زمانی کوردی

زمانی کوردان
(ڕەوانەکراوە لە كوردیەوە)

زمانی کوردی زمانێکە کە خەڵکی کورد قسەی پێدەکەن. لە ڕووی بنەماڵەوە بەشێکە لە زمانە ھیندوئەورووپایییەکان. ئەم زمانە لە زمانی کەڤناری مادی کەوتووەتەوە.[١] زمانی کوردی لە نێوان زمانی ھیندوئەورووپایییەکان لە بواری گەورەیی سێیەمین زمانە و دەکەوێتە دوای زمانی فارسی و زمانی پەشتۆ.[٦]

کوردی
Kurdî, Kurdí, Кӧрди[١]
Kurdí.png
خوێندنەوەkʊɾdiː
قسەی پێدەکرێ لە کوردستان
 تورکیا
 عێراق
 ئێران
 سووریا
 ئەرمەنستان
 ئازەربایجان
 تورکمانستان
 کازاخستان
 لوبنان
 ئەڵمانیا
 ویلایەتە یەکگرتووەکان
 کەنەدا
 ئوسترالیا
 ئوکراینا
 فەڕەنسا
 سوێد
 نۆرویژ
 ئەڵمانیا
 پۆڵەندا
 فینلاند
(بۆ ھەموو پێرستەکە، ئەم وتارە ببینن)
ناوچەڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
ژمارەی ئاخێوەران٤٠-٤٥ میلیۆن[٢]  (ڕێکەوت نەدراوە)
بنەماڵەی زمان
سیستەمی نووسینئەلفوبێی کوردی؛ ئەلفوبێی عەرەبی لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستاندا، ئەلفوبێی لاتینی لە باکوور و ڕۆژاوای کوردستاندا و ئەلفوبێی کیریلی لە سۆڤیەتی پێشوودا.[٣]
ڕەوشی فەرمیبوون
زمانی فەرمییە لەFlag of Iraq.svg عێراق زمانی فەرمی لە پەنا زمانی عەرەبیدا.[٤]
Flag of Iran.svg ئێران زمانی ناوچەیی بە پێی یاسای بنەڕەتی.
Flag of Armenia.svg ئەرمەنیا - زمانی کەمینە.[٥]
سامان دەدرێتەوە بەدەستیبێ ساماندانی فەرمی
کۆدەکانی زمان
ISO 639-1ku
ISO 639-2kur
ISO 639-3kurMacrolanguage
Individual codes:
ckb – کوردیی ناوەندی
kmr – کوردیی باکووری
sdh – کوردیی باشووری
lki – لەکی
Linguasphere58-AAA-a (North Kurdish incl. Kurmanji & Kurmanjiki) + 58-AAA-b (Central Kurdish incl. Dimli/Zaza & Gurani) + 58-AAA-c (South Kurdish incl. Kurdi)
Kurdish languages map.svg
زمانەکانی کوردی

██ کوردیی کورمانجی ██ کوردیی سۆرانی ██ کوردیی خوارین

██ کوردیی زازاکی ██ کوردیی گۆرانی ██ ناوچە تێکەڵەکان

ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە. بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی.

شێوەزارەکانی کوردیدەستکاری

زمانی کوردی چەند شێوەزاری سەرەکی ھەیە کە جیاوازیی زۆریان ھەیە و زمانناسەکان لە سەر چۆنیەتی جیاکردنەوەی ئەم شێوەزارانە یەکدەنگ نین و زۆرێک لە زمانناسەکان باوەڕییان بە ماڵباتی زمانگەلی کوردی هەیە. یانی کورمانجیی باکووری و گۆرانی، بە پێی یاسا و ڕێسای زمانناسی و زمانەوانییەوە، دو زمانی سەربەخۆی کوردینه، نەک دو شێوەزار. بەڵام زۆربەی ئەو کەسانەی زمانی(زمانەکانی) کوردییان دابەش کردووە، بەم چوار دەستەیە بووە:[٧]

ھەندێک لە زمانناسان، لوڕیش و شێوەزارێکی زمانی کوردی پۆلبەندی دەکەن. ئەگەر چی لوڕی ژمارەیەکی زۆری وشەی کوردی تێدایە، بەڵام ھێشتاش لێکۆلینەوەیەکی ئەوتۆ لە سەر لوڕی لە بەر دستدا نییە.[١]

ئەلفوبێی کوردیدەستکاری

بە ھۆی ئەوەی کە کوردەکان لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی و ئێران بوون و ئەلفوبێی فەرمیی ئەو دوو وڵاتە ئەلفوبێی عەرەبی بوو، کوردەکانیش تا پێش ٣٠ەکان تەنیا ئەلفوبێی عەرەبییان بۆ نووسینی کوردی بەکار دەھێنا. لە تورکیا، لە دوای بە فەرمیکردنی ئەلفوبێی لاتینی بۆ زمانی تورکی، جەلادەت عەلی بەدرخان لە ساڵی ١٩٣٢ ئەلفوبێیێکی لاتینیی بۆ زمانی کوردی داھێنا کە ئێستا بە ناوی "ئەلفوبێی ھاوار" یان "بەدرخان" دەناسرێت.

فۆنولۆژیی مێژووییدەستکاری

کوردی پاڵەویی ئەشکانی ئەوێستایی فارسی پاڵەوی ساسانی فارسیی کۆن زمانی نیا ئێرانی
ک. باکووری ک. ناوەندی ک. باشووری ھەورامی زازاکی
s s s s s s s h h θ
z z z z z z z d d d
s, *hr s, *hr s, *hr *hr *hr hr θr s d ç *θr
sp/zw sp/zw sp/zw sp/zw sp/zw sp/zw sp/zw s/z s/z s/z *św/*źw
pāš pāš pāš
??
??
paš pas-ča pas pas pasā *pas-ča
ž ž ž ž j ž j z z j *j
ž ž ž ç j, z, ž ž ç z z ç
d- d- d- b- b- b- duu- d- d- duv- *dw-
xw- xw- xw- w- w- wx- huu-, xv- x- xw- (h)uv- *hw-
l, r ł, r ł, r l, ł, r rr rd l l, r rd *rd
نادیار نادیار نادیار نادیار rz rz rz l l, r rd *rz
j- j- j- y- j- y- y- j- j- y- *y-
f(i)r- f(i)r- f(i)r- wur-, har- r- fr- fr- for-, ھتد fr- fr- *fr-
w- w- w- w- w- f- θw- h- h- θw- *θw-
w, y, (nil) w, y, (nil) w, y, (nil) w, y w, y β, δ, γ b, d, g w, y, (/nil) w, y, (') b, d, g *b, *d, *g
w, h, y, (/nil) w, h, y, (/nil) w, h, y, (/nil) w, y, h w, y, h b, d, g p, t, k b, d, g b, d, g p, t, k *p, *t, *k
n n n
?
n nd nd nd nd/nn nd *nd
žn žn žn žn šn, zn (?) zn sn šn šn šn *śn
v w w m m -šm -šm -šm -šm -šm
v w w m m -hm -hm -xm -hm -hm
h-, k- h-, k- h-, k- h- h- x- x- x- x- x- *x-
č- č- č-
?
ši- šaw- šiiu- šaw- šaw- šiyav- *čyau-
b- b- b-, w- w- v- w- w- b- w- w- *w-
(w)t wt ft wt wt ft ft ft ft ft *ft
t t t t t xt xt xt xt xt *xt

ھەڵسەنگاندنی زمانی کوردی لەگەڵ زمانە ھیندوئورووپایییەکاندەستکاری

کوردی ئاڵمانی ئیتالیایی ئینگلیزی پۆرتووگالی ئیسپانی سویدی فارسی فەڕەنسی ھولەندی
کوردیی باکووری کوردیی ناوەندی کوردیی باشووری لەکی ھەورامی زازاکی
évar éware éware íware wérega êre abend - evening - - afton ivār - evond
bra bra bra bra bra bra bruder fratello brother irmão hermano bror, broder barādar frère broer, broeder
te, tu to, tu to tu to ti, to du voi you tu te, tú du to te, tu -
hesin asin asin asin asin asin eisen ferro iron ferro hierro järn āhan fer ijzeren
erd herd zewy ? ? erd erde terra earth terra tierra jorden Zamin terre aanaarden
ére ére ére íre íge - hier - here - - här - - -
hingiv hengwín hengwyn ? ? hingemín honig - honey - - honung angabin - honing
kurt kurt kurt kull kurt kilm kurz corto short curto corto kort kutāh court kort
lév léw léw lic lic lew lippe labbro lip lábio labio läpp lab lèvre lip
meh mang mang mang mange menge mond mese moon - - mane māh - maan
nav naw naw nom namê name name nome name nome nombre nämna nām nom naam
na na nexer ? ? nein non no não no nej na non neen
nú, nuh nwé núe ? newe newe neu nuovo new novo nuevo ny now nouveau nieuw
neh no nu no new neun nove ninie nove nueve nio noh neuf negen
pardéz perdéz behesht ? ? ? paradies paradise paradise paraíso paraíso paradis pardis paradis paradijs
spínax espenax spenagh ? ? ispanax spinat spinacio spinach espinafre espinaca spenat esfanāj épinard spinazie
stér estére estere asare hesare estare stern stella star estrela estrella stjärna setāre astre ster
dot - kch dit - tochter - daughter - - dotter doxtar - dochter
dlop dlop dlop ? dlop dalpa tropfen - drop - - droppa - - druppel

ڕێزمانی کوردیدەستکاری

جێناوە سەربەخۆکاندەستکاری

کەس کوردیی
باکووری
کوردیی
ناوەندی
کوردیی
باشووری
لەکی ھەورامی زازاکی
ڕێک چەوت ڕێک چەوت
١. ت. ئەز من من من م من ئەز مـ(ـن)
٢. ت. تو تە تۆ تو تو تۆ ت تۆ
٣. ت. ن. ئەو وی ئەو ئەو ئو (iw) ئاڎ ئۆ ئەی
٣. ت. م. وێ ئاڎە ئا ئایە
١. ک. ئەم مە ئێمە ئیمە ئیمە ئێمە ما
٢. ک. ھوون وە ئێوە ئیوە ھومە شمە شما
٣. ک. ئەو وان ئەوان ئەوان ئون (iwin) ئاڎێ، ئاڎیشا ئێ ئینان

جێناوە لکاوەکاندەستکاری

کۆمەڵەی یەکەمدەستکاری

کەس/ژمارە تاک کۆ
کەسی یەکەم م مان
کەسی دووەم ت تان
کەسی سێیەم ی یان

کۆمەڵەی دووەمدەستکاری

کەس/ژمارە تاک کۆ
کەسی یەکەم م ین
کەسی دووەم یت ن
کەسی سێیەم ێت/ات ن

کۆمەڵەی سێیەمدەستکاری

کەس/ژمارە تاک کۆ
کەسی یەکەم م ین
کەسی دووەم یت ن
کەسی سێیەم () ن



نێر و مێدەستکاری

  • تاکی ناسراو لە کورمانجی دا لە حالتی مێ پیتی (ا)، و لە حالتی نێرییش دا پیتی (ێ) بۆ وشەکان زیاد دەبێت، ~ و لە سۆرانیش دا لە هەردوو حالتی نێر و مێ دا پیتی(ی)بۆیان زیاد دەبێت.


مێی ناسراو
سۆرانی کچ ی باش خوشک ی باش دەیک ی باش
کورمانجی کچ ا باش خوشک ا باش دەیک ا باش


نێری ناسراو
سۆرانی کور ی باش برا ی باش باوک ی باش
کورمانجی کور ێ باش برا ێ باش باب ێ باش


  • لە حالتی کۆی ناسراو دا نێر و مێ نیە، وشەی (ێن) زیاد دەبێت لە کورمانجی ئەگەر بیت وشەکی بزوێن هەبوو ئەو {ی}ەکی زیاد دەبێت دەبێت بە (یێن) .

~لە سۆرانی وشەی (انی) ئەگەر پیتەکی بزوینی هەبوو ئەوە هەمان شێوەی کورمانجی {ی}ەکی لێی زیاد دەبێت دەبێت بە (یانی).

کۆی ناسراو
سۆرانی کور انی باش برا یانی باش باوک انی باش
کورمانجی کور ێن باش برا یێن باش باب ێن باش

ئەمانەش ببینەدەستکاری

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ ئ ا ب Kurdish Language - Kurdish Academy of Language
  2. ^ "Kurdisch". Archived from the original on ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠. Retrieved ٢٦ی ئایاری ٢٠١٠. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
  3. ^ ئەلفوبێی یەکگرتووی کوردی - ئاکادمیی زمانی کوردی
  4. ^ Iraqi constitution, article 4
  5. ^ European Charter for Regional or Minority Languages
  6. ^ Kurdish Language - Britannica Encyclopedia
  7. ^ زاراوەکانی زمانی کوردی - ئاکادمیی زمانی کوردی

بەستەرە دەرەکییەکاندەستکاری

ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە کوردیی کرمانجی
ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە کوردیی زازاکی (دملکی)

ئینستیتوودەستکاری

فەرھەنگدەستکاری