئاستی جیھان پەلی ھاوێشت. بە قسەی سەرۆک وەزیرانی پێشووی پاکستان شاھد خاقان عەباسی، مەلالە نموونەی باڵای ھاونیشتمانیی داھاتووی پاکستان دەبێت.[٦]

مەلالە لە خێزانێکی پەشتون، لە شاری مینگۆرا، ھەرێمی سوات لە پاکستان لەدایکبووە. مەلالە ھەریەکە لە محەممەد عەلی جیناح و بێنەزیر بوتۆ بە نموونەی باڵای خۆی زانیوە، و ھەروەھا لە کارە مرۆڤایەتییەکانی باوکیشی ئیلھامی وەرگرتووە.[٧] لە سەرەتای ٢٠٠٩دا، کاتێک تەمەنی مەلالە ١١–١٢ ساڵان بووە، بە ناوێکی خوازراو بۆ تۆڕی بی بی سی ئوردوو لەبارەی ژیانی خۆی لەژێردەست تاڵیبان نووسیوە. ھاوینی دواتر، ڕۆژنامەنووس ئادەم ئیلیک، دۆکیومێنتارییەکی لەبارەی ژیانی مەلالە و چالاکییەکانی چەکداری پاکستانی لەناوچەکە بۆ نیویۆرک تایمز دروستکرد.[٢] دواتر مەلالە بەھۆی ئەنجامدانی چاوپێکەوتنەکانی لەگەڵ دەزگا نووسراو و بینراوەکان دا، ھەروەھا پاڵاوتنی بۆ خەڵاتی ئاشتی منداڵانی نێونەتەوەیی زیاتر ناسرا.

لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢، کاتێک پاسێکی قوتابخانە لە ھەرێمی سوات دەبێت، لەدوای تەواوبوونی تاقیکردنەوەیەک، مەلالە و دوو کچی تر لەلایەن چەکدارێکی تاڵیبان ھەوڵی تیرۆرکردنیان دەدرێت بەھۆی ئاشکرابوونی؛ تەقەکەرەکە ڕای کرد. لەوکاتە مەلالە لەلایەن چەکدارەکە تەقەی لێکرا، کاتێک برایە نەخۆشخانەی سەربازیی نەخۆشانی دڵ ئەوا بارودۆخی ناوبراو جێگیر نەبوو. دوای تێپەڕینی چەند ڕۆژێک دۆخی مەلالە باشتر بوو، دواتر بۆ وەرگرتنی چارەسەری زیاتر گەیەندرایە نەخۆشخانەی ئیلیزابێت لە بیرمینگھام، بەریتانیا.[٨] ھەوڵی کوشتنی مەلالە دەنگدانەوە و پشتگیرییەکی جیھانیی بۆ دروستکرد. ئاژانسی دی دەبلیووی ئەڵمانی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣، ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە و تێیدا باسی ئەوەی کرد «کە لەوانەیە مەلالە ببێتە بەناوبانگترین نەوجەوانی جیھان.»[٩] حەفتەیەک لەدوای ھەوڵدان بۆ کوشتنی، گرووپێک لە زانای ئیسلامی لە پاکستان فەتوایەکیان لەدژی ئەو کەسانەی کە ھەوڵی کوشتنی مەلالەیان دابوو دەرکرد دەرکرد.[١٠] لەوکاتە تاڵیبان لەلایەن کۆمەڵگای نێونەتەوەیی، حکوومەتەکان، ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ و گرووپە فێمێنیستییەکان ڕەخنەباران و ئیدانەکران. لە وەڵامی ڕەخنە و ئیدانەکاندا، تاڵیبانیش ڕەخنەیان لە مەلالە گرت، و بەدووریشیان نەزانی کە ھەوڵی دووەم بدەن بۆ کوشتنی. بەیاننامەکەی تاڵیبان کاردانەوەی زیاتری نێونەتەوەیی لەمەڕ بابەتەکە دروستکرد.[ژێدەر پێویستە]

لەدوای چاکبوونەوەی، مەلالە یووسفزای بووە چالاکوانێکی دیار لە باسی مافەکانی خوێندن. لە بیرمینگھام، لەگەڵ شزا شاھید بووە ھاودامەزرێنەری ڕێکخراوەی مەلالە فەند، کە ڕێکخراوێکی قازانج نەویستە.[١١] لە ساڵی ٢٠١٣دا، بەھاوبەشی کتێبێکی لەسەر ژیانی خۆی بەناوی «من مەلالەم» بڵاوکردەوە.[١٢] لە ساڵی ٢٠١٢دا، یەکەم خەڵاتی نەتەوەییی گەنجانی ئاشتیی پاکستانی لەگەڵ خەڵاتی ساخارۆڤی پێ درا. لە ساڵی ٢٠١٤دا، بەھاوبەشی لەگەڵ کایلاش ساتیارتی، خەڵاتی نۆبێلی لە ئاشتی وەرگرت. ئەوکاتە مەلالە ١٧ ساڵان بوو، و بووە بچووکترین وەرگری خەڵاتی نۆبێل.[١٣][١٤][١٥] لە ساڵی ٢٠١٥دا، دۆکیومێنتارییەک لەسەر ژیانی مەلالە بەناوی «ئەو ناوی نام بە مەلالە» بەرھەمھێنرا، کە بووە پاڵێوراوی لیستی کۆتاییی خەڵاتەکانی ئۆسکار. لە ساڵانی ٢٠١٣، ٢٠١٤ و ٢٠١٥دا، لەلایەن گۆڤاری تایم وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتیی ساڵ لە جیھان دیاریکرا. لە ساڵی ٢٠١٥دا، لەلایەن کەنەدا ھاوڵاتینامەی شانازی (فەخر) بەخشرایە مەلالە.[١٦] لە ساڵانی ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٧، مەلالە خوێندنی لە دواناوەندی ئێدگباستن لە ئینگلتەڕا تەواوکرد،[١٧] لە ئێستادا بۆ بەدەستھێنانی بەکالۆریۆس لە بەشی فەلسەفە، سیاسەت و ئابووری لە زانکۆی لەیدی مارگرێت ھاڵ، ئۆسکفۆرد دەخوێنێت.[١٨]

ژیانی سەرەتاییدەستکاری

سەردەمی منداڵیدەستکاری

 
مەلالە لەگەڵ باوکی زیائەدین، ساڵی ٢٠١٣.

یووسفزای لە ١٢ی تەممووزی ١٩٩٧ لە ھەرێمی سوات لە باکووری ڕۆژاوای پاکستان لەدایکبوو، لە خێزانێکی نزمتر لە چینی ناوەڕاست.[١٩] مەلالە کچی زیائەدین یووسفزایە.[٢٠] خێزانەکەی لەپەیڕەوی موسڵمانی سوننەن.[٢١] لە نەتەوەی پاشتون.[٢٢] لەکاتی لەدایکبوونی ئەوا خێزانەکەی پارەی تەواویان نەبووە، بۆیە لەدایکبوونی مەلالە بەیارمەتی دراوسێکانیانەوە بووە.[٢٣] ناویان نا مەلالە (بەمانای خەمگینی دێت)،[٢٤] ناوەکەی لە مەلالای مایواند ھاتووە، کە ژنە شاعیر و جەنگاوەرێکی ئەفغانی بوو دژ بە ئینگلیز.[٢٥] پاشناوی یووسفزای، دەگەڕێتەوە بۆ تیرە گەورەکەی پاشتون کەدەکەوێتە ھەرێمی سوات لە پاکستان، کە مەلالە ھەر لەوێوە گەورەدەبێت. مەلالە لەماڵەکەی لە میگۆرا، لەگەڵ دوو برا بچووکتر لەخۆی، بەناوەکانی کۆشال و ئەتال لەگەڵ دایک و باوکی، زیائەدین و توور پیکای و دوو مریشکی ماڵیش دەژیان.[٢]

مەلالە زمانەکانی پاشتۆ، ئوردوو وە ئینگلیزی بەباشی دەزانێت، کە بەزۆری لەلایەن باوکییەوە زیائەدین یووسفزای فێربوو، کە باوکی شاعیر و خاوەنی قوتابخانەیەکیشە،[٢٦] ھەروەھا چالاکوانی پەروەردەییە کە چەند قوتابخانەیەکی ناحکومی بەڕێوەدەبات لەژێرناوی قوتابخانەی کوشال.[٢٧][٢٨] لە چاوپێکەوتنێکیدا، مەلالە ئاشکرایکرد کە حەزی دەکرد ببێتە پزیشک بەڵام لەلایەن باوکی ھاندرا بۆئەوەی ببێتە کەسێکی سیاسیی.[٢] مەلالە لەلای باوکی جێگایەکی تایبەتی ھەبوو، باوکی ڕێگای پێدەدات لە درەنگانی شەو بەخەبەربێت و لەگەڵیدا وتووێژی سیاسیی بکات بەڵام دوای خەوتنی دوو براکەی.[٢٩]

 
ئەو کەسانەی کاریگەربوون لەسەر مەلالە، محەممەد عەلی جیناح، ماندێلا وە مارتن لووتەر کینگ.

بەوەرگرتنی ئیلھام لە ھەریەکە لە محەممەد عەلی جیناح و سەرۆکوەزیران بێنەزیر بوتۆ، مەلالە لە سەرەتای ئەیلوولی ٢٠٠٨ دەستیکرد بە قسەکردن و چالاکی لەسەر مافەکانی خوێندن، کاتێک باوکی بردی بۆ پیشاوەر بۆ ئەوەی قسەبکات بۆ یانەی ڕۆژنامەوانی پیشاوەر.[٧] "چۆن تاڵیبان دەوێرێت مافە سەرەتاییەکانم لە خوێندن لێبستێنێت؟" مەلالە ئەم قسەیەی ڕووبەڕووی ئامادەبووان کردەوە، کە دواتر لە ڕۆژنامە و کەناڵە تەلەفزیۆنییەکانی ناوچەکە پەخشکرا.[٣٠] لە ساڵی ٢٠٠٩، مەلالە وەک مەشقکار و دواتریش بە یاریدەدەری فێرکەر لە پەیمانگای ڕاپۆرتنووسینی جەنگ و ئاشتی بەشداربوو لە پڕۆگرامی بیری ئازادی لاوانی پاکستان، کە کاریان دەکرد لەناو قوتابخانەکانی ناوچەکە بۆ یارمەتیدانی لاوان و بەشداری پێکردنیان لە وتووێژەکان دەربارە کێشە کۆمەڵایەتییەکان بەبەکارھێنانی ئامرازەکانی ڕۆژنامەوانی، تووێژی کراوە و دیالۆگکردن.[٣١]

بلۆگەری بی بی سیدەستکاری

دوێنێ خەونێکی ناخۆشم دیت، بەبینینی ھێزێکی ھەلیکۆپتەری چەکداری و تاڵیبان. من ئەو خەونە ناخۆشانە دەبینم لەوەتەی ھێزە چەکدارییەکان لە سوات چالاکی دەکەن. دایکم نانی بەیانی پێدام، منیش دەچوومە قوتابخانە. لە چوونم بۆ قوتابخانە دەترسام چوونکە تاڵیبان بڕیاری قەدەغەکردنی چوونی کچانی دابوو بۆ قوتابخانە.

لە کۆی ٢٧ فێرخواز ئەوا ١١یان ئامادەی پۆلەکە بوون، ژمارەکە کەمی دەکردەوە بەھۆی بڕیاری تاڵیبانەوە. سێ لە ھاوڕێکانم دوای ئەو بڕیارە ماڵیان بەرەو پیشاوەر، لاھور و ڕەوالپیندی باریکرد.

مەلالە یووسفزای, ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩، یەکەم بلاگ.[٢٤]

لە کۆتاییەکانی ٢٠٠٧، عەمار ئەحمەد خان، لەگەڵ ھاوڕێکانی لە ماڵپەڕی بی بی سی ئوردوو، بەشێوازێکی نوێ ڕووماڵی گەشەسەندن و کاریگەرییەکانی تاڵیبانیان لە سوات ئەنجامدا. ئەوان پرسیاریان لەکچانی قوتابخانە کرد کە بەناوی خوازراو لەبارەی ژیانی خۆیان بنووسن. پڕۆژەکەیان بردە پیشاوەر و عەبدولحەی کاکار، بەڵام ھیچ کەسێک لە قوتابیان ئامادەیی و ویستی نووسینی نەبوو، بەوەی بەمترسیان دەزانی لەسەر خێزانەکانیان. لە کۆتاییدا، زیائەدین کچە ١١ ساڵانەکەی خۆی پێشنیارکرد.[٣٢] لەوکاتەدا، چەکدارانی تاڵیبان لەلایەن مەولانا فەزلوڵا ڕێبەرایەتی دەکرا و دەستیانگرتبوو بەسەر دۆڵی سوات، سەیرکردن و گوێگرتن لە تەلەڤیزیۆن و گۆرانی، خوێندنی کچان،[٣٣] چوونی ژنان بۆ بازاڕ قەدەغەکرابوون.[٣٤] لاشەی پۆلیسەکان لەناوەڕاستی گۆڕەپانەکان ھەڵدەواسران.[٣٣] لە سەرەتادا، کچێک بەناوی ئایشا ڕازی بوو کە یادەوەرییەکانی بنووسێتەوە، بەڵام دواتر لەلایەن باوکییەوە پەشیمان کرایەوە لەترسی تۆڵەی تاڵیبان. تاکە بژاردە، مەلالە بوو، کە چوار ساڵ لە ئایشا بچووکترە، لەھەمان کاتدا لەپۆلی حەوتدا بوو ئەوکاتە.[٣٥] تەواوی نووسەرانی بی بی سی بەبژاردەی مەلالە ڕازی بوون.[٣٣]

«ئێمە بەوردی ڕووماڵی تووندووتیژی و سیاسەتەکانمان دەکرد لە سوات، بەڵام نەماندەزانی کە خەڵکی ئاسایی چۆن دەژین لەژێر دەسەڵاتی تاڵیبان.»، میرزا واحید، سەرنووسەری پێشووی بی بی سی ئوردوو وتوویەتی. لەپێناو سەلامەتی مەلالە، ئەوا سەرنووسەرانی بی بی سی ئوردوو پێداگربوون لەسەرئەوەی ناوبراو ناوێکی خوازراو بەکاربھێنێت.[٣٣] مەلالە نووسینەکانی لەژێر ناوی گول مەکای (ناوی گوڵێک) بڵاودەکردەوە،[٣٦] ناوەکەش لە کارەکتەرێکی فۆلکلۆری پاشتون ھاتووە.[٣٧][٣٨] لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩، یەکەم نووسینی مەلالە لە بلاگی بی بی سی ئوردوو بڵاوکرایەوە. ئەو بە دەست و خەتی خۆی دەینووسی، پاشان دەیدایە دەست ڕۆژنامەوانێک کە سکانی دەکرد و لەڕیگای ئیمەیڵەوە دەینارد.[٣٣] لە یەکەم بلاگیدا، مەلالە باسی یەکەم جەنگی سواتی کردبوو کە بووە ھۆی ئامادەنەبوونی ژمارەیەک کچ لە قوتابخانە، ھەروەھا دواتر قوتابخانەکەشی دابخرێت.

لە مینگۆرا، تاڵیبان بڕیارێکی دەرکردبوو کە ھیچ کچێک بۆی نییە بچێتە قوتابخانە لەدوای ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩. تاڵیبان سەدان قوتابخانەی کچانیشی ڕووخاند.[٣٣] ئەو شەوەی کە بڕیاری قەدەغەکردنی خوێندنی کچان درا، چەندین تەقە بەرەو ئاسمان کرا، ئەمەش وایکرد کە مەلالە چەندجارێک لەخەو خەبەری ببێتەوە. ڕۆژی دواتر، مەلالە یەکەم پارچە نووسینی خۆی بینی کە بڵاوکراوەتەوە لە ڕۆژنامە ناوخۆییەکان.[٢٤]

قەدەغەی چوونە قوتابخانەدەستکاری

واپیدەچێت تەنیا لەکاتێک بڕیاری وابدەن کە دەیان قوتابخانە ڕووخێندراون، وە سەدانیش داخرابن، کە ھێزە چەکدارەکان وایدادەنێن کە قوتابخانەکان دەپارێزن. ئەگەر کارەکانیان لێرە بەڕێکی کردایە، ئەم باروودۆخە قەت بەمشێوەیە نەدەبوو.

مەلالە, لە بلۆگەکەی بی بی سی ئوردوو، ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩.[٣٩]

دوابەدوای ڕاگەیاندراوەکە، تاڵیبان چەندین قوتابخانەی وێرانکرد. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩، مەلالە نووسی «تاقیکردنەوەی ساڵانەمان لەدوای پشوو دەبێت بەڵام ئەوە تەنھا ئەوکاتە ڕێی تێدەچێت ئەگەر تاڵیبان ڕێگە بە کچەکان بدات بچنە قوتابخانە. لە قوتابخانە پێیان گوتووین کە چەند بەشێک بخوێنێن، بەلام من حەزم ناچێتە خوێندن.»[٣٩]

لە شووباتی ٢٠٠٩، قوتابخانەکان ھێشتا داخرابوون. لەژێر ھەڕەشەی چەکداریدا، قوتابخانە تایبەتەکانی کوڕان بڕیاریاندبوو کە خوێندن دەستپێنەکەنەوە تاکوو ٩ی شووبات.[٣٩] لە ٧ی شووبات، مەلالە و براکەی گەڕانەوە بۆ شارۆچکەکەیان لە مینگۆرا، بینیان کە شەقامەکان چۆڵبوون، «دەنگێکی نامۆ دەھات، ئێمە چووین بۆ لای سووپەرمارکێتەکە بۆئەوەی دیارییەک بۆ دایکمان بکڕین، بەڵام داخرابوو، لەکاتێک پێشتر تا درەنگانی شەو کراوەبوو. چەندین دوکانی دیکەش داخرابوون.» - مەلالە ئەوەی لە بلۆگەکەی نووسی. ماڵەکەشیان دزی لێکرابوو، تەلەفزیۆنەکەشیان بردرابوو.[٣٩]

لە دوای کرانەوەی قوتابخانەی کوڕان، تاڵیبان بڕیارەکەی دەستکاری کرد بۆئەوەی کچانیش لە قۆناغی سەرەتایی بخوێنن، لەو قوتابخانەی کە تێکەڵاوبوون، کوڕ و کچ بەیەکەوە دەیانخوێند. بەڵام قوتابخانەی کچان ھێشتا داخرابوو، مەلالە لە نووسینەکانی ئاماژەی بەوەی کرد کە ٧٠ قوتابی لەکۆی ٧٠٠ قوتابی ئامادەی خوێندن بوون.[٣٩]

لە ١٥ی شووبات، تەنیا دەنگی گولە لە شەقامەکانی مینگۆرا دەبیسترا، بەڵام باوکی مەلالە دڵی دەدایەوە و پێی دەگوت «مەترسە - تەقەکان بۆ ئاشتین.» باوکی لە ڕۆژنامەکان خوێندبوویەوە کە حکوومەت و چەکداران بۆ ڕۆژی دواتر ڕێکدەکەون. لە درەنگانی شەو، کاتێک تاڵیبان ڕێککەوتنی ئاشتی لەڕێگای ئێف ئێم ڕادیۆوە ڕاگەیاند، دووبارە دەنگی گەڕێکی دیکە لە تەقەکان گەڕایەوە.[٣٩] مەلالە لەدژی تاڵیبان قسەی بۆ بەرنامەی کاپیتاڵ تاڵک کرد لەڕۆژی ١٨ی شووبات.[٤٠] سێ ڕۆژ دواتر، سەرکردەیەکی ناوچەکەی تاڵیبان، مەولانا فەزلولڵا لەڕێگای ئێف ئێم ڕادیۆیەوە بڕیاری قەدەغەکردنی خوێندنی کچانی ھەڵوەشاندەوە بەمەرجی پۆشینی نیقاب.[٣٩]

دووبارە کرانەوەی قوتابخانەی کچاندەستکاری

لە ٢٥ی شووبات، مەلالە لە بلۆگەکەی نووسی «من و ھاوپۆلەکانم، وەک جاران لە پۆلەکەماندا یاری زۆر و خۆشی زۆرمان بینی.»[٣٩] لە ١ی ئازار ١٩ قوتابی لەکۆی ٢٧، ئامادەی پۆلەکە بوون. بەڵام تاڵیبان ھێشتا لە ناوچەکە چالاکبوون، ھێرش و تەقینەوەکان بەردەوامبوون، داوای پارە دەکرا لەبەرامبەر کەسە ونبووەکان.[٣٩] دوای دوو ڕۆژ لەوە، مەلالە نووسی، بۆ جارێکی دیکە شەڕ کەوتە نێوان سوپا و تاڵیبان، دەنگی شەڕەکە دەبیسترا، "خەڵکی لەوە دەترسان کە ئاشتی ماوەیەکی زۆر خۆی نەگرێت. خەڵکی دەیانگووت ڕێککەوتنی ئاشتی ھەمیشەیی نییە، ئەوە تەنیا پشوویێکە بۆ شەڕ."[٣٩] لە ٩ی ئازار، مەلالە لەبارەی پڕۆژە زانستییەکەی قوتابخانە نووسی، ھەروەھا باسی ئەوەشی کرد کە تاڵیبان چیتر لەناو پاسی قوتابخانە پشکنین ناکات، کە پێشتر دەیکرد. نووسینەکانی مەلالە لە بلۆگەکەی بی بی سی ئوردوو، لە ١٢ی ئازار تەواوبوون.[٤١]

وەک کەسێکی شوێن ونبوودەستکاری

لە دوای تەوابوونی نووسینەکانی لە بی بی سی، مەلالە و باوکی لەلایەن پەیامنێرێکی نیویۆرک تایمز ئادەم ئیلیک ھەڵبژێردران بۆ درووستکردنی فیلمێکی بەڵگەنامەیی.[٣٥] لە مانگی ئایار، سوپای پاکستانی جووڵەیان بەرەو ناوچەکە کرد بۆ کۆنتڕۆڵکردنەوەی لەکاتی شەڕی دووەمی سوات. مینگۆرا چۆڵکرا و خێزانی مەلالە بێ ماڵ مانەوە و لەیەکتریش جیابوونەوە. باوکی چووە پیشاوەر بۆ دەربڕینی ناڕەزایی و بەدەستھێنانی پشتگیری، لەوکاتەی مەلالە لەگەڵ خێزانەکەی مایەوە بۆ شوێنێکی ئارامتر لەگەڵ خزمەکانی. «زۆر بێزاربووم، چوونکە ھیچ کتێبێکم لا نەبوو تا بیخوێنمەوە»، مەلالە لە دۆکیومێنتارییەکە وتی.[٢]

لەو مانگەدا، لەدوای ڕەخنەگرتن لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا، ئەوا باوکی مەلالە ھەڕەشەی کووشتنی لێکرا لەلایەن فەرماندەیەکی تاڵیبانەوە لەڕێی ڕادیۆ.[٢] بەھۆی ئەمەوە، مەلالە ئیلھامی لە باوکی وەرگرت بۆئەوەی ببێتە کەسێکی سیاسیی نەوەک پزیشک.[٢]

خەونێکی نوێم ھەیە… دەمەوێت ببمە سیاسیی بۆ پاراستنی ئەم وڵاتە. قەیرانی زۆر لە وڵاتەکەمان ھەیە. دەمەوێت ئەو قەیرانانە نەھێڵم.

مەلالە یووسفزای, (لە فیلمە بەڵگەنامەییەکەی)[٢١]

لە سەرەتاکانی تەممووز، کەمپی پەنابەرەکان پڕببوون. سەرۆکوەزیرانی پاکستان، لەڕاگەیەندراوێکیدا کە خەڵکێکی زۆر چاوەڕێی بوون، ڕایگەیاند کە ئێستا خەڵکەکە دەتوانن بگەڕێنەوە دۆڵی سوات و ئەوێ سەلامەتە. سوپای پاکستان، لە جەنگەکە توانی چەکدارانی تاڵیبان لەناوچەکە دووربخاتەوە. ڕۆژی ٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٩، خێزانی مەلالە لە ماڵەکەیان بەیەک شادبوونەوە. بەڵام بەرلەوەش لەگەڵ کۆمەڵێک چالاکوان چاویان بە نوێنەری باراک ئۆباما سەرۆککۆماری ئەمریکا بۆ کارووباری پاکستان و ئەفغانستان، ڕیچارد ھۆلبرووک کەوت. مەلالە لە دیداری نوێنەرەکە وتی، «بەڕێز باڵیۆز، ئەگەر دەتوانیت یارمەتیمان بدە لە کەرتی خوێندنمان، ئەوا تکایە یارمەتیمان بدە.» دواتر کە خێزانەکەی گەڕانەوە ماڵەوە، ئەوا بینیان زیانێکی ئەوتۆ بەماڵەکەیان نەگەیشتووە، ھەروەھا قوتابخانەکەش تەنیا گلۆپەکانی زیانی پێگەیشتبوو.[٢]

 
بێنەزیر بۆتۆ، سەرۆکوەزیرانی پێشووی پاکستان یەکێک لەو کەسانەی کە ئیلھامبەخش بووە بۆ مەلالە، ھەروەھا بەھۆی ئەوەوە حەزی دەکرد ببێتە سەرۆکوەزیرانی پاکستان.

سەرەتای چالاکییەکاندەستکاری

لەدوای فیلمە بەڵگەنامەییەکەی، ئەوا مەلالە چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ کرا لەلایەن کەناڵی ناوخۆیی خیبر بەزمانی پەشتۆیی، بەزمانی ئوردوو لەلایەن کەناڵی دەیلی ئاج ھەروەھا لەگەڵ کەناڵێکی کەنەدی کەپیتال تالک لە ٩ی ئابی ٢٠٠٩.[٤٢] نووسینەکانی لە بلۆگەی، بوونە ھۆی نووسینی وتارێکی نوێ لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩.[٤٣][٤٤] ھەروەھا لە تەلەڤیزیۆن دەرکەوت، وەک چالاکوانێکی مافەکانی ژنان.[٣٤] لە ساڵی ٢٠٠٩ بۆ ٢٠١٠، سەرۆکی بەشی منداڵانی ڕێکخراوی کپال کۆر بوو.[٤٥][٤٦] لە ساڵی ٢٠١١، مەلالە مەشقی بە کچەکانی ناوچەکەی دەکرد بەھاوبەشی لەگەڵ ڕێکخراوی «کچانی ئاوارە»، کە ڕێکخراوێکە بۆ بەھێزکردنی ژنان و بەشێوەی ئاشتیانە دژی ڕادیکالیزمە لە پڕۆسەی خوێندن.[٤٧]

لە تشرینی یەکەمی ٢٠١١، دیزمۆند توتو، چالاکوانی ئەفریقای باشوور، مەلالەی بۆ خەڵاتی ئاشتی منداڵانی نێونەتەوەیی پاڵاوت. مەلالە بووە یەکەم پاکستانی کە بۆ ئەم خەڵات پاڵێوراو بکرێت. لە ڕاگەیەندراوەکە نووسرابوو «مەلالە ئازایە وەستایەوە بۆخۆی و کچانی وڵاتەکەی لەبەردەم میدیا ناوخۆیی و نێونەتەوەیییەکان، تا جیھان بزانێت کە کچانیش مافی ئەوەیان ھەیە بچنە قوتابخانە.»[٤٨] دواتر میشێلا ماکرۆت لە ئەفریقای باشوور، خەڵاتەکەی بردەوە.[٤٩]

ناوبانگی مەلالە زیاتربوو کاتێک، دوای مانگێک لە کانووی یەکەم، خەڵاتی ئاشتی لاوانی نەتەوەیی لە پاکستان وەرگرت.[٣٣][٥٠] لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١، سەرۆکوەزیران یووسف ڕەزا گیلانی خەڵاتی ئاشتی لاوانی نەتەوەیی بە مەلالە بەخشی، وتیشی کە مەلالە ئەندامی ھیچ حیزبێک نییە، ھیوادارە کە حیزبێکی نیشتمانی بۆخۆی دابمەزرێنێت بۆ گەیاندنی پەیامی گرنگی خوێندن.[٥١] لەسەر داوای مەلالە، سەرۆکوەزیران کەمپێکی خوێندنی ئایتی لە کۆلێژی ژنانی سوات کردەوە ھەروەھا دواتر قوتابخانە ئامادەییەکەش بەناوی ئەوەوە کرا.[٥٢] لە ساڵی ٢٠١٢، مەلالە پلانی دامەزراندنی ڕێکخراوی پەروەردەیی مەلالای دانا، بۆ یارمەتیدانی ئەو کچە ھەژارانەی کە دەچنە قوتابخانە.[٥٣] ھەر لەو ساڵە، مەلالە لە قوتابخانەی مارکسی نەتەوەیی دەیخوێند.[٥٤][٥٥]

ھەوڵی کووشتندەستکاری

وابیردەکەمەوە کە دەتوانم بەڕوونی خەیاڵی ئەو دیمەنە بکەم. تەنانەت ئەگەر ئەوان بێن بشمکووژن، ئەوا پێیان دەڵێم کە ئەوکارەی ئەوان دەیکەن ھەڵەیە، خوێندن مافێکی سەرەتایی ئێمەیە.

خەیاڵی مەلالە یووسفزای بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تاڵیبان.[٣٣]

لەوکاتەوەی کە مەلالە ناوبانگی دەرکرد، ئەوا مەترسییەکان لەسەر ژیانی ئەو زیادی کرد. ھەڕەشەی کووشتنی ئەو لەسەر ڕۆژنامەکان بڵاوکرایەوە، ھەروەھا ڕۆژنامەکە فڕێدرایە نێو ماڵەکەی.[٥٦] لە فەیسبووک، کاتێک ئەندامێکی چالاکبوو ئەوا ھەڕەشەی کووشتنی لێدەکرا.[٣٣] لەو کاتەدا وتەبێژی تاڵیبان، ڕایگەیاند کە ئەوان ناچاربوون شتێک بکەن، لە کۆبوونەوەی ھاوینی ٢٠١٢، سەرکردایەتی نادیاری تاڵیبان ڕازیبوون کە مەلالە بکووژن.[٥٦] لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢، چەکدارێکی تاڵیبان، تەقە لە مەلالە دەکات، کە ئەوکاتە ناوبراو تەمەنی ١٥ ساڵان بوو و بەڕێگاوە بوو بۆ ناو پاسەکەی بۆ ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی قوتابخانە. بەپێی ڕاپۆرتەکان، تەقەکەرە بەماسکێکەوە ھاواری کردووە «کامەتان مەلالەن؟ قسەبکەن ئەگەرنا تەقە لە ھەمووتان دەکەم.»[٢٨] لەکاتی ناسینەوە مەلالە، ئەوا گولەیەکی بەرکەوت کە ١٨ ئینج بەلای چاوی چەپی تێپەڕی.[٥٧][٥٨] دوو کچە ھاوڕێکەی دیکەشی بە گولە برینداربوون: کاینات ڕیاز و شازیە ڕەمەزان،[٥٩] ھەردووکیان سەلامەتبوون و توانیان ڕاپۆرتی خۆیان لەبارەی ھێرشەکە بدەن.

چارەسەری پزیشکیدەستکاری

لەدوای تەقەلێکرانی، ئەوا مەلالە دەگوازرێتەوە بۆ نەخۆشخانەی سەربازیی پیشاوەر، پزیشکەکان ناچاربوون ڕاستەوخۆ نەشتەرگەری بۆبکەن بەھۆی درێژبوونەوەی برینەکەی بۆ لای مێشکی.[٦٠] دوای پێننج کاتژمێر لە نەشتەرگەری، پزیشکەکان سەرکەوتووانە توانیان گولەکە دەربھێنن کە گەیشتبووە نزیک شانی.[٦١] لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢، دەستەی پزیشکانی پاکستانی و بەریتانی بڕیاریاندا کە مەلالە بگوازنەوە بۆ نەخۆشخانەی سەربازیی تایبەت بە نەخۆشانی دڵ لە ڕاوالپیندی.[٦١] مومتاز خان، پزیشکێکی مەلالە ئەوەی ئاشکراکرد کە ئەو ٧٠٪ ھەلی ژیانی ماوە.[٦٢] ڕەحمان مالیک، وەزیری ناوخۆ ئەوەی ڕاگەیاند کە ھەرکاتێک تەندرووستییەکەی ڕێگا بدات کە گەشت بکات، ئەوا مەلالە دەگوازنەوە بۆ ئەڵمانیا، بەمەبەستی وەرگرتنی چارەسەری باشتر، گرووپی دکتۆرەکانیشی لەگەڵی گەشتەکە دەکەن ھەروەھا حکوومەت تێچووی چارەسەرییەکەی دەگرێتە ئەستۆی خۆی.[٦٣][٦٤] دواتر پزیشکەکان ئامێری ھەناسەدانیان لە مەلالە کردەوە، ڕۆژی ١٣ی تشرینی یەکەم، مەلالە توانی دەست و قاچەکانی بجووڵێنێت.[٦٥]

ئۆفەری چارەسەرکردنی مەلالە، لە چەندین وڵاتی جیھانی گەیشت. لە ١٥ی تشرینی یەکەم، مەلالە گەشتیکرد بۆ بەریتانیا بۆ وەرگرتنی چارەسەری زیاتر، ئەمەش دوای قبووڵکردنی لەلایەن پزیشک و خێزانەکەی. فڕۆکەکەی لە بیرمینگھام نیشتەوە، دواتر لە نەخۆشخانەی شاژنە ئیلیزابێت چارەسەری پێویستی بۆکرا، یەکێک لە پزیشکەکانی پسپۆڕبوو لە بواری بریندارانی جەنگ.[٦٦] بەپێی ڕاپۆرتی میدیاکان، کە حکوومەتی بەریتانی ڕایگەیاندووە کە «سەرجەم تێچووی گواستننەوە، ڤیزە، تەندرووستی، شوێنی مانەوە و خەرجییەکانی دیکەی مەلالە و یاوەرەکانی لەلایەن حکوومەتی پاکستانییەوە دراوە.»[٦٧]

لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢، مەلالە لە کۆما ھاتە دەرەوە، کە دواتر وتی ئەو چانسێکی باشی ھەبووە کە برینەکەی زیانی بە مێشکی نەگەیاندووە.[٦٨] دواتر لە ھەواڵەکانی ٢٠ و ٢١ی تشرینی یەکەم، ڕاگەیەندرا کە مەلالە تەندرووستی جێگیرە بەڵام ھێشتا لەژێر کاریگەرییەکانی ڕووداوەکە ماوەتەوە.[٦٩] لە ٨ی تشرینی دووەم، وێنەی مەلالە لەسەر جێگاکەی بڵاوکرایەوە.[٧٠] لە ١١ی تشرینی دووەم، مەلالە نەشتەرگەرییەکی ھەشت کاتژمێر و نیوی بۆکرا، بۆئەوەی دەماری ڕووخساری چاکببێتەوە.[٥٧]

لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣، مەلالە لە نەخۆشخانە دەرچوو و بەردەوامبوو لە وەرگرتنی چارەسەر لەماڵەکەی لە وێست میدلاندس لە ئینگلتەڕا.[٧١][٧٢] لەوێ حەفتانە چارەسەری جەستەیی بۆ ئەنجامدەدرا.[٥٧] دوای ئەوەی ھەواڵی جێگیربوونی ڕاگەیەندرا، ئەمجارەیان نەشتەرگەرییەکی پێنج کاتژمێری بۆکرا لە ٢ی شووبات بۆ چاککردنەوەی سیستمی بیستن.[٧٣][٧٤] لە حوزەیرانی ٢٠١٥، کە دەمارەکانی ڕووخساری بەڕێژەی ٩٦٪ چاکبوونەتەوە.[٥٧]

 
مەلالە لە دیداری باراک ئۆباما، میشێل ئۆباما و کچەکەیان لە نووسینگەی ھێلکەیی، ڕۆژی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣.

کاردانەوەکاندەستکاری

ھەوڵدانی کووشتنی مەلالە لەئاستی جیھان دەنگدانەوەی گەورەی بەلای خۆیدا ھێنا، کاردانەوەکان تووڕەیی و ھەستی بەزەییان لەخۆگرتبوو. لە چەند شارێکی پاکستان، ناڕەزایی و گردبوونەوە سەری ھەڵدا، ھەروەھا ٢ میلیۆن واژوو کۆکرایەوە بۆ داواکردنی کەمپەینی مافی خوێندن، کە دواتر دەنگەکان کۆکرانەوە و بوون بە یەکەم ماف لە پاکستان.[٧٥][٧٦][٧٧] دەسەڵاتی پاکستان ١٠ میلیۆن ڕووپییە (١٠٥ ھەزار دۆلار) ی کردە خەڵات بۆ ئەو کەسەی کە زانیاری لەبارەی دەستگیرکردنی چەکدارەکەیان پێڕادەگەیەنێت. دواتر لەبارەی ھێرشکردنە سەر کچەکەی، باوکی مەلالە وتی «ئێمە وڵاتەکەمان جێنەدەھێشت، ئەگەر کچەم زیندوو بمابایەوە یان نا. ئێمە ئایدۆلۆژیای پاراستنی ئاشتیمان ھەیە. تاڵیبان ناتوانێت ھەموو دەنگێکی ئازادی لەڕێگای ھێزی فیشەک کپ بکات.»[٦٤]

سەرۆکی پاکستان ئاسفعەلی زەرداری وەسفی ھێرشەکەی بە ھێرشکردنە سەر مەدەنی وەسفکرد.[٧٨] سکرتێری نەتەوە یەکگرتووەکان، بان کی موون وتی «ئەوە کردەوەیەتی گەمژە و شەیتانانەیە.» باراک ئۆباما، سەرۆککۆماری ئەمریکا، ھێرشەکەی بە «قێزەوەن و تراژیدی» وەسفکرد.[٧٩] ھیلاری کلینتۆن، سکرتێری حکوومەتی ئەمریکا وتی «مەلالە زۆر بوێرە کە بۆ مافەکانی کچان وەستاوەتەوە» وە چەکدارەکان «ھەڕشەیان لەسەرە بەھۆی ئەم ئازایەتییەوە».[٨٠] سکرتێری کارووباری دەرەوەی بەریتانیا، ویلیام ھاگویی ھێرشەکەی بە «نامرۆڤایەتی» وەسفکرد وە بەشۆکی زانی بۆ پاکستان و جیھان.[٨١]

لە ڕۆژی ھێرشەکە، گۆرانیبێژی ئەمریکی مادۆنا، گۆرانی سرووستی مرۆڤ «ھیومەن نەیچە» لە کۆنسێرتێکی لۆس ئەنجەلۆس پێشکەس بە مەلالە کرد،[٨٢] ھەروەھا تاتۆیەکی مەلالەی لەپشتەوەی کردبوو بەشێوەیەکی کاتی.[٨٣] ئەکتەری ئەمریکی ئەنجەلینا جۆلی وتارێکی نووسی بۆ ڕوونکردنەوەی ڕووداوەکە بۆ منداڵەکانی و وەڵامدانەوەی پرسیاری "بۆچی ئەو پیاوانە وابیردەکەنەوە کە پێویستە مەلالە بکووژن؟"[٨٤] دواتر جۆلی بڕی ٢٠٠ ھەزار دۆلاری بەخشییە ڕێکخراوی مەلالە فەند،[٨٥] بۆ خوێندنی کچان.[٨٦] خانمی یەکەمی پێشووی ئەمریکا، لاورا بۆش، بۆچوونێکی بڵاوکردەوە لە واشینتۆن پۆست، کە تێیدا بەراوردی مەلالەی کردبوو بە قوربانییەکی ھۆلۆکۆست ئان فڕانک.[٨٧] دەرھێنەری ھیندی، ئەمجەد خان، ڕایگەیاند کە فیلمێکی ژیاننامەیی لەسەر ژیانی مەلالە درووستدەکات.[٨٨]

ئیحسانولڵا ئیحسان، سەرۆکی وتەبێژی تاڵیبانی پاکستان، بەرپرسیارییەتی ھێرشەکەیان خستەئەستۆی خۆیان، وە وتیشی «مەلالە سیمبوڵی بێباوەڕی و بەدڕەوشتییە»، ھەروەھا وتیشی کەئەگەر ئەو ڕزگاری ببێت، ئەوا ھێرشێکی دیکەی دەکرێتە سەر.[٨٩] ڕۆژی دوای ڕووداوەکە، تاڵیبان وتی کە مەلالە لەلایەن باوکییەوە مێشکی شووراوەتەوە «چەند جارێکی ئەومان ئاگادارکردەوە، کە کچەکەی بووەستێنێت لە گوتنی قسەی ناشرین بەئێمە، بەڵام ئەو گوێی بە قسەکانی ئێمە نەدا و ئێمەی ناچارکرد کە ئەو ھەنگاوە بگرینەبەر.»[٥٩] تاڵیبان ھێرشەکەی بە جێبەجێکردنی دەقە ئاینییەکان لێکدایەوە، کە بەپێی قورئان و شەریعەت دەکرێت منداڵێکیش بکووژرێت ئەگەر قسە لەدژی ئیسلام بکات.[٩٠] لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢، گرووپێک لە پەنجا مەلای ئایینی لە پاکستان، فەتوایەکیان دەرکرد لەدژی ئەو چەکدارەی کە ھێرشی کردە سەر مەلالە. مەلا ئاینییەکانی سەر بە مەزھەبی سوننە، ئاینی ئیسلامیان بێبەری کرد لەسەر ھێرشکردنە سەر مەلالە و دوو ھاوپۆلەکەی.[٩١]

وێڕای ئەوەی لە پاکستان ھێرشەکە ئیدانەکرا،[٩٢] بەڵام چەند لایەنێک ھێرشەکەیان بە بیردۆزی پلانگێڕی وەسفکرد، کە ھێرشەکە لەلایەن دەزگای ھەواڵگری ناوەندیی ئەمریکا ئەنجامدرابێت بۆ ئەوەی لەداھاتوو بیکەن بەبیانوو و لەڕێگای فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانەوە ھێرشبکەن.[٩٣] لەلایەکی دیکەشەوە، تاڵیبان مەلالەی بە «سیخوڕی ئەمریکی» وەسفکرد.[٩٤]

 
مەلالە فیستیڤاڵی ژنانی جیھان، ساڵی ٢٠١٤.

داواکاری لە نەتەوە یەکگرتووەکاندەستکاری

لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢، نوێنەری نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ خوێندنی جیھانی، گۆردن براون، کە سەرۆکوەزیرانی پێشووی بەریتانیاش بووە، سەردانی مەلالەی کرد لە نەخۆشخانە،[٩٥] دواتر داوانامەیەکی بەناوی ئەوەوە بڵاوکردەوە بەناونیشانی «پشتگیرکردن لەوشتەی کە مەلالە بۆی جەنگا».[٩٦] لە داوانامەکە، درووشمی «من مەلالەم» بەکارھێنا، مەبەستی سەرەکی داوانامەکەی ئەوەبوو کە تا ٢٠١٥، ھیچ کچێک جێنەمێنێت بۆ چوونە قوتابخانە، بە ئومێدی ئەوەی «کچانی وەک مەلالە لە ھەرشوێنێک بەزووترین کات بچنە قوتابخانە». بڕۆون وتی کە داواکەی مەلالە دەگەیەنێتە سەرۆکی پاکستان ئاسفعەلی زەرداری لە مانگی داھاتوو.[٩٦]

داوانامەکە سی خاڵی لە خۆ گرتبوو.

  • ھەموومان داوا لە پاکستان دەکەین بۆ جێبەجێکردنی پلانێک کە ھەموو منداڵێک بخوێنێت.
  • داوا لە ھەموو وڵاتان دەکەین کە قەدەغە لەسەر کچان لاببات.
  • داوا لە ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان دەکەین، بۆئەوەی زامنی خوێندنی ھەر ٦١ میلیۆن منداڵی جیھان بکەن، تاکوو ٢٠١٥ ئەمە جێبەجێ بکرێت.[٩٧]

لێکۆڵێنەوە لە تاوان، دەستگیرکردن و بێتاوانیدەستکاری

ڕۆژی دوای تەقەکە، وەزیری ناوخۆی پاکستان، ڕەحمان مالیک وتی ئەو کەسەی کە تەقەی لە مەلالە کردووە ئەوا ناسنامەکەی ئاشکرابووە. پۆلیس ناوی پیاوێکی ٢٣ ساڵانەی بەناوی عەتائولڵا خان ڕاگەیاند، کە دەرچووی بەشی کیمیایە و ئەو ھێرشەکەی ئەنجامداوە.[٩٨] تا ٢٠١٥، دەگوترا ئەو لە ئەفغانستانە.[٩٩][١٠٠]

پۆلیس شەش پیاوی دیکەی گومانلێکراوی دەستگیرکرد، بەلام دواتر ئازادکران بەھۆی نەبوونی بەڵگەی پێویست لەسەریان.[٩٩] لە تشرینی دووەمی ٢٠١٢، سەرچاوە ئەمریکییەکان ئەوەیان ڕاگەیاند کە مەلا فەیزولڵا، ئەو کەسەی کە فەرمانی کووشتنی مەلالەی دابوو لە ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستان خۆی شاردۆتەوە.[١٠١] دواتر لە حوزەیرانی ٢٠١٨، لە ھێرشێکی ئاسمانی ئەمریکی-ئەفغانی کووژرا.[١٠٢]

لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤، بەپرسی پەیوەندییە گشتییەکانی ناوخۆ، ئەسیم باجوا بە میدیاکانی ڕاگەیاند کە لە شاری ئیسلامئاباد، ١٠ چەکداری لە گرووپی «شورا» کەوتوونەتە ژێر چاودێری ئەوانەوە و بەو ھۆیە توانیان ئەندامانی ئەو ڕێکخراوە دەستگیربکەن، کە بەشێکیان پەیوەندیداربوون بە ھێرشەکەی سەر مەلالە. ئەم کردەیەش بەھاوکاری لەگەڵ دەزگای ھەواڵگیری پاکستانی و سوپا بووە.[١٠٣][١٠٤]

لە نیسانی ٢٠١٥، دە چەکدارەکە لەلایەن دادوەر محەممەد ئەمین کوندی، سزای زیندانی ھەتاھەتایەیان بۆ دەرچوو، وە ھەلی لێخۆشبوونیان تەنیا دوای ٢٥ ساڵ بۆ دەکرێتەوە. تا ئیستا نازانرێت، کە ھێرشکەرە سەرەکییەکە لەنێو سزادراوەکانە یان نا.[١٠٠] بەڵام دواتر، ھەواڵی ئەوە بڵاوکرایەوە کە ھەشت لەو گومانلێکراوانە بە نھێنی ئازادکراون و چوونەتە ئەفغانستان، کە دواتر بەقسەی ئەفسەری باڵا، سەلیم خان ئەو ھەشت کەسە ئازادکراون چوونکە بەڵگەی پێویست لەدژیان نەبووە.[١٠٥][١٠٦]

بەردەوامی چالاکییەکاندەستکاری

 
مەلالە لە سەردانێکی تایبەتی بۆ سترازبێرگ، تشرینی دووەمی ٢٠١٣.

لە تەممووزی ٢٠١٣، مەلالە لەبەردەم نەتەوە یەکگرتووەکان قسەی کرد، ھەروەھا لەگەڵ شاژنە ئێلیزابێتی دووەم دیدارێکی سازکرد لە کۆشکی بەکینگھام.[١٠٧] لە ئەیلوولی ٢٠١٣، قسەیکرد لە زانکۆی ھارڤارد،[١٠٧] لە تشرینی یەکەم، چاوی کەوت بە باراک ئۆباما، سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و خێزانەکەی، لەکاتی کۆبوونەوەکەشدا، مەلالە کەوتە وتووێژ و بەرامبەر لەگەڵ ئۆباما لەسەر بەکارھێنانی فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان لە پاکستان.[١٠٨] لە کانوونی یەکەم، سەردانی یەکێتیی ئۆکسفۆردی کرد.[١٠٩] لە تەممووزی ٢٠١٤، مەلالە لە کۆڕبەندی کچان لە لەندەن قسەی کرد.[١١٠] لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٤، بڕی ٥٠ ھەزار دۆلاری بەخشییە ڕێکخراوی یوئێن ئاردەبلیووئەی کە تایبەتە بە پەنابەرانی فەلەستین، بەمەبەستی نۆژەنکردنەوەی قوتابخانەکانی کەرتی غەززە.[١١١]

مەلالە ھاوشانی جەنگان بۆ منداڵان ئەوا بۆ مافەکانی ژنانیش دەجەنگا، مەلالە خۆی وەک فێمێنیست نەناساند کاتێک لەلایەن دەزگای فۆربیسەوە لەپرسیاری لێکرا لەکاتی کۆڕبەندی ٣٠ لە ساڵی ٢٠١٤.[١١٢][١١٣] دواتر لە ٢٠١٥، مەلالە خۆی بە فێمێنیست ناساند، دوای گوێگرتن لە وتارەکەی ئێما واتسن لە نەتەوە یەکگرتووەکان.[١١٤]

لە ١٢ی تەممووزی ٢٠١٥، لە یادی ڕۆژی لەدایکبوونیدا، مەلالە قوتابخانەیەکی لە دۆڵی بەقا لە لوبنان، نزیک سنووری سووریا کردەوە بۆ خوێندنی منداڵە سورییەکان. قوتابخانەکە پشتگیری دەکرا لەلایەن ڕێکخراوی قازانج نەویستی مەلالە فەند، کە مەلالە سەبارەت بەڕێکخراوەکەی داوای لەسەرکردە جیھانییەکان کرد کە «سەرمایەداری بکەن لە کتێب نەوەک گولە».[١١٥][١١٦]

لە حوزەیرانی ٢٠١٥، ڕێکخراوی مەلالە فەند ئیدانەی ڕاگواستن و کووشتنی خەڵکی ڕۆنگیایان کرد لە میانمار، مەلالە لەم بارەیەوە وتی «خەڵکی ڕۆھینگیا مافی ھاوڵاتینامەیان ھەیە لەھەر وڵاتێک کە لێی لەدایکبوون و لێی ژیاون»، ھەروەھا مەلالە داوای لە سەرکردەکانی جیھان بەتایبەت میانمار کرد کە ئەو پڕۆسە نامرۆڤینییە کۆتایی پێبھێنن لەبەرامبەر خەڵکی ڕۆھینگیا، کە زۆرینەی موسڵمانن.[١١٧][١١٨]

لە ساڵی ٢٠١٤، مەلالە ڕایگەیاند کە ھیوادەخوازێت بگەڕێتەوە پاکستان لەدوای تەواوکردنی خوێندنی لە بەریتانیا، ھەروەھا بە ئیلھام وەرگرتن لە بێنەزیر بوتۆ ئەوا حەزدەکات خۆی ھەڵبژێرێت بۆ سەرۆکوەزیرانی پاکستان: «ئەگەر بتوانم یارمەتی وڵاتەکەم بدەم بە چوونم بۆ ناو حکوومەت وەک سەرۆکوەزیران، ئەوا بێگوومان ئەو ئەرکە وەردەگرم.»[١١٩] لە ساڵی ٢٠١٥ و ٢٠١٦ ھەمان ئامانجی دووپاتکردەوە.[١٢٠][١٢١] بەڵام دواتر لە ساڵی ٢٠١٨، گۆڕانکاری لەئامانجەکانی دیاربوون کاتێک وتی «ئێستا کە من سەرۆک و سەرۆکوەزیرانی گەلێ وڵاتی جیھانم دیوە، وەک ئەوەی دەردەکەوێت شتەکان وا ئاسان نین وە ڕێگای زۆری دیکە ھەن کە من دەتوانم ئەو گۆڕانکارییانە بھێنمەدی کە دەمەوێت بیانبینم.»[١٢٢] لە چاوپێکەوتنێکی بەرنامەیەکی نێتفلێکس، لەگەڵ دەیڤد لیتەرمان لە بەرنامەی 'میوانەکەم ناساندنی ناوێ'، مەلالە لەپرسیاری "ئایا دەتەوێت پۆستێکی سیاسیی وەربگریت؟" وتی "من؟ نەخێر."[١٢٣]

نوێنەرایەتیکردندەستکاری

لە تەممووزی ٢٠١٣، گۆردن براون، سەرۆکوەزیرانی پێشووی بەریتانیا بانگێشتکردنێکی بۆ مەلالە ڕێکخست بەمەبەستی ئامادەبوونی لە نەتەوە یەکگرتووەکان.[٩٥] ھەروەھا براون شزا شاھید، ھاوڕێی خێزانیی مەلالە و بەڕێوبەری ڕێکخراوی مەلالە فەند بانگێشت بکرێت.[٩٥] جێگری سەرۆکی گووگڵ، مێگان سمیت ئەویش وەک دەستەی بەڕێوەبردنی ڕێکخراوەکە بەشداربوو.[١٢٤]

ڕۆژی مەلالەدەستکاری

لە ١٢ی تەممووزی ٢٠١٣، لە شانزدەمین ساڵیادی لەدایکبوونی، مەلالە لە نەتەوە یەکگرتووەکان قسەیکرد و داوای دەستگەیشتن بەخوێندنی کرد لەئاستی جیھان. نەتەوە یەکگرتووەکان ئەو ڕۆژەی بە «ڕۆژی مەلالە» ناساندووە.[١٢٥] مەلالە شاڵێکی بێنەزیر بوتۆی پۆشیبوو، ئەمەش یەکەم قسەکردنی مەلالە بوو لەدوای ھێرشکردنە سەری.[١٢٦] ئەمە یەکەمجاربوو، لە نەتەوەیەکگرتووەکان گەنجێک قسەبکات، کە بەئامادەبوونی زیاتر لە ٥٠٠ پارێزەر و چالاکوانی بواری خوێندن بێت لە گشت جیھان.[١٢٧]

تیرۆریستەکان وایانزانی دەتوانن ئامانج و ھیواکانم بووەستێنن، بەڵام ھیچ شتێک لەژیانم نەگۆڕاوە جگە لە: لاوازی، ترس و مردنێکی بێ ئومێدانە. بەھێزی، توانا و ئازایەتی ئێستا لەدایکبوو… من لەدژی ھیچ کەسێک نیم، وە لێرەش نیم بۆ تۆڵەکردنەوە لە تاڵیبان و یان ھەر گرووپێکی تیرۆریستی دیکە. من لێرەم بۆ مافی خوێندنی ھەر منداڵێک. خوێندنم دەوێت بۆ منداڵە کوڕ و کچەکانی تاڵیبان و ھەموو تیرۆریستەکان و تووندڕەوەکان.[١٢٦]

مەلالە چەندینجار چەپڵەڕێزان کرا. بان کی موون، کە قسەکەری دانیشتنەکەش بوو، لە وەسفی مەلالە وتی «پاڵەوانەکەمان».[١٢٥] لە دانیشتنەکە، مەلالە پڕۆژەی کۆمەڵەی «ئەو خوێندنەی ئێمە دەمانەوێت» ڕاگەیاند،[١٢٨] دواتر لەبەرامبەر ئامادەبووەکان وتی:

ڕۆژی مەلالە، ڕۆژی من نییە. ئەمڕۆ ڕۆژی ھەر ژنێک، ھەر کوڕێک و کچێکە کە دەنگیان بەرزدەکەننەوە بۆ مافەکانیان.[١٢٩]

حکوومەتی پاکستان، ھیچ بۆچوونێکی لەسەر دەرکەوتنی مەلالە دەرنەبڕی، لەبەرامبەردا میدیای پاکستانی بەتووندی لەدژی ئەو وەستانەوە.[١٣٠][١٣١]

خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتیدەستکاری

ڤیدیۆ دەرەکییەکان
 
  مەلالە لە ڕۆژی وەرگرتنی خەڵاتی نۆبێل

لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤، ڕاگەیەندرا کە مەلالە بەھاوبەشی خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی وەردەگرێت، لەبەرامبەر ئەو زەحمەت و ئازارانەی چەشتی بۆ بەرگریکردن و وەرگرتنی مافی منداڵان و لاوان ھەروەھا مافی خوێندن بۆ منداڵان. بەوەرگرتنی خەڵاتی نۆبێل، لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا بووە بچووکترین وەرگری خەڵاتەکەیە.[١٣][١٤][١٥] مەلالە خەڵاتەکەی بەھاوبەشی لەگەڵ کایلاش ساتیارتی، چالاکوانی مافەکانی منداڵان لە ھیندستان وەرگرت.[١٣٢] ئەو بووە دووەم پاکستانی کە ببێتە براوەی خەڵاتی نۆبێل، لەدوای فیزیکزانی پاکستانی، محەممەد عەبدولسەلام لە ساڵی ١٩٧٩.[١٣٣]

لەدوای وەرگرتنی خەڵاتەکە، مەلالە لەلایەن کەسانێکەوە ستایش کرا، لەبەرامبەریشدا ھەندێ کەس ڕازینەبوون بەو بڕیارە.[١٣٤][١٣٥] دادوەری نەرویژی فرێدریک ھیفەرمیل، لەمبارەیەوە وتی «ئەو خەڵاتە بۆ ئەو کەسانە نییە کە باشن، وە کاری باشە دەکەن و دڵخۆشن بەوەرگرتنی. ئەوەی نۆبڵ دەیەوێت پەیامی دانانی چەکە.»[١٣٦]

لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتەکە، ئەدان کۆرتس، قوتابییەک لە مەکسیکۆ ستی، ڕێوەڕەسمەکەی ڕاگرت، بۆ دەربڕینی ناڕەزایی لەسەر کردەی بەکۆمەڵفراندنی خەڵک لە مەکسیکۆ، بەڵام دواتر لەلایەن پاسەوانانی ھۆڵەکە دۆخەکە ئاسایی کرایەوە. دواتر مەلالە ئەو کێشەیەشی خستە نێو قسەکانی و وتی «کێشە لە مەسکیک ھەیە، کێشەی دیکە لە ئەمریکا ھەیە، تەنانەت لێرە لە نەرویژ وە بەڵام ئەوەی گرنگە لێرە کە منداڵان دەنگی خۆیان بەرزبکەنەوە.»[١٣٧]

چاوپێکەوتن لەگەڵ دەیڤد لیتەرماندەستکاری

لە ئازاری ٢٠١٨، مەلالە لەبەرنامەکەی دەیڤد لیتەرمان لە تۆڕی نێتفلێکس بەناوی 'میوانەکەم ناساندنی ناوێ' بەشداربوو. لەبەرنامەکە، مەلالە باسی تاڵیبانی کرد، ئاماژەی بەوەدا کە ئەو گرێ دەروونییەی تاڵیبان بەرامبەر ژنان ھەیانە بەھۆی بەھەڵە فێرکردنیانە لە ئیسلام.[١٣٨] لەبەرامبەر باسی ھێرشکردنە سەری، ئەوا مەلالە وتی «من ئەوانم بەخشیوە، چوونکە ئەوە باشترین چەکی تۆڵەکردنەوەی منە.» لەبارەی ئەو کەسەی کە ھێرشی کردە سەری ئەوا وتی «ئەو وایدەزانی کە کارە ڕاستەکە دەکات.»[١٣٩]

دواتر لەبارەی سەرۆککۆماری ئەمریکا، دۆنالد تڕەمپ وتی «ھەندێ لەشتەکان بۆمن زۆر بێ ئومێدانەبوون، وەک بابەتی ھەراسانکردنی سێکسی و قەدەغەکردنی ھاتنی موسڵمانان بۆ ئەمریکا و ڕەگەزپەرستی.» ھەروەھا ڕەخنەی لە حکوومەتی تڕەمپ گرت کە بودجەی خوێندنی کەمکردۆتەوە، لەمبارەیەوە وتی کە خوێندن یەکەم ھەنگاوە بۆ کەمکردنەوەی توندوتیژی و ھەژاری.

 
شاڵی مەلالە لە مۆزەخانەی نۆبڵ

خوێندندەستکاری

لە ئازاری ٢٠١٣ بۆ تەممووزی ٢٠١٧، قوتابی بووە لە ئامادەیی ئێدگباستن لە بێرمینگھام.[١٧] لە ئابی ٢٠١٥، نمورەی ٦ئەی ھێنا لە تاقیکردنەوەی ئاستی گی سی ئێس ئی.[١٤٠] لە ئاستی ئەی، مەلالە لە وانەکانی جوگرافیا، مێژوو، ماتماتیک و زانستە ئاینییەکان خوێندی.[١٤١] ھەروەھا داواکاری پێشکەشکرد بۆ خوێندن لە کۆلێژی ئابووری لەندەن، مەلالە لە (لەیدی مارگرێت ھال، ئۆکسفۆرد) چاوپێکەوتنی لەگەڵ کرا، لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٦، داواکارییەکەی بەمەرج قبووڵکرا بەھۆی خوێندنی لە ئاستی ئەی؛ کە یابی ٢٠١٧، لە بەشی فەلسەفە سیاسەت و ئابووری وەرگیرا.[١٤١][١٤٢]

پێشوازیدەستکاری

پێشوازی لە پاکستاندەستکاری

پێشوازییەکان لە مەلالە، لە پاکستان بەگشتی نەرێنی بوون. قسەکانی مەلالە لەدژی تاڵیبان، ئەوا نەیاری بۆ ئەو درووستکرد لە ناوچەکانی تاڵیبان.[١٤٣][١٤٤] ستوونووسێک لە دەزگای داون، نووسی کە مەلالە لەلایەن حکوومەتە شکستخواردووەکەی پاکستان بەکاردێت،[١٤٣] ھەروەھا ڕۆژنامەنووسێک لە زە نەیشن نووسی، کەسە «بەناو نیشتمانپەروەرەکان» ڕقیان لە مەلالەیە بەتایبەت لەھەر سەرھەڵدانێکی ژنانە لە پاکستانەوە بێت.[١٤٤] بۆچوونەکانی مەلالە ناکۆکبوون لەگەڵ ڕوانینی ھێزەکانی پاکستان لەمەڕ دەستێوەردانەکانی ڕۆژاوا، ھەروەھا کۆنەپارێزەکان و ئیسلامییەکان پێیان وابە ئایدۆلۆژیای مەلالە دژە لەگەڵ پاکستان و ئیسلام.[١٤٥][١٤٦]

لە ساڵی ٢٠١٥، کتێبی من مەلالەم لەھەموو قوتابخانە تایبەتەکانی پاکستان قەدەغەکرا، ھەروەھا کتێبێکیش بەناوی «من مەلالە نیم» لەلایەن میرزا خاشیف عەلی بڵاوکرایەوە، سەرۆکی فدریاسیۆنی قوتابخانە تایبەتەکان.[١٤٧] کتێبەکە، مەلالەی تۆمەتباردەکرد بە ھێرشکردنە سەر سوپای پاکستانی لەژێر ناوی خوێندنی کچان، ھەروەھا باوکی مەلالەشی بە خۆفرۆش و ھەواڵگری بیانی ناساند، ڕێکخراوەکەی مەلالەشی وەک پرۆسەی خوێندنی سێکولاریزم لە قەڵەمدا. دواتر عەلی وتی «ئێمە لەدژی ئەو نین، بەڵکوو دژی ئەو ئایدۆلۆژیایەن کەبەسەر ئێمە دەسەپێندرێت.»[١٤٨]

دواتر بیردۆزی پلانگێری لە ڕۆژنامە و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەربارەی مەلالە بڵاودەکرایەوە، لەوانەش ھەوڵی کووشتنی تەنیا سیناریۆیەکە، ھەروەھا ناوبراو ھەواڵگری دەزگای ھەواڵگری ناوەندیی ئەمریکایە.[٩٣] زۆرێک لە خەڵکی پاکستان، مەلالەیان وەک کەسێکی ھەواڵگری ڕۆژاوا دەبینی،[١٤٩] بەھۆی وەرگرتنی خەڵاتی نۆبێل، خوێندن لە ئۆکسفۆرد و مانەوەی لە ئینگلتەڕا.[١٥٠] یەکێکی دیکە لەو بیردۆزانەی کە باس دەکرا، مەلالە ھەواڵگری جوولەکەیە.[١٤٥][١٥٠] مەلالە بەگشتی لەلایەن میدیای پاکستانییەوە پشتگیری نەکراوە؛ فەرمان نەواز پێی وایە کە مەلالە لەناوخۆی پاکستان خۆشەویستییەکی زیاتری دەبوو ئەگەر پەنجابی بووایە. ئەم بۆچوونە ھیچ گرنگییەکی میدیایی نەبوو لە پاکستان، بەڵام لە ڕۆژنامەی دەیلی ئاوتلووکی ئەفغانستان بڵاوکرایەوە.[١٥١] سەرباری ئەوانەش، لای ھەندێ خەڵکی پاکستانی ئەوا مەلالە سیمبوڵی ئازایەتییە.[١٤٥]

لە ٢٩ی ئازاری ٢٠١٨، مەلالە بۆیەکەمینجار گەڕایەوە پاکستان لەدوای بریندارکردنی. لەسەردانەیەکدا، چاوی بە شاھید خاقەن عەباسی، سەرۆکوەزیرانی پاکستان کەوت.[١٥٢] مەلالە وتی ئەوە خەونی من بووە کە «بەبێ ترس بگەڕێمەوە».[١٥٣] ھەر لەسەردانەکەیدا، مەلالە سەردانی زێدی خۆی لە مینگۆرا، لە دۆڵی سوات کرد.[١٥٤] فیدراسیۆنی قوتابخانە تایبەتەکان، لە ٣٠ی ئازار ناڕەزاییان دەربڕی بەدرووشمی «من مەلالە نیم».[١٤٧] لەوەڵامی ناڕەزاییەکان مەلالە وتی «من شانازی بە ئایینی خۆم دەکەم، ھەروەھا شانازی بەوڵاتەکەشم دەکەم.»[١٤٦]

پشتگیری کەشمیردەستکاری

لە ٧ی ئابی ٢٠١٩، دوای ئەوەی حکوومەتی ھیند قەوارەی جام و کەشمیری وەک ویلایەتیک ھەڵوەشاندەوە، ئەوا مەلالە نیگەرانی خۆی دەربڕی لەبارەی ئەم باروودۆخە، ھەروەھا داوای لە کۆمەڵگای نێونەتەوەیی کرد، ئاشتی لە کەشمیر بەرپا بکەن.[١٥٥] لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩، مەلالە توویتێکی کرد کە قسەی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا، لە توویتەکە مەلالە باسی ئەوەیکرد کە کچێکی کەشمیری پێ گوتووە «من ھەست بەبێ ئومێدی دەکەم و دڵتەنگم چوونکە ناتوانم بچمە قوتابخانە. من تاقیکردنەوەکانی ڕۆژی ١٢ی ئابم لە کیس چووە و ھەستدەکەم داھاتووم ناڕوونە.»[١٥٦][١٥٧] لە توویتەر، خەڵک وەڵامیان دایەوە کە ١٢ی ئاب، ڕۆژی جەژنی قوربان بووە لە ھیند، بۆیە لەو ڕۆژە تاقیکردنەوە نەکراوە.[١٥٨] ئەندام پەرلەمانێکی حیزبی بی جی جی، سۆبھا کارندایی وەڵامی مەلالەی دایەوە، ھەروەھا پێشنیاری بۆ مەلالە کرد کە بچێتەوە پاکستان، بۆئەوەی چەند کاتێک لەگەڵ کەمایەتییەکان بەسەربەرێت.[١٥٩] مەلالە تۆمەتبارکرا کە دەیەوێت ئەجێندای پاکستانی بەسەر کەشمیر بسەپێنێت.[١٦٠]

نووسەری پاکستانی-کەنەدی تاھیر ئەسلام، ڕەخنەی لە مەلالە گرت و پرسی: "ئایا ھەرگیز قسەت لەگەڵ پارێزەر و چالاکوانانی مافەکانی مرۆڤ کردووە کە ئاگاداری ڕەوشی بەلۆچ، پاشتون، موھاجیر و سیندن؟ ئەجێندای تۆ چییە لە کەشمیر؟"[١٦١] ستوونووسی بەریتانی کەیتی ھۆپکینز، ڕەخنەی لەبێدەنگی مەلالە گرت لەسەر کووژرانی نەمریتا چاندنی، کچە خوێندکارێکی پزیشکی لە پاکستان، کە کەسێکی ھیندووی-سیندی بوو. کەیتی نووسی: "کچێکی دیکەی ھیندوو کووژرا لە پاکستان. لەپڕدا ھەموو جیھان کەڕ و لاڵ بوون. مەلالە تۆ لەکوێیت؟ پشیلە زمانی خواردوویت؟."[١٦٢]

 
بەڕێوەچوونی فیستیڤاڵی نێونەتەوەییی شیعر، لە ئەرژەنتین بۆ ڕێزلێنانی مەلالە.

کارەکاندەستکاری

یادەورییەکانی مەلالە لە کتێبی «من مەلالەم: چیڕۆکی کچێک کە وەستا بۆ خوێندنی و لەلایەن تاڵیبانەوە تەقەی لێکرا» کە لە نووسینی ھاوبەشی مەلالە لەگەڵ نووسەر و ڕۆژنامەنووسی بەریتانی، کریستینا لامب، لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ لەلایەن (لیتڵ، برۆون ئەند کۆمپەنی) لە ئەمریکا بڵاوکرایەوە.[١٦٣] فاتیمە بوتۆ، لە پێداچوونەوەی کتێبەکەدا وتی «چاونەترسە» ھەروەھا نووسیشی «نەیاران و ئەو کەسانەی کە بەدوای بیردۆزی پلانگێڕین، گرنگە ئەم کتێبە بخوێننەوە.»[١٦٤] ماری ئارانا بۆ واشینگتن پۆست نووسی «قورسە خەیاڵی مێژووی جەنگ بکەیت، کە تا چ ئاستێکی وا گەیشتووە، ئەمەش دوور لەبەرچاوگرتنی چیڕۆکەکانی ئان فڕانک[١٦٥]

دواتر لە ساڵی ٢٠١٤، چاپێکی تایبەت بۆ منداڵان لەبارەی یادەوەرییەکانی مەلالە بڵاوکرایەوە لەژێر ناونیشانی «من مەلالەم: چیڕۆکی کچێک کە وەستا بۆ خوێندن و گۆڕینی جیھان».[١٦٦] بەپێی پەبلیشەر ویکلی بێت، کتێبەکە ٢ میلیۆن چاپی فرۆشرا، کە ٧٥٠ ھەزاریان چاپی منداڵییەکە بوو.[١٦٧]

لە ساڵی ٢٠١٥، فیلمێکی بەڵگەنامەیی، لەسەر ژیانی مەلالە بەرھەمھات بەناوی «ناوی نام مەلالە»، دواتر بووە پاڵێوراوی خەڵاتەکانی ئۆسکار لە پۆلینی فیلمی بەڵگەنامەیی.[١٦٨] لە ساڵی ٢٠١٧، فیلمێکی ھیندی لەسەر ژیانی مەلالە بەرھەمھێنرا، ڕیم سەمیر شێخ ڕۆڵی مەلالەی گێڕا.[١٦٩]

لە ئازاری ٢٠١٨، کتێبێکی دیکەی مەلالە ڕاگەیەندرا لەژێر ناونیشانی «ئێمە بێ ماڵکراین: چیڕۆکە ڕاستەقینەکانی ژیانی پەنابەران»، کتێبەکە لەلایەن (لیتڵ، برۆون ئەند کۆمپەنی) بڵاوکرایەوە. کتێبەکە لەسەر پەنابەرانە، ھەروەھا ھەندێک لە چیڕۆکەکانی لەسەر ژیانی خودی مەلالە و ئەو کەسانەی لەژیانیدا بینیویەتی وەرگیراون.[١٧٠] دواتر ڕاگەیەندرا، قازانجی کتێبەکە دەدرێتە ڕێکخراوی خێرخوازی مەلالە فەند.[١٧١] کتێبەکە لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە.

خەڵاتەکاندەستکاری

 
مەلالە لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ساخارۆڤ، لە پەرلەمانی ئەورووپا، تشرینی دووەمی ٢٠١٣.

مەلالە لەئاستی ناوخۆ و جیھان چەند خەڵاتێکی پێدراوە لەبەرامبەر چالاکییەکانیز

  • ٢٠١١: خەڵاتی منداڵانی ئاشتی نێونەتەوەیی (پاڵێوراو)[١٧٢]
  • ٢٠١١: خەڵاتی گەنجانی ئاشتی نەتەوەیی[٣٣]
  • کانوونی دووەمی ٢٠١٢: خەڵانی ئان فڕانک بۆ ئازایەتی[١٧٣][١٧٤]
  • تشرینی یەکەمی ٢٠١٢: ستارەی شوجاعەت، سێیەم گەورە خەڵاتی سڤیلی پاکستانی[١٧٥]
  • تشرینی دووەمی ٢٠١٢: لیستی ١٠٠ بیرمەندی جیھانی، گۆڤاری فۆرین پۆلسی[١٧٦]
  • تشرینی دووەمی ٢٠١٢: خەڵاتی مەدەر تیرێسا بۆ دادپەروەری کۆمەڵایەتی[a][١٧٨][١٧٩]
  • کانوونی یەکەمی ٢٠١٢: لەلیستی ھەڵبژێردراوی کۆتایی کەسایەتی ساڵ، گۆڤاری تایم[١٨٠]
  • کانوونی یەکەمی ٢٠١٢: خەڵاتی ڕۆما بۆ کارکردن لەپێناو ئاشتی و مرۆڤایەتی[١٨١]
  • کانوونی دووەمی ٢٠١٣: دیارترین ناوەکان لە ڕاپرسییەکی گلۆبال ئینگلیش بۆ ساڵی ٢٠١٢.[١٨٢]
  • کانوونی دووەمی ٢٠١٣: خەڵاتی سیمۆن دێ بۆڤوار[١٨٣]
  • ئازاری ٢٠١٣: خەڵاتی میمینگن بۆ ئازادی ١٥٢٥[١٨٤] (لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ لە ئۆکسفۆرد وەری گرت[١٨٥])
  • ئازاری ٢٠١٣: خەڵاتی پارێزەرانی دۆتی ستریت[١٨٦]
  • ئازاری ٢٠١٣: خەڵاتی فرێند و ئان جارڤیس لە بەریتانیا یەکێتیی مامۆستایانی بەریتانیا[١٨٧]
  • نیسانی ٢٠١٣: خەڵاتی ڤیتال ڤۆیس گلۆبەل لیدەرشیپ[١٨٨]
  • نیسانی ٢٠١٣: یەکێک لە ١٠٠ کەسایەتی ساڵ، لەلایەن گۆڤاری تایم[١٨٩]
  • ئایاری ٢٠١٣: خەڵاتی کەتەلونیای پرێمی نوێدەوڵەتی[١٩٠]
  • حوزەیرانی ٢٠١٣: خەڵاتی ساڵانەی ئۆپیک بۆ گەشەپێدانی نێونەتەوەیی (OFID)[١٩١]
  • حوزەیرانی ٢٠١٣: کەمپەینسازی ساڵ, ٢٠١٣ خەڵاتی ئیتیکال ئۆبسێرڤەر[١٩٢]
  • ئابی ٢٠١٣: خەڵاتی تریپەری نێونەتەوەیی بۆ ئاشتی[١٩٣]
  • ٢٠١٣: پۆرترەتی مەلالە لەلایەن جۆناتان یۆ، دواتر لە مۆزەخانەی پۆرترەیتی لەندەن دانرا[١٩٤]
  • ئەیلوولی ٢٠١٣: باڵیۆزی بەبەزەیی لەلایەن ئەمنیستی نێونەتەوەیی[١٩٥]
  • ٢٠١٣: خەڵاتی منداڵانی ئاشتی نێونەتەوەیی[١٩٦][١٩٧]
  • ٢٠١٣: خەڵاتی ھاونیشتمانی جیھانیی کلینتۆن لەلایەن دامەزراوەی کلینتۆن[١٩٨]
  • ئەیلوولی ٢٠١٣: خەڵاتی مرۆڤایەتی پیتەر گۆمێز لەلایەن دامەزراوەی ھارڤارد لە زانکۆی ھارڤارد[١٩٩]
  • ٢٠١٣: خەڵاتی ئانا پۆلیتکۆڤسکایا – گەیشتن بەژنانی جەنگ
  • ٢٠١٣: خەڵاتی ڕەنگدانەوەی ھیوا – مۆزەخانەوە و یادەوەری شاری ئۆکلاھۆما[٢٠٠]
  • ٢٠١٣: خەڵاتی ساخارۆڤ بۆ ئازادی بیرووڕا – لەلایەن پەرلەمانی ئەورووپا
  • ٢٠١٣: ماستەرێکی شانازی (فەخری) لە ھونەر، لەلایەن زانکۆی ئیدنبرە[٢٠١]
  • ٢٠١٣: پراید بۆ بریتەین (تشرینی دووەم)[٢٠٢]
  • ٢٠١٣: گۆڤاری گلۆڤەر؛ ژنی ساڵ[٢٠٣]
  • ٢٠١٣: خەڵاتی گی گی ٢ ھامەر لە پۆلینی خەڵاتی سەرکردایەتی (تشرینی دووەم)[٢٠٤]
  • ٢٠١٣: خەڵاتی نێونەتەوەیی بۆ یەکسانی و جیاکاری نەکردن.[٢٠٥]
  • ٢٠١٤: پاڵێوراو بۆ خەڵاتی منداڵانی جیھان، ناسراو بە نۆبڵی منداڵان[٢٠٦]
  • ٢٠١٤: خەڵاتی ئەندامیەتی ھەمیشەیی لە PSEU (ئێرلاند)[٢٠٧]
  • ٢٠١٤: خەڵاتی سکۆل گلۆبال ترێژەر[٢٠٨]
  • ٢٠١٤: دۆکتۆرای شانازی لە یاسای شارستانییەتی، زانکۆی کینگ کۆلێج، ھالیفاکس، نۆڤا سکۆتیا، کەنەدا[٢٠٩]
  • ٢٠١٤: خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی، بەھاوبەشی لەگەڵ کایلاش ساتیارتی[١٥]
  • ٢٠١٤: مێدالیای ئازادی فیلادلفیا[٢١٠]
  • ٢٠١٤: یەکێک لە ٢٥ کاریگەرترین نەوجەوانانی ساڵ، لەلایەن گۆڤاری تایم[٢١١]
  • ٢٠١٤: ھاوڵاتینامەی کەنەدی (شانازی)[٢١٢]
  • ٢٠١٥: ناونانی یەکێک لە ئەستێرەکانی بۆشایی ئاسمان، بەناوی مەلالە لەلایەن ناسا.[٢١٣]
  • ٢٠١٦: سەرۆکی یەکێتیی قوتابیان (شانازی)، زانکۆی شیڤێڵد[٢١٤]
  • ٢٠١٦: خەڵاتی ئۆردەر ئۆف زە سمایل[٢١٥][٢١٦]
  • ٢٠١٧: بچووکترین براوەی خەڵاتی پەیامی ئاشتی نەتەوە یەکگرتووەکان[٢١٧]
  • ٢٠١٧: دکتۆرای شانازی لە زانکۆی ئۆتاوا[٢١٨]
  • ٢٠١٧: مێدالیای شانازی نێونەتەوەیی ئیلیس ئایلاند[٢١٩]
  • ٢٠١٧: زەحمەتکێشی ساڵ لەلایەن زانکۆی ئەمریکی[٢٢٠]
  • ٢٠١٧: بازاری ھارپەر، ناوەی مەلالەی خستە نێو لیستی ١٥٠ ژنی کاریگەری بەریتانیا.".[٢٢١][٢٢٢]
  • ٢٠١٨: ڕاوێژکاری شازادە زەبونیسای سوات، لە نیوجێرسی[٢٢٣]
  • ٢٠١٨: خەڵاتی گلیتسمان، لە سەنتەری سەرکردایەتی گشتی لە ھارڤارد کیندەری سکوڵ[٢٢٤]
  • ٢٠١٩: لە ئازاری ٢٠١٩; بۆیەکەمینجار تیپی تۆپی پێی ژنانی ئەمریکی ناوی کچ/ژنە دڵخوازەکانی خۆیان لەدواوە تیشێرتەکەیان نووسی، یاریزان کارلی لیۆد ناوی مەلالەی نووسی.[٢٢٥]

ئەمانەش ببینەدەستکاری

تێبینییەکاندەستکاری

  1. ^ خێزانی یووسفزای لەلایەن دەسەڵاتی پاکستانەوە ڕێگەیان پێنەدرا کە گەشتی هیندستان بکەن بۆ ئامادەبوون لە ڕێوەڕەسمی خەڵاتەکە بەهۆکاری ئاسایش، دواتر خەڵاتەکە گەیەندرایە باوکی لەلایەن فیلمسازی پاکستانی-بەریتانی سێڤی عەلی.[١٧٧]

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ D'Amours، Jillian Kestler. "Malala Yousafzai made an honorary Canadian citizen". Al Jazeera. Jillian Kestler-D'Amours. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 30 December 2017. لە ڕێکەوتی ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  2. ^ ی ا ب پ ت ج چ ح خ امنسټي انټرنېشنل پر ملاله یوسفزۍ برید وغانده (بە زمانی پەشتۆ). BBC Pashto. 18 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 25 November 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  3. ^ Adam B. Ellick (2009). Class Dismissed. The New York Times (documentary). لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  4. ^ http://www.nytimes.com/2013/01/05/world/asia/malala-yousafzai-shot-by-pakistani-taliban-is-discharged-from-hospital.html?_r=0 Archived ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦, لە وەیبەک مەشین.
  5. ^ "Malala Yousafzai Becomes Youngest-Ever Nobel Prize Winner". 10 October 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 October 2014. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  6. ^ Johnson، Kay (28 March 2018). "Nobel winner Malala in tears on emotional return to Pakistan" (بە زمانی ئینگلیزی). Reuter's. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 29 March 2018. لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  7. ^ ی ا "Following in Benazir's footsteps, Malala aspires to become PM of Pakistan". The Express Tribune (بە زمانی ئینگلیزی). 10 December 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 17 August 2016. لە ڕێکەوتی ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦ ھێنراوە. 
  8. ^ Schifrin, Nick (7 October 2013). "The 72 Hours That Saved Malala: Doctors Reveal for the First Time How Close She Came to Death". Good Morning America. Yahoo! News. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 23 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  9. ^ Kyle McKinnon (18 January 2013). "Will Malala's Influence Stretch to Europe?". Deutsche Welle. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 18 August 2013. لە ڕێکەوتی ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  10. ^ "Malala Yousafzai: 'fatwa' issued against gunmen". The Guardian. 12 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 21 August 2017. لە ڕێکەوتی ٢١ی ئابی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  11. ^ "$7 million from Malala Fund for education project in remote areas" (بە زمانی ئینگلیزی). DAWN.COM. 12 April 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 6 January 2017. لە ڕێکەوتی ٠٣ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  12. ^ "Best Sellers – November 3, 2013 – The New York Times". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 28 January 2017. لە ڕێکەوتی ٠٣ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  13. ^ ی ا "Nobel Laureates by Age". nobelprize.org. 20 October 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 October 2014. لە ڕێکەوتی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  14. ^ ی ا "Malala Yousafzai becomes youngest-ever Nobel Prize winner". The Express Tribune. 10 October 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  15. ^ ی ا ب "The Nobel Peace Prize for 2014" (Press release). Oslo: Nobel Media AB. 10 October 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  16. ^ "Malala Yousafzai awarded honorary Canadian citizenship". DAWN.COM (بە زمانی ئینگلیزی). 12 April 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 April 2017. لە ڕێکەوتی ١٢ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  17. ^ ی ا "Malala Yousafzai attends first day at Edgbaston High School in Birmingham". BBC News. 19 March 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 26 December 2014. لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  18. ^ "A level results: Malala Yousafzai gets a place at Oxford". BBC News. 17 August 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 17 August 2017. لە ڕێکەوتی ١٧ی ئابی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  19. ^ Rowell، Rebecca (1 September 2014). Malala Yousafzai: Education Activist. ABDO. پەڕە 45. ISBN 978-1-61783-897-2. لە ڕێکەوتی ١٨ی ئابی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  20. ^ Thomas، Rebecca (6 November 2015). "Malala Yousafzai: Her father's daughter". BBC News. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 21 April 2017. 
  21. ^ ی ا Adam B. Ellick (2009). Class Dismissed. The New York Times (documentary). لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  22. ^ Saleem Ali (14 October 2012). "Malala and Sharbat Gula: Pashtun Icons of Hope". National Geographic. University of Queensland, Australia. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 26 October 2013. لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  23. ^ Throp، Claire (2015). Malala Yousafzai. Heinemann Raintree. پەڕە 12. ISBN 978-1-4846-2469-2. لە ڕێکەوتی ١٩ی ئابی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  24. ^ ی ا ب "Diary of a Pakistani schoolgirl". BBC News. 19 January 2009. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  25. ^ "Bacha Khan's philosophy of non-violence and Benazir Bhutto's charisma inspires Malala". The Express Tribune. 16 January 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 16 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  26. ^ Tooley، James. "Malala for free schools: Why does the media hide the fact that she's for educational choice — as are so many developing nations?". The Spectator. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 November 2013. لە ڕێکەوتی ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  27. ^ Coulson، Andrew J. "Why Malala Didn't Go to Public School". Cato Institute. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 November 2013. لە ڕێکەوتی ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  28. ^ ی ا Owais Tohid (11 October 2012). "My conversations with Malala Yousafzai, the girl who stood up to the Taliban". The Christian Science Monitor. پەڕە 3. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  29. ^ Adam B. Ellick (9 October 2012). "My 'Small Video Star' Fights for Her Life". The New York Times. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  30. ^ Westhead, Rick (26 October 2009). "Brave defiance in Pakistan's Swat Valley". Toronto Star. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  31. ^ "Young Journalist Inspires Fellow Students". Institute for War and Peace Reporting. 5 December 2009. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 July 2015. لە ڕێکەوتی ١٥ی تەممووزی ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  32. ^ "Pakistani Heroine: How Malala Yousafzai Emerged from Anonymity". Time World. 23 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 20 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  33. ^ ی ا ب پ ت ج چ ح خ د Peer, Basharat (10 October 2012). "The Girl Who Wanted To Go To School". The New Yorker. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  34. ^ ی ا "Malala Yousafzai: Portrait of the girl blogger". BBC News. 10 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  35. ^ ی ا "Young Pakistani Journalist Inspires Fellow Students". Institute of War & Peace Reporting. 15 January 2010. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 30 May 2016. لە ڕێکەوتی ٢٨ی نیسانی ٢٠١٦ ھێنراوە. 
  36. ^ Jon Boone (9 October 2012). "Malala Yousafzai: Pakistan Taliban causes revulsion by shooting girl who spoke out". The Guardian. London. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 8 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  37. ^ Ali، Manzoor (12 October 2012). "Where it all started: 'A diary that highlighted Swat's human tragedy'". The Express Tribune. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 20 April 2013. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. The name Gul Makai – a heroine of Pakhtun folktale – was chosen as an apt pseudonym meant to strike a chord with the local population so they could easily identify with Malala's blog, he added. 
  38. ^ Rose، H.A. (1911). A Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province. 1. پەڕە 56. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 November 2013. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. Yet another legend of Yusufzai origin is often recited by the Kurram Dums. It enshrines the lives of Musa Khan and Gulmakai, their quarrels and final reconciliation. It is very well known I believe on the Peshawar side, and has probably been already recorded. 
  39. ^ ی ا ب پ ت ج چ ح خ د "Swat: Diary of a Pakistani schoolgirl (Malala Yousafzai) – BBC". original Urdu and English translation of Yousufzai's blog. LUBP. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 15 July 2010. لە ڕێکەوتی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  40. ^ "Pakistan media condemn attack on Malala Yousafzai". BBC News. 9 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 22 April 2013. لە ڕێکەوتی ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  41. ^ Malala Yousufzai. "(Part 10 of Yousfzai's blog)" (بە زمانی Urdu). BBC Urdu. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  42. ^ "Capital Talk on Wednesday, August 19, 2009". Pakistan Herald. 19 August 2009. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 November 2013. لە ڕێکەوتی ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  43. ^ "Young Journalist Inspires Fellow Students". Institute for War & Peace Reporting. 9 December 2009. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 January 2013. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  44. ^ van Gilder Cooke، Sonia (23 October 2012). "Pakistani Heroine: How Malala Yousafzai Emerged from Anonymity". Time. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 23 October 2012. لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  45. ^ "Child Assembly ensures a voice for youth affected by crises in Swat, Pakistan". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 29 July 2016. 
  46. ^ "District Child Assembly Swat 2009". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 9 June 2016. 
  47. ^ Briggs، Billy. "The Peshawar women fighting the Taliban: 'We cannot trust anyone'". The Guardian. لە ڕێکەوتی ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  48. ^ "Desmond Tutu announces nominees Children's Peace Prize 2011". The International Children's Peace Prize. 25 October 2011. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٨ی ئازاری ٢٠١٢. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  49. ^ "Michaela Mycroft winner of International Children's Peace Prize 2011". International Children's Peace Prize. 21 November 2011. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 27 January 2016. لە ڕێکەوتی ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  50. ^ "Desmond Tutu announces nominees Children's Peace Prize 2011". The International Children's Peace Prize. 25 October 2011. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٨ی ئازاری ٢٠١٢. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  51. ^ "Malala in the House, plans to launch political party". Dawn. Pakistan. 4 January 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 25 September 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  52. ^ Sumera Khan (20 December 2011). "National peace prize named after Malala Yousafzai". The Express Tribune. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 February 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  53. ^ Mehsud, Saud (10 October 2012). "Malala Yousufzai: Pakistani schoolgirl had defied threats from Taliban for years (+video)". The Christian Science Monitor. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 15 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  54. ^ Waraich، Oscar (December 23, 2014). "Malala, Obama, socialism: Nobel laureate's political views are complex". Al Jazeera. لە ڕێکەوتی ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە. 
  55. ^ Norton، Ben (6 September 2016). "The Malala that they ignore". Green Left (بە زمانی ئینگلیزی). لە ڕێکەوتی ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە. 
  56. ^ ی ا "'Radio Mullah' sent hit squad after Malala Yousafzai". The Express Tribune. 12 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 14 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  57. ^ ی ا ب پ From the Preface to the 2014 edition of I Am Malala, page xix. ISBN 9781780226583.
  58. ^ Asma Ali Zain (4 November 2012). "Malala will soon undergo reconstructive surgery". Khaleej Times. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 5 November 2012. لە ڕێکەوتی ٠٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  59. ^ ی ا Declan Walsh (12 October 2012). "Taliban Reiterate Vow to Kill Pakistani Girl". The New York Times. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  60. ^ Mushtaq Yusufza (9 October 2012). "Pakistani teen blogger shot by Taliban 'critical' after surgery". NBC News. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  61. ^ ی ا Robert Mackey؛ Adam B. Ellick (11 October 2012). "Pakistani Girl Airlifted to Military Hospital". The New York Times. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 14 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  62. ^ Nasir Habib؛ Reza Sayah (11 October 2012). "Official: Pakistani teen blogger's shooting a 'wake-up call' to 'clear … danger'". CNN. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  63. ^ "Malala to be shifted to Germany: Malik". Associated Press of Pakistan. 11 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 16 November 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  64. ^ ی ا Palash R. Ghosh (10 October 2012). "Malala Yousafzai: Family Refuses To Cower In Fear As Girl Remains In Critical Condition". International Business Times. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  65. ^ Palmer, Elizabeth (13 October 2012). "Indications of hope for shot Pakistani girl". CBS. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 15 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  66. ^ "Malala Yousafzai: Pakistani girl shot by Taliban to be treated in Birmingham hospital that treats wounded soldiers". The Telegraph. London. 15 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  67. ^ "Malala Yousafzai: Pakistani girl shot by Taliban to be treated in Birmingham hospital that treats wounded soldiers". The Daily Telegraph. 15 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 27 March 2015. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  68. ^ Bennett، Dashiell (17 October 2012). "Malala Yousufzai Comes Out of Her Coma". Atlantic Wire. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 19 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  69. ^ "Malala Yousafzai status updates". Queen Elizabeth Hospital. 22 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 21 October 2012. لە ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  70. ^ "Schoolgirl shot by Taliban says she has been 'humbled and inspired by messages of support'". ITV News. 9 November 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 9 November 2012. لە ڕێکەوتی ٠٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  71. ^ "Malala Yousafzai to undergo cranial reconstructive surgery in UK". India Today. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 October 2013. لە ڕێکەوتی ٠٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  72. ^ "Pakistani girl Malala released from hospital". CNN. 4 January 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 6 January 2013. لە ڕێکەوتی ٠٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  73. ^ "Girl shot by Taliban in stable condition after two operations to reconstruct skull and restore hearing". New York Post. لە ڕێکەوتی ٠٣ی شوباتی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  74. ^ "Malala Yousafzai, Pakistani Girl Shot by Taliban Militants". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 5 February 2013. لە ڕێکەوتی ٠٦ی ئازاری ٢٠١٦ ھێنراوە. 
  75. ^ Yusuf، Huma (16 November 2012). "Ghost Education". The New York Times. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 4 January 2014. 
  76. ^ "Education is now compulsory for Pakistani children". NDTV.com. 14 November 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 17 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  77. ^ "Quiet Progress for Education in Pakistan". Brookings Institution. 8 April 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  78. ^ "Malala Yousafzai: Pakistan girl 'strong' – doctors". BBC News. 16 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 16 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  79. ^ "Pakistani teen still critical, Obama calls attack tragic". Yahoo News. Indo Asian News Service. 11 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 4 February 2013. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  80. ^ "Malala Yousafzai: Reward offered for arrest of attackers". BBC News. 10 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  81. ^ "Teen girl Malala Yousafzai shot by Taliban has a 'good chance' of recovery". The Australian. Agence France-Presse. 16 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 29 January 2014. لە ڕێکەوتی ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  82. ^ Seth Abramovitch (11 October 2012). "Madonna Dedicates L.A. Performance to Child Activist Shot in Pakistan". The Hollywood Reporter. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  83. ^ "Madonna Strips For Malala Yousafzai, Dedicates Song To Young Pakistani Woman Shot By Taliban". The Huffington Post. 15 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  84. ^ Jolie, Angelina (16 October 2012). "Angelina Jolie: We All Are Malala". The Daily Beast. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 19 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  85. ^ "malalafund.org". Malala Fund. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 August 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  86. ^ "Angelina Jolie Donates $200,000 to the Malala Fund". ABC News. 5 April 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 25 June 2013. لە ڕێکەوتی ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  87. ^ Bush، Laura (10 October 2012). "A girl's courage challenges us to act". The Washington Post. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 25 October 2012. لە ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  88. ^ "Indian director to make biopic on Malala Yousufzai". The Express Tribune. 7 December 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 December 2012. لە ڕێکەوتی ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  89. ^ Richard Leiby؛ Michele Langevine Leiby (10 October 2012). "Taliban says it shot Pakistani teen for advocating girls' rights". The Washington Post. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 October 2012. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  90. ^ "Malala Yousafzai deserved to die, say Taliban". The Guardian. London. 16 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 16 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  91. ^ Jon Boone (12 October 2012). "Malala Yousafzai: 'fatwa' issued against gunmen". The Guardian. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 20 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  92. ^ "Taliban threat worries Pakistan media". BBC. 17 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 24 November 2012. لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  93. ^ ی ا Venky Vembu (15 October 2012). "How Pak jihadi minds justify attack on Malala: Perversely". firstpost.com. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 15 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  94. ^ "TTP labels Malala as 'an American spy'". The News. 16 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 22 March 2013. لە ڕێکەوتی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  95. ^ ی ا ب "Malala Inc: Global operation surrounds teenage activist". Agence France-Presse. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  96. ^ ی ا "Malala Yousafzai: Taliban shooting victim flown to UK". BBC. 15 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 15 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  97. ^ "A World at School". The Office of the UN Special Envoy for Global Education. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 24 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  98. ^ "Arrests made in shooting of Pakistani schoolgirl Malala". CNN. 28 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 October 2013. لە ڕێکەوتی ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  99. ^ ی ا "Malala at U.N. : The Taliban failed to silence us". CNN. 12 July 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 27 July 2013. لە ڕێکەوتی ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  100. ^ ی ا Zahir Shah؛ Greg Botelho (30 April 2015). "Pakistan: 10 sentenced to life in prison for attack on Malala Yousafzai". CNN. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 May 2015. 
  101. ^ "Mullah Fazlullah hiding in Afghanistan: US officials". The Express Tribune. 8 November 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 9 November 2012. لە ڕێکەوتی ٠٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  102. ^ "Air Strike Kills Pakistani Taliban Leader Who Reportedly Ordered Attack On Malala". Huffington Post. Reuters. 15 June 2018. لە ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  103. ^ "Malala Yousafzai's attackers arrested: ISPR". Pakistan Today. 12 September 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 3 November 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  104. ^ Dockterman، Eliana (12 September 2014). "Malala's Attackers Arrested in Pakistan". Time. Reuters. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  105. ^ Hughes، Chris. "Brave Malala's hitmen secretly FREED just weeks after their 25-year prison sentences". Daily Mirror. MGN Ltd. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 5 June 2015. لە ڕێکەوتی ٠٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  106. ^ "Pakistan court frees eight men charged with attack on schoolgirl Malala". Reuters. 5 June 2015. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2 October 2015. لە ڕێکەوتی ٠٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  107. ^ ی ا "Malala, une entreprise". Le Point. Agence France-Presse. 11 October 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 14 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  108. ^ "Malala Confronts Obama". CNN. 12 October 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  109. ^ "Malala Yousafzai's Toughest Battle?". The Huffington Post. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 December 2014. 
  110. ^ "Freida Pinto speaks at girls' rights summit in UK". The Houston Chronicle. Associated Press. 22 July 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 29 July 2014. 
  111. ^ Meikle، James (29 October 2014). "Malala Yousafzai gives $50,000 to reconstruction of Gaza schools". The Guardian. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 30 October 2014. لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  112. ^ "The Feminist Life: Malala Won't Use the F-Word". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 February 2015. لە ڕێکەوتی ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  113. ^ "Malala on Peace, Drones and Islam". Forbes. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 17 August 2017. 
  114. ^ "Malala tells Emma Watson she identifies as a feminist, thanks to her". Women in the World in Association with The New York Times – WITW. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 7 November 2015. 
  115. ^ Mendoza، Jessica (13 July 2015). "Malala Yousafzai urges global investment in 'books, not bullets'". The Christian Science Monitor. لە ڕێکەوتی ١٣ی تەممووزی ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  116. ^ Westall، Sylvia (13 July 2015). "Nobel winner Malala opens school for Syrian refugees". Reuters. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 14 July 2015. لە ڕێکەوتی ١٣ی تەممووزی ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  117. ^ Khaliq، Fazal (8 June 2015). "Malala calls on world leaders to save Rohingya Muslims". Dawn. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 20 February 2018. لە ڕێکەوتی ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  118. ^ Rhodan، Maya (8 June 2015). "Malala Says Burma's Rohingya Muslims 'Deserve Citizenship'". Time. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 15 December 2016. لە ڕێکەوتی ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  119. ^ "Malala Yousafzai — future prime minister of Pakistan?". DAWN. 10 December 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 14 March 2018. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  120. ^ Kellaway، Kate (25 October 2015). "Malala Yousafzai: 'I want to become prime minister of my country'". The Guardian. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 March 2018. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  121. ^ Medrano، Kastalia (20 October 2016). "Malala Yousafzai Wants To Become The Prime Minister Of Pakistan". Time. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 9 April 2018. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  122. ^ Gentleman، Amelia (11 March 2018). "Malala Yousafzai: 'The west is viewed as an ideal, but there's still a lot of work to be done'". The Guardian. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 March 2018. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  123. ^ Wilstein، Matt (8 March 2018). "Malala Yousafzai Sounds Off on Trump to Letterman: 'I'm a Muslim,' Does He Want to Ban Me?". The Daily Beast. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 9 March 2018. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  124. ^ Mackinnon، Mark (8 October 2013). "One year after being shot by the Taliban, Malala Yousafzai is a mighty machine". The Globe and Mail. Toronto. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  125. ^ ی ا "Shot Pakistan schoolgirl Malala Yousafzai addresses UN". BBC News. 12 July 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 18 July 2013. لە ڕێکەوتی ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  126. ^ ی ا Michelle Nichols (12 July 2013). "Pakistan's Malala, shot by Taliban, takes education plea to U.N.". Reuters. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 23 July 2013. لە ڕێکەوتی ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  127. ^ "Global action on education doesn't end with Malala Day". Ottawa Citizen. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 14 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  128. ^ "The Education We Want" (PDF). United Nations Global Education First Initiative. 12 July 2013. لە ڕەسەن (PDF)ەوە ئەرشیڤ کراوە لە 6 September 2015. لە ڕێکەوتی ٠٤ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  129. ^ "Malala Yousafzai's speech at the United Nations". A World at School. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 26 July 2013. لە ڕێکەوتی ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  130. ^ Ghafour, Hamida (19 June 2013). "Malala Yousafzai: Backlash against Pakistani teen activist spreads in her homeland". Toronto Star. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 3 August 2013. لە ڕێکەوتی ٠٧ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  131. ^ Huma Yusuf (18 July 2013). "About the Malala Backlash". The New York Times. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 19 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  132. ^ Cowell، Alan؛ Walshoct، Declan (10 October 2014). "Nobel Peace Prize for Malala Yousafzai and Kailash Satyarthi". The New York Times. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 18 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  133. ^ "Le prix Nobel de la paix attribué à Malala Yousafzai et Kailash Satyarthi". Ijsberg Magazine (بە زمانی فەڕەنسی). 10 October 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 17 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  134. ^ "Nobel peace prize decision is highly political". The Guardian. 10 October 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 October 2014. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  135. ^ "Malala Yousafzai: Mixed Reaction in Pakistan to Teenage Activists Nobel Prize Award". International Business Times. 11 October 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 14 October 2014. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  136. ^ Walsh، Declan (10 October 2014). "Two Champions of Children Are Given Nobel Peace Prize". The New York Times. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 October 2014. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  137. ^ "Malala Yousafzai says Mexican protester's actions show 'There are problems in Mexico'". FOX News Latino. Associated Press. 11 December 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2 April 2015. لە ڕێکەوتی ٠٥ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  138. ^ Kilkenny، Katie (9 March 2018). "Malala Yousafzai Shares Thoughts on Trump, Jay-Z on David Letterman Talk Show". The Hollywood Reporter. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 9 March 2018. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  139. ^ "Malala talks about education, extremism and politics with David Letterman". Geo TV. 9 March 2018. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 March 2018. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  140. ^ Elgot، Jessica (21 August 2015). "Malala Yousafzai celebrates string of A* grades at GCSE". The Guardian. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 25 October 2017. لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  141. ^ ی ا Hill، Amelia (17 August 2017). "Schoolgirl campaigner Malala Yousafzai wins Oxford university place". The Guardian. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 24 October 2017. لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  142. ^ Helen Regan (17 August 2017). "Malala Yousafzai Has Been Accepted to Study at Oxford University". Time.com. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 17 August 2017. لە ڕێکەوتی ١٧ی ئابی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  143. ^ ی ا Cyril Almeida (13 October 2013). "Hating Malala". Dawn. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 29 December 2013. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  144. ^ ی ا Turk، Shoaib (21 April 2018). "Seven types of people in Pakistan who hate Malala Yousufzai". The Nation. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  145. ^ ی ا ب Inayat، Naila (18 April 2018). "Malala Yousafzai is adored around the world, but many in Pakistan have come to hate her". USA Today. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  146. ^ ی ا Khan، Mohammad Zubair؛ Diver، Tony (30 March 2018). "Malala to return to Pakistan after finishing her studies in Britain". The Daily Telegraph. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  147. ^ ی ا Ali، Sarfraz (29 March 2018). "'I am not Malala' Day: Pakistani teachers protest Nobel laureate's return after 6 years". Daily Pakistan. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  148. ^ "I am not Malala: Teachers release novel against Nobel Peace winner". The Express Tribune. 12 November 2015. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  149. ^ Ansar Abbasi (22 October 2013). "Malala exposes herself to criticism". The News International. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 16 October 2014. لە ڕێکەوتی ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  150. ^ ی ا Sikandar، Salman (17 April 2018). "Keep beating your drums of hatred, this iron lady is unbeatable!". The Nation. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  151. ^ Farman Nawaz. "Noble Prize Winner's Fate in Pakistan". Daily Outlook Afghanistan, the Leading Independent Newspaper. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2 April 2015. 
  152. ^ "As Malala returns to Pakistan, leaders declare terrorism defeated". CBS News. 29 March 2018. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 April 2018. لە ڕێکەوتی ٣١ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  153. ^ "Malala returns to Pakistan for first time". BBC News (بە زمانی ئینگلیزی). 29 March 2018. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 29 March 2018. لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  154. ^ "Malala returns to home town in Pakistan for first time since shooting". BBC. 31 March 2018. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 31 March 2018. لە ڕێکەوتی ٣١ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  155. ^ "Malala Yousafzai appeals for peace, says worried about safety of Kashmiri children and women". India Today (بە زمانی ئینگلیزی). Ist. لە ڕێکەوتی ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  156. ^ "Malala Yousafzai urges UN to help Kashmiri children go back to school". The Times of India (بە زمانی ئینگلیزی). لە ڕێکەوتی ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  157. ^ "Malala Yousafzai Urges UN to Help Kashmiri Children Go Back Safely to School". Google News (بە زمانی ئینگلیزی). لە ڕێکەوتی ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  158. ^ "Malala claims Kashmiri girl missed her exam on Aug 12, Twitterati point out it was Eid on that day | Latest News & Updates at DNAIndia.com". DNA India (بە زمانی ئینگلیزی). لە ڕێکەوتی ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  159. ^ "'Spend time with minorities in Pakistan': BJP MP to Malala Yousafzai on J&K tweet". The Indian Express (بە زمانی ئینگلیزی). 15 September 2019. لە ڕێکەوتی ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  160. ^ "Nobel Prize winner Malala Yousafzai is selective in condemning human rights abuses". WION (بە زمانی ئینگلیزی). لە ڕێکەوتی ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  161. ^ "Malala Exposes Her Own Lies As She Launches Another Attack Against India Over Kashmir, Gets Called Out". Swarajya (بە زمانی ئینگلیزی). لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  162. ^ "Another Hindu girl butchered in Pak, cat got Malala's tongue': Katie Hopkins | Latest News & Updates at DNAIndia.com". DNA India (بە زمانی ئینگلیزی). لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  163. ^ "Formats and Editions of I Am Malala" Archived 3 February 2016 لە وەیبەک مەشین. WorldCat. Retrieved 11 April 2014.
  164. ^ Bhutto، Fatima (30 October 2013). "I Am Malala by Malala Yousafzai – review". The Guardian. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 November 2013. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  165. ^ Arana، Marie (11 October 2013). "Book review: 'I Am Malala' by Malala Yousafzai". The Washington Post. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 14 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  166. ^ Yousafzai، Malala (2014). I Am Malala: How One Girl Stood Up for Education and Changed the World. Little, Brown Books for Young Readers. ISBN 978-0-316-32793-0. 
  167. ^ Robbins، Sarah J. (12 October 2017). "Four Questions with Malala Yousafzai". Publishers Weekly. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 20 November 2017. لە ڕێکەوتی ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  168. ^ "15 films in the Documentary Feature category will advance in the voting process for the 88th Academy Awards". Natalie Kojen. Oscar.org. 1 December 2015. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 December 2015. لە ڕێکەوتی ٠٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  169. ^ Tyagi، Amit (2 September 2017). "TV actress Reem Sheikh to play Malala Yousafzai in a biopic called Gul Makai". India Today. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 6 September 2017. لە ڕێکەوتی ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  170. ^ Canfield، David (12 March 2018). "Malala Yousafzai is writing about refugees for her next book". Entertainment Weekly. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 March 2018. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  171. ^ Wilson، Kristian (12 March 2018). "Malala Yousafzai's New Book 'We Are Displaced' Will Tell The True Stories Of Refugees She's Met". Bustle. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 14 March 2018. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  172. ^ "Desmond Tutu announces nominees Children's Peace Prize 2011". The International Children's Peace Prize. 25 October 2011. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٨ی ئازاری ٢٠١٢. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  173. ^ "Malala Yousafzai to receive Anne Frank courage award". BBC News. 29 January 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 21 May 2014. لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  174. ^ Rocker، Simon (13 January 2014). "Malala to get Anne Frank courage award". The Jewish Chronicle. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 19 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  175. ^ "Malala Yousufzai to be given Pak's highest civilian bravery award". The Indian Express. 16 October 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 20 October 2012. لە ڕێکەوتی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  176. ^ "The FP Top 100 Global Thinkers". Foreign Policy. 26 November 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 28 November 2012. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  177. ^ "How Malala Yousafzai got a Mumbai award". Indo-Asian News Service. 9 December 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 9 December 2012. 
  178. ^ "Teresa awards given away". The Indian Express. 29 November 2012. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 3 December 2012. لە ڕێکەوتی ٠٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  179. ^ "Mother Teresa Awards 2012". Mother Teresa Awards: A Harmony Foundation Initiatives. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 15 December 2014. لە ڕێکەوتی ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  180. ^ Carbone، Nick (18 December 2012). "TIME Reveals Its Short List for Person of the Year 2012". Time. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 19 December 2012. لە ڕێکەوتی ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  181. ^ "Top words of 2012 capture 'impending doom'". USA Today. 1 January 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 November 2013. لە ڕێکەوتی ٠٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  182. ^ Payne، Cathy (30 December 2011). "Teenage icon: Rome again honours Malala, father collects reward". The Express Tribune. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 January 2013. لە ڕێکەوتی ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  183. ^ "Awarding of the Simone de Beauvoir Prize to Malala Yousafzai". France Diplomatie. 9 January 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 November 2013. لە ڕێکەوتی ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  184. ^ "Stadt Memmingen: Malala Yousafzai erhält den "Memminger Freiheitspreis 1525"". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 16 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  185. ^ "Memminger Freiheitspreis an Malala Yousafzai überreicht". all-in.de – das Allgäu online. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 17 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  186. ^ Yasin, Sara (21 March 2013). "Winners – Index Awards 2013". Index on Censorship. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2 September 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  187. ^ "The Fred & Anne Jarvis Award". NUT. 29 March 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 31 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٦ی نیسانی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  188. ^ "2013 Global Leadership Awards". Vital Voices. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 23 June 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  189. ^ "The 100 Most Influential People in the World". Time magazine. 29 April 2013. پەڕە 140. 
  190. ^ "Premi Internacional Catalunya". Generalitat de Catalunya. 27 May 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 November 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  191. ^ "Malala Yousafzai receives OFID 2013 Annual Award for Development". Ofid.org. 13 June 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 November 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  192. ^ GNM press office (13 June 2013). "Malala Yousafzai and Joanna Lumley honoured as International and British Campaigners of the Year at the 2013 Observer Ethical Awards". The Guardian. London. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 November 2013. لە ڕێکەوتی ١٢ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  193. ^ "Malala Yousafzai gets peace prize". Daily Express. 21 August 2013. لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  194. ^ "Jonathan Yeo portrait of Malala to go on display". BBC News. 10 September 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 September 2013. لە ڕێکەوتی ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  195. ^ Davies, Will (17 September 2013). "Malala Yousafzai Gets Amnesty's Top Honor". The Wall Street Journal. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 21 September 2013. لە ڕێکەوتی ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  196. ^ "Malala awarded 2013 Children's Peace Prize". Pakistan Tribune. Agence France-Presse. 27 August 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 27 August 2013. لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  197. ^ "Childrenspeaceprize > Winners > 2013". KidsRights Foundation. 6 September 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 16 April 2016. لە ڕێکەوتی ٢٥ی نیسانی ٢٠١٦ ھێنراوە. 
  198. ^ "2013 Clinton Global Citizen Awards". wbur. 27 September 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 27 September 2013. لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  199. ^ Becker, Deborah and Lynn Jolicoeur (27 September 2013). "Malala, Pakistani Teen Shot By Taliban, Honored at Harvard". wbur. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 28 September 2013. لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  200. ^ "The 9th Annual Reflections of Hope Award Ceremony". The Oklahoma City National Memorial & Museum. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 15 October 2014. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  201. ^ "Honorary degree for Malala Yousafzai". The University of Edinburgh. 4 November 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 23 October 2013. 
  202. ^ Rod McPhee (6 October 2013). "David Beckham awards Malala Yousafzai the Pride of Britain Teenager of Courage award after being shot by Taliban – Mirror Online". Daily Mirror. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 July 2016. 
  203. ^ Nast، Condé. "Malala Yousafzai is a 2013 Glamour Woman of the Year; Join Us as we Support Her Mission to Make School a Basic Right For Every Girl". Glamour. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 5 December 2017. 
  204. ^ "Malala topped Power List 101 at GG2 Leadership awards". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 15 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  205. ^ "Mexico says will award Malala with equality prize". 25 November 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 15 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  206. ^ "Malala Yousafzai nominated for Children's Nobel Prize 2014". news.biharprabha.com. Indo-Asian News Service. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 19 October 2014. لە ڕێکەوتی ٠٨ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  207. ^ "PSEU Ireland" (PDF). pseu.ie. March 2014. لە ڕەسەن (PDF)ەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 December 2014. لە ڕێکەوتی ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  208. ^ "Skoll World Forum". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 October 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  209. ^ "Malala Yousafzai Canada Scholarship announced". University of King's College. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 19 June 2016. لە ڕێکەوتی ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  210. ^ Bond، Michaelle (1 July 2014). "Liberty Medal for Pakistani education activist Malala Yousafzai". Philadelphia Daily News. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 29 March 2016. لە ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  211. ^ "The 25 Most Influential Teens of 2014". Time. 13 October 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 3 January 2015. لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  212. ^ "Malala Yousafzai has become an honorary Canadian citizen". The Star. 12 April 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 April 2017. لە ڕێکەوتی ١٣ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  213. ^ "(316201) Malala = 2007 EJ98 = 2010 ML48". Minor Planet Center. لە ڕێکەوتی ٠٣ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  214. ^ "The Results Are In". 11 March 2016. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 14 March 2016. لە ڕێکەوتی ١٤ی ئازاری ٢٠١٦ ھێنراوە. 
  215. ^ "Order of Smile award for Poland's Błaszczykowski". Radio Poland. 3 November 2016. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨. لە ڕێکەوتی ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  216. ^ "Order of Smile for Malala Yousafzai". Radio Poland. 6 November 2016. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٠. لە ڕێکەوتی ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  217. ^ "Malala Yousafzai made youngest UN Messenger of Peace". BBC News. 11 April 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 April 2017. لە ڕێکەوتی ١١ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  218. ^ "The University honours Malala Yousafzai". 12 April 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 April 2017. لە ڕێکەوتی ١٣ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  219. ^ "Ellis Island International Medal of Honor". 13 May 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 25 October 2017. لە ڕێکەوتی ١٤ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  220. ^ Sangillo، Gregg. "Wonk of the Year: Malala Yousafzai is the 2017 Honoree". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 26 September 2017. لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  221. ^ "Introducing the Bazaar 150 Visionary Women list". Harper's BAZAAR (بە زمانی ئینگلیزی). 15 November 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 17 November 2017. لە ڕێکەوتی ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  222. ^ "Malala among UK's 150 most influential women". The Express Tribune (بە زمانی ئینگلیزی). 17 November 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 24 November 2017. لە ڕێکەوتی ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  223. ^ "Malala girl who stood up to the Taliban coming to the Dunk on Thursday – Providence Journal". Providence Journal (بە زمانی ئینگلیزی). 23 July 2016. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 18 January 2018. لە ڕێکەوتی ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  224. ^ "Nobel Prize Winner Malala Yousafzai to Receive the 2018 Gleitsman Award from the Center for Public Leadership at Harvard Kennedy School". www.hks.harvard.edu (بە زمانی ئینگلیزی). لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  225. ^ Ennis، Dawn. "Lesbian icons honored with jerseys worn by USWNT". Outsports. لە ڕێکەوتی ٠٤ی ئازاری ٢٠١٩ ھێنراوە. 

بەستەرە دەرەکییەکاندەستکاری