ئەفغانستان

وڵاتێک لە ئاسیا

ئەفغانستان (ناوی فەرمی: کۆماری ئیسلامیی ئەفغانستان[تێبینیی ١]) وڵاتێکە لە کیشوەری ئاسیا کە پایتەختەکەی شاری کابولە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم وڵاتە ٣٨٫٩٢٨٫٣٤٦ کەس بووە.[١٠]

ئەفغانستان
  • ئەفغانستان کۆدی زمانی نادروست.
  • Afġānestān
  • افغانستان (پەشتۆ)
  • Afġānistān
پایتەخت
و گەورەترین شار
کابول
زمانە فەرمییەکان پەشتۆ و دەری
گرووپە ڕەگەزییەکان 
ناوی هاووڵاتی ئەفغانی[a][٤][٥]
دەوڵەت
Formation
 -  Hotak Empire 1709–1738 
 -  Durrani Empire 1747–1842 
 -  Emirate 1823–1926 
 -  Recognised 19 August 1919 
 -  شانشین 9 June 1926 
 -  Declaration of Republic 17 July 1973 
 -  ئیمارەتی ئیسلامی 7 September 1996 
 -  کۆماری ئیسلامی 26 January 2004 
 -  Taliban take control of Kabul 15 August 2021 
ڕووبەر
 -  سەرجەم ٦٥٢,٨٦٤[٦] کیلۆمەتری چوارگۆشە (40th)
٢٥٢,٠٧٢ مایلی چوارگۆشە 
 -  ئاو (%) negligible
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی 2020 38,928,346[٧] (37rd)
 -  چڕی 48.08 کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (174th)
١١٩کەس لە مایلی چوارگۆشە
GDP (PPP) بەراوردی 2018
 -  سەرجەم $72.911 billion[٨] (96th)
 -  سەرانە $2,024[٨] (169th)
GDP (nominal) بەراوردی 2018
 -  سەرجەم $21.657 billion[٨] (111st)
 -  سەرانە $493[٨] (177th)
Gini (2008) 27.8 (١st)
HDI (2019) 0.511 (١٦٩th)
دراو Afghani (افغانی) (AFN)
ناوچەی کاتی D† (UTC+4:30 Solar Calendar)
لای لێخوڕین right
پاوانی ئینتەرنێت .af
افغانستان.
کۆدی تەلەفۆن +93

جوگرافیادەستکاری

ئەفغانستان سنووری بەستووە لەگەڵ وڵاتانی ئێران، پاکستان، ئوزبەکستان و تاجیکستان. ڕووباری (ئاموداریا) بەشێک لە سنووری باکووری پێکدەھێنێت. ھەروەھا خاکی (ڤاخان) وڵاتی ئەفغانستان دەبەستێت بە وڵاتی چین. ئەفغانستان وڵاتێکی شاخاوییە. گەورەترین و سەرەکیترین زنجیرە چیای (ھیندوکوش)ە لە باکووری ڕۆژھەڵات. بە گشتی کەش و ھەوایەکی وشکی ھەیە لەگەڵ زستانی سارد و ھاوینی گەرم.[١١]

خەڵکدەستکاری

خەڵکی ئەفغانستان کە ناسراون بە ئەفغانەکان، پێکھاتوون لە تێکەڵەیەک لە چەندین کۆمەڵەی جیاواز. پاشتونەکان زیاد لە نیوەی دانیشتوان پێکدەھێنن. تاجیکەکان نزیکەی یەک لەسەر پێنجی دانیشتوان پێکدەھێنن.[١٢] بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئەفغانستان ٣١,٢٨٠,٥١٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٤٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ١٦.٨ ساڵە. ھەروەھا ٢٤ لە سەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.[١٣]

ئاییندەستکاری

ئایینەکان لە ئەفغانستان [١٤]
ئایینەکان ڕێژە
سوننە
  
٩٣٫٠٪
شێعە
  
٧٫٠٪

خەڵکی ئەفغانستان موسڵمانن و پەیرەوی مەزهەبی سوننە و شێعەن. ٩٣٪ ئەفغانستان سوننە و ٧٪ شێعەن. لە هێندێک ئاماریشدا ٨٥٪ سوننە و ١٥٪ شێعە نووسراوە. [١٥]

تێبینیەکاندەستکاری

  1. ^ هەرچەندە کۆمارەکە داڕووخاوە بەڵام هێشتا بە فەرمی هەمان ناو ماوەتەوە لەکۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.[٩]


سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری LoC-pdf نەدراوە
  2. ^ Dictionary.com. The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. Reference.com (Retrieved 13 November 2007).
  3. ^ Dictionary.com. WordNet 3.0. Princeton University. Reference.com (Retrieved 13 November 2007). Archived 28 March 2014 لە وەیبەک مەشین.
  4. ^ "Constitution of Afghanistan". 2004. Archived from the original on 20 September 2016. Retrieved 16 February 2013.
  5. ^ Afghan | meaning in the Cambridge English Dictionary. the Cambridge English Dictionary. ISBN 9781107660151.
  6. ^ Central Statistics Office Afghanistan
  7. ^ "Afghanistan Population (2021) - Worldometer". www.worldometers.info. Retrieved 2021-08-24.
  8. ^ ئ ا ب پ "Afghanistan". International Monetary Fund. Retrieved 14 November 2018.
  9. ^ Fay, p. 136
  10. ^ "Afghanistan Population (2021) - Worldometer". www.worldometers.info. Retrieved 2021-08-24.
  11. ^ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا
  12. ^ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا
  13. ^ Countries in the world (ranked by 2014 population)(ئینگلیسی). ماڵپەڕی Worldometers. سەردان لە ڕێکەوتی ٥ی ئایاری ٢٠١٥.
  14. ^ بەختیاری, سەعی. جوگرافیا. تاران: ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی. ISBN 978-964-342-431-2.
  15. ^ بەختیاری, سەعی. جوگرافیا. تاران: ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی. ISBN 978-964-342-431-2.



ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found