شا تەهماسبی یەکەم

ئەستێرەی وتاری ھەڵبژێردراو
بۆ دەستپێکردنی پڕۆسەی پاڵاوتنی وتارەکە وەک وتارێکی ھەڵبژێردراو، کرتە لێرە بکە.

تەھماسبی یەکەم (بە فارسی: تهماسب یکم‎؛ لەدایکبووی ٢٢ی شوباتی ١٥١٤ – مردووی ١٤ی ئایاری ١٥٧٦) دووەم شای ئێرانی سەفەوی بوو لە ساڵی ١٥٢٤ تا ١٥٧٦. کوڕە گەورەی ئیسماعیل یەکەم بوو لەگەڵ ھاوسەرە سەرەکییەکەی، تاجلو خانم. دوای مردنی باوکی لە ٢٣ی ئایاری ١٥٢٤ ,تەھماسب لە ساڵانی ١٥٢٤ تا ١٥٧٦ز حوکمی گرتە دەست و توانی سیاسەتێکی ھاوسەنگ وەربگرێت و چارەسەرێکی ناوەندی بۆ کێشە ئایینییەکان دابنێت، ھەروەک لە سەردەمی ئەودا ئەدەب و ھونەر گەشەیان سەند.

تەھماسبی یەکەم
Tahmasp I.png
تەھماسبی یەکەم لە شاخەکان (وردەکاری)، لە نووسینی فەڕۆخ بەگ
شای ئێرانی سەفەوی
فەرمانڕەوایی٢٣ی ئایاری ١٥٢٤ – ٢٥ی ئایاری ١٥٧٦
تاج لەسەر نان٢ی حوزەیرانی ١٥٢٤
پێشووئیسماعیلی یەکەم
جێگرئیسماعیلی دووەم
ھاوسەرزۆریان، لەنێویاندا:سوڵتانوم بێگم، سوڵتان-ئاغا خانم
خانەدانسەفەوی
باوکئیسماعیلی یەکەم
دایکتاجلوو خانم
لەدایکبوون٢٢ی شوباتی ١٥١٤
شەھاباد، ئەسفەھان، ئێرانی سەفەوی
مردن٢٥ی ئایاری ١٥٧٦ (تەمەنی ٦٢ ساڵ)
قەزوین، ئێرانی سەفەوی
ئایینشیعەی دوازدە ئیمام
مۆر

ساڵانی سەرتای دەسەڵاتی تەهماسبی بە شەڕی سەرکردەکانی قزیلباشەکان دەستی پێکرد تا ساڵی ١٥٢٥ درێژەی کێشا، بەو هۆیەوە دەسەڵاتی خۆی زیاتر چەسپاند و پەیڕەوی سیستەمی پاشایەتی ڕەهای کرد. هەر زوو ڕووبەڕووی شەڕێکی دێرین بووەوە لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بەسەرکردایەتی سولەیمان قانوونی. کە دواتر شەڕەکە تا ساڵی ١٥٥٥ دڕێژەی کێشا و بە ڕێکەوتننامەی ئەماسیە لە ساڵی ١٥٥٥ کۆتایی هات و بەهۆی شەڕەکانەوە عوسمانییەکان دەسەڵاتیان بەسەر بەغدا و بەشێکی زۆری کوردستان و ڕۆژئاوای گورجستان سەپاند. هەروەها تەهماسب لەسەر خوراسان لەگەڵ ئۆزبەکییەکانی بخارە ناکۆکی هەبووە و چەندین جار هێرشی کردە سەر هەرات پایتەختیان. لە ساڵی ١٥٢٨دا سەرکردایەتی سوپایەکی کرد (بەپێی سەرچاوەکان تەمەنی چواردە ساڵ بوو)، و توانی لە شەڕی جامدا شکست بە بخارەکان بهێنێت؛لەشەرەکەدا تۆپی بەکارهێنا.

تەهماسبی خولیای هونەری هەبوو، شوێنێکی تایبەتی بۆ نیگارکێش و خەتخۆش و شاعیران دروست دەکرد بۆخۆشی بەهرەی وێنەکێشانی هەبوو.بەڵام دواتر لە کاتی دەسەڵاتداریدا سووکایەتی بە شاعیران و هونەرمەندان دەکرد، خۆی لە زۆرێکیان بەدوور دەگرت و دووری دەخستنەوە بۆ هیندستان و ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلەکان، تەهماسب بەکەسێکی ئایندار خواپەرست ناسراوبوو،بەو هۆیەشەوە ڕێگە بە پیاوانی ئایینی دەدات بەشداری لە بابەتە یاسایی وکارگێڕییەکانی وڵات بکەن.وەک نموونەیەک بۆ ئەمە لە ساڵی ١٥٤٤، داوای لە هومایون پاشای هەڵهاتووی ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند کرد ئاینەکەی بگۆڕێت بۆ ئاینی ئایینی شیعە لە بەرامبەر هاوکاری سەربازیدا بۆ وەرگرتنەوەی تەختی پاشایەتی لە هیندستان. لەگەڵ ئەوەشدا، تەهماسپ لەگەڵ هاوپەیمانە مەسیحیەکانی کە کۆماری بوندقیەکان و پاشایەتیی هامسبۆرگدا بوو دانوستانی دەکرد.

بابەتی جێنشینی ئەو پێش مردنی بووە هۆی دروستبوونی ناکۆکی. بەتایبەت کاتێک لە ١٤ی ئایاری ١٥٧٦ تەهماسب کۆچی دوایی کرد، شەڕێکی ناوخۆیی بەدوای خۆیدا هێنا و زۆربەی ئەندامانی بنەماڵەی شاهانە گیانیان لەدەست دا. تەهماسب نزیكەی په‌نجا و دوو ساڵ فەرمانڕەوای كرد، كە ئەمەش درێژترین ماوەیە حکومڕانییە لەنێو ئه‌ندامێكی بنه‌ماڵەی سەفەوییەکان. لەگەڵ ئەوەی جێگای ڕەخنەی مێژوونووسە هاوچەرخەکان بوو بەڵام مێژوونووسانی سەردەمی نوێ وەک فەرمانڕەوایەکی ئازا و بەتوانا وەسفی دەکەن کە توانی ئیمپراتۆریەتی باوکی بپارێزێت و فراوانتری بکات.کاریگەری لەسەر گۆڕیینی ئایدۆڵۆژیای سەفەویییەکان هەبوو بۆ کەمکردنەوە و کۆتایی هێنان بەکاریگەری قزیلباشەکان لەسەر سیاسەت و دەسەڵات هەروەها کاریگەری هەبوو لە سەر کۆتایی هێنان بە پیرۆز سەیرکردنی باوکی و لەجیاتی ئەوە وێنەی کەسێکی خواپەرستی لە دید و فکری خەڵکیدا چەسپاند. لەدوای خۆی ١٤ کور و ٨ کچ (بەشێک لەسەرچاوەکان دەڵێن ١٣ کچی هەبووە)لەدوای خۆی بەجێ هێشت. ئیسماعیلی کوڕف بووە جێنشین و سێیەم شای سەفەوییەکان.

مێژوودەستکاری

تەھماسب دووەم شای بنەماڵەی سەفەوی بوو کە بنەماڵەیەکی بە ڕەچەڵەک کورد بوو [١] کە شێخی تەریقەیەکی سۆفی بوون کە بە فەرمانی سەفەوی ناسراوە و ناوەندیان لە ئەردەبیل بوو.[٢] یەکەم شێخی فەرمانەکە، سەفیەدین ئەردەبیلی کە ناوەکەی بە ناوی خانەوادە، ھاوسەرگیری لەگەڵ کچی زاھید گیلانی کرد و بوو بە وەستای فەرمانەکەی خەزووری، زاھدییە.[٣] دوو لە نەوەکانی بە ناوەکانی شێخ جونەید و شێخ حەیدەر فەرمانەکەیان کردە سروشتی شەڕانگێزتر و سەرکەوتوو نەبوون ھەوڵیان دا زەوییەکانیان فراوان بکەن.[٢] باوکی تەھمەسپ، ئیسماعیل یەکەم، لە ساڵی ١٥٠٢ بوو بە شای ئێران؛ تا ساڵی ١٥١٢ کایەی کۆنفیدراڵی ھۆزی عەق قۆیونلو و زەوی و زارەکانی شەیبانی لە ڕۆژھەڵاتی ئێران و زۆرێک لە شار-دەوڵەتەکانی داگیرکرد.[٤] ئیسماعیل بە پێچەوانەی باوباپیرانییەوە باوەڕی بە دوازدە ئیسلامی شیعە ھەبووە و کردی بە ئایینی فەرمی ئەو کایەیە.[٥] دانیشتوانی سوننە بە هەڵوەشاندنەوەی فەتوای سۆفی سوننە و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵی سوننە و پێدانی بژاردەی موسڵمانبوون، مردن یان دەربەدەری بە زانایانی سوننە ناچار بوون لە مەزهەبی سوننەکانیانەوە بگۆڕدرێن بۆ مەزهەبی دوانزە شیعە.[٦] لێرەوە بۆشایی دەسەڵات سەریھەڵدا کە دەرفەتی بە زانایانی شیعە دا کە ئەرستۆکراسییەکی ڕۆحانیی دروست بکەن کە پڕ بێت لە خاوەن زەوییە سەید و موجتەھیدەکان.[٧] ئیسماعیل ھۆزەکانی قزیلباشی وەک ئەندامێکی جیانەکراوەی ئیدارەی سەفەوی دیاری کرد، بەو پێیەی ئەوان «پیاوەکانی شمشێر» بوون کە ئەویان ھێنایە سەر دەسەڵات[٤][٨] ئەم «پیاوانەی شمشێر» لەگەڵ «پیاوەکانی قەڵەم» دا پێکدادانیان کرد، کە کۆنترۆڵی بیرۆکراسییان دەکرد و بە شێوەیەکی سەرەکی فارس بوون. ئیسماعیل نازناوی (وەکیل و نەفس و نەفس و ھۆمایون) (جێگری پاشا)ی دروست کرد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکە.[٤] پێکدادان لە نێوان سەرکردەکانی قزیلباش و بیرۆکراتە فارسەکان بە شەڕی غەزدەوان لە نێوان نەجم سانی وەکیلی ئیسماعیل و ئۆزبەکییەکان گەیشتە لووتکە. سەرکەوتنی ئۆزبەکستان کە لەو ماوەیەدا نەجم لە سێدارە درا، لە ئەنجامی ئەوە بوو کە ھێزەکانی قزیلباش لەسەر خۆیان واکیل بەجێ بھێڵن.[٩]شەڕی چاڵدێران کە زیانی بە شکۆ و دەسەڵاتی ئیسماعیل گەیاند. ئیسماعیل پێش شەڕ لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، وێنەیەکی پیرۆزی خۆی وەک دووبارە لەدایکبوونەوەی عەلی یان حوسەین پەرەی پێدەدا.[١٠]ئەو بیروباوەڕە دوای چاڵدیران لاواز بوو و ئیسماعیل پەیوەندیی تیۆلۆژی-ئایینی خۆی لەگەڵ ھۆزە نائومێدەکانی قزیلباش لەدەستدا کە بە نەدۆڕاو بینیبوویان.[١١] ئەمەش کاریگەری لەسەر ئیسماعیل ھەبوو، کە دەستی بە خواردنەوەیەکی زۆر کرد و جارێکی دیکە ھەرگیز سەرکردایەتی سوپاکەی نەکرد؛ ئەمەش ڕێگەی بە دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتدا لەلایەن ھۆزەکانی قزیلباشەوە کە سێبەری سەرەتای حوکمڕانی تەھمەسپی دانا.[١٢]

ژیانی پێش حوکم گرتنە دەستدەستکاری

لە ٢٢ی شوباتی ١٥١٤ لە شاری شەھاباد لەدایکبووە، کە گوندێکی نزیک ئەسفەھان بووە، کوڕە گەورەی ئیسماعیلی یەکەم و ھاوسەرە سەرەکییەکەی تاجلو خانم بووە.[١٣]بە (تەھمەسپ میرزا) ناسراوە، بەپێی نەریتی تورک- مەغۆل لە ساڵی ١٥١٥دا وەک حاکمی خوراسان دەستنیشان کراوە.[١٤]لە بەھاری ساڵی ١٥٢٤دا ئیسماعیل لە گەشتێکی ڕاوکردندا بۆ جۆرجیا نەخۆش دەکەوێت و لە ڕێگای گەڕانەوەی بۆ پایتەخت لە ئەردەبیل چاک دەبێتەوە.[١٥] بەڵام زۆری نەخایاند تووشی تای بەرز بوو کە بووە ھۆی مردنی لە ٢٣ی ئایاری ١٥٢٤ لە تەبرێز.[١٦]

ڕیجێنسیدەستکاری

 
مینیاتورێکی فارسی، کە دەگەڕێتەوە بۆ موعین مۆساڤڤەر، لە تەھماسپێکی گەنج و دەربارەکانی. گەڵای ئەلبوومێک لە کتێبی (تاریخ-ی جاھانگوشا-یی خاقان ساحیبقیران)ی بیجان (مێژوویەکی شا ئیسماعیلی یەکەم)، ج. ١٦٧٠

تەھماسب تەمەن دە ساڵان دوای مردنی باوکی لەژێر سەرپەرشتی دیڤ سوڵتان ڕوملو، لالاکەی، فەرمانڕەوای دیفاکتۆی ئەو کایەیە، سەرکەوتە سەر تەختی پاشایەتی.[١٣]حوکمڕانی لەلایەن ئەندامێکی عەشیرەتی ڕوملو لای عەشیرەتەکانی تری تورکمانی قەزیلباش و بەتایبەتی ئوستاجلو و تەکڵۆ قەبووڵ نەبوو.[١٧]کۆپێک سوڵتان، حاکمی تەبرێز و سەرۆکی ئۆستاجلو لەگەڵ چوھا سوڵتان (سەرۆکی عەشیرەتی تەکالو) توندترین نەیارەکانی ڕوملو بوون[١٧] تەکەلوەکان لە ئیسفەھان و ھەمەدان زلھێز بوون و ئۆستاجلوەکان خوراسان و تەبرێزی پایتەختی سەفەوییان بەدەستەوە بوو.[١٣]ڕوملو پێشنیاری سێ لایەنی بۆ ئەو دوو سەرکردە کرد کە قبوڵکرا، مەرجەکان بۆ ھاوبەشکردنی پۆستی ئەمیر ئەلئومارە (فەرماندەی گشتی) بوو.[١٣]سێ دەسەڵاتی ناپایەدار بوو، بەو پێیەی ھەموو لایەنەکان لە پشکی خۆیان لە دەسەڵات ناڕازی بوون. لە بەھاری ساڵی ١٥٢٦ زنجیرەیەک شەڕ لە باکووری ڕۆژاوای ئێران فراوانتر بوو بۆ خوراسان و بوو بە شەڕی ناوخۆ.[١٨]ھەر زوو فراکسیۆنی ئوستاجلو دوورخرانەوە و سەرکردەکەیان کۆپێک سوڵتان بە فەرمانی چوھا سوڵتان کوژرا..[١٩]لە کاتی شەڕی ناوخۆدا، ھێرشبەرانی ئۆزبەکستان بە شێوەیەکی کاتی دەستیان بەسەر توس و ئەستارئاباددا گرت. ڕوملو تاوانبار کرا بە ھەڵکوتانە سەر، و لە سێدارە درا[١٣]لەلایەن تەھمەسپەوە.[١٧]لەسەر فەرمانی پاشای گەنج، چوھا سوڵتان (تاکە ئەندامی سێدارە کە مابووەوە) لە ساڵی ١٥٢٧ تا ١٥٣١ بوو بە فەرمانڕەوای دیفاکتۆی شانشینەکە.[١٩]چوھا ھەوڵیدا ھەرات لە ھەژموونی شەملو دوور بخاتەوە، ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی ململانێ و تێیدا حوسێن خان پارێزگاری ھەرات ھەڵیکوتایە سەر کەمپەکە و چوھای کوشت و جێگەی گرتەوە.[١٧]لەکاتێکدا شەڕی ناوخۆ لە نێوان قیزیلباشدا بەردەوام بوو، ئۆزبەکییەکان لەژێر دەستی ئوبەید اللە خان زەوییە سنوورییەکانیان داگیرکرد.[١٤]عوبەید لە ساڵی ١٥٢٨دا ئەستارئاباد و توسی گرتەوە و گەمارۆی ھێراتی دا. تەھمەسپی تەمەن چواردە ساڵە فەرماندەیی سوپا دەکات و ئۆزبەکییەکانی شکست پێھێنا و لە شەڕی جامدا خۆی جیا کردەوە[١٣]باڵادەستی سەفەوییەکان لە شەڕەکەدا بەھۆی بەکارھێنانی تۆپیانەوە بوو کە لە عوسمانییەکان فێربوون.[٢٠]ئەو سەرکەوتنە نە ھەڕەشەی ئۆزبەکستانی کەم کردەوە و نە ئاژاوەی نێوخۆی ئەو کایەی کەم کردەوە، بەو پێیەی تەھمەسپ ناچار بوو بگەڕێتەوە بۆ ڕۆژاوا بۆ سەرکوتکردنی یاخیبوونێک لە بەغدا.[٢١]لەو ساڵەدا ئۆزبەکییەکان ھێراتیان گرت؛ بەڵام ڕێگەیان بە سام میرزا دا بگەڕێتەوە بۆ تەبرێز. داگیرکارییەکەیان زۆری نەخایاند و تەحمەسپ لە ھاوینی ساڵی ١٥٣٠ دەریان کردن و براکەی دامەزراند بەھرام میرزا پارێزگاری خوراسان و مامۆستای غازی خان تەکەڵوو بەھرام.[٢٢]حوسێن خان لە ساڵی ١٥٣٣ ڕووخێنرا و لە سێدارە درا، ھەرچەندە بە ھاوسەرگیری خزمی شا بوو.[١٧]کەوتنی ئەو خاڵی وەرچەرخان بوو بۆ تەھمەسپ، کە ئێستا دەیزانی ھەر سەرکردەیەکی تورکمان لە بەرژەوەندی ھۆزەکەی خۆی دەبێت. نفوزی قزیلباشی کەمکردەوە و دەسەڵاتی زیاتری بە بیرۆکراسی «پیاوەکانی قەڵەم» دا و کۆتایی بە ڕژێم ھێنا.[١٤][٢٣]

گرتنە دەستی دەسەڵاتدەستکاری

شەڕی عوسمانییەکاندەستکاری

 
سولەیمانی شایستە بەرەو نەخچیڤان ڕێپێوان دەکات. مینیاتور لە ناوی سولەیمانەوە، لەگەڵ شیعر بە زمانی فارسی

لە ساڵی ١٥٣٢دا سوڵتان سولەیمانی یەکەم بە ٥٠ ھەزار سەربازەوە لەژێر دەستی فیل پاشادا ئۆلامە بەگ تەکالوی نارد.[١٣]ئۆلامە بەگ یەکێک بوو لەو ئەندامە زۆرانەی تەکالو کە دوای مردنی چوھا پەنای بۆ ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی برد.[٢٤]عوسمانییەکان دەستیان بەسەر تەبرێز و کوردستاندا گرت، و ھەوڵیان دا پشتیوانی لە گیلان وەربگرن.[٢٥]تەحمەسپ عوسمانییەکانی دەرکرد، بەڵام ھەواڵی لەشکرکێشییەکی دیکەی ئۆزبەکستان، نەیھێشت شکستیان پێبھێنێت.[١٣]سولەیمان لە تەممووزی ١٥٣٤دا فەزیری گەورەی خۆی ئیبراھیم پاشا نارد بۆ داگیرکردنی تەبرێز و دوای دوو مانگ پەیوەندی بەوەوە کرد.[٢٦]سولەیمان بە ئاشتیانە بەغدا و شارە شیعەکانی وەک نەجەف داگیرکرد.[٢٥]لەکاتێکدا عوسمانییەکان لە ڕێپێوانەکەدا بوون، تەھمەسپ لە بڵخ ھەڵمەتی ھەڵمەتی دژی ئۆزبەکییەکان بوو[١٣]ڕەنگە یەکەم لەشکرکێشی عوسمانی گەورەترین قەیرانی سەردەمی ئەو بووبێت[٢٧]بەو پێیەی عەشیرەتی شەملو ھەوڵی ژەھراویکردنی داوە بە بێ سەرکەوتوویی ئەوان لە دژی تەھمەسپ ڕاپەڕین کە بەم دوایییە بە لابردنی حوسێن خان دەسەڵاتی خۆی دووپات کردبووەوە.[٢٨]یاخیبووان پەیوەندییان بە سولەیمانەوە کرد و داوای پشتیوانی لێکرد بۆ دانانی سام میرزا، کە بەڵێنی دا سیاسەتێکی لایەنگری عوسمانی پەیڕەو بکات.[١٣]سولەیمان بە فەرمانڕەوای ئێران ناسی و ئەمەش دەرباری تەھمەسپی تووشی شۆک کرد.[٢٧]تەحمەسپ ئەو خاکەی کە دەستی بەسەردا گیراوە گرتەوە کاتێک سولەیمان چووە مێزۆپۆتامیا سولەیمانیش ھەوڵیدا سەرکردایەتی ھەڵمەتێکی دیکە بکات لە دژی. تەحمەسپ بە پلەی یەکەم ھێرشی کردە سەر پاسەوانی دواوەی خۆی، و سولەیمان لە کۆتایی ساڵی ١٥٣٥دا ناچار بوو پاشەکشە بکات بۆ ئەستەنبوڵ دوای ئەوەی ھەموو دەستکەوتەکانی لەدەستدا جگە لە بەغدا.[٢٨]

 
ئەلقاس میرزا و سولەیمانی مەزن. وێناکردن لە ناوی سولەیمانەوە

پەیوەندییەکان لەگەڵ عوسمانییەکان تا ڕاپەڕینی ئەلقاس میرزا برا بچووکەکەی تەھمەسپ، کە لە ماوەی لەشکرکێشی عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٣٤–١٥٣٥دا سەرکردایەتی سوپای سەفەوی دەکرد و حاکمی شیرڤان بوو دوژمنایەتی مایەوە.[٢٩]سەرکردایەتی ڕاپەڕینێکی سەرنەکەوتووی کرد دژی تەحمەسپ، کە لە بەھاری ساڵی ١٥٤٧دا دێربێنتی داگیرکرد و کوڕەکەی ئیسماعیلی وەک حاکم دەستنیشان کرد.[٣٠]ئەلقاس لەگەڵ ئەو ھێزانەی کە مابوونەوە ھەڵاتن بۆ کریمیا و پەنای بۆ سولەیمان برد، بەڵێنی گەڕاندنەوەی ئیسلامی سوننەی پێدا لە ئێران و ھانی دا بۆ سەرکردایەتی ھەڵمەتێکی دیکە دژی تەھمەسپ[٣١][٣٢]لەشکرکێشییە نوێیەکە لە تەممووزی ١٥٤٨دا بەدوای گرتنی خێرای تەبرێزدا بوو؛ بەڵام زۆری نەخایاند ڕوون بووەوە کە ئیدیعاکانی ئەلقاس میرزا بۆ پشتیوانی لە ھەموو سەرکردەکانی قزیلباش دوورە لە ڕاستییەوە. ھەڵمەتە درێژخایەنەکە لەسەر تاڵانکردن بوو وەک چۆن ھەمەدان و قوم و کاشانیان تاڵان کرد پێش ئەوەی لە ئەسفەھان بوەستێنرێن.[١٣]تەحمەسپ شەڕی لەگەڵ سوپای ماندووی عوسمانی نەکرد، بەڵکو ھەموو ناوچەکەی لە تەبرێزەوە تا سنووری وێران کرد؛ عوسمانییەکان نەیانتوانی بۆ ھەمیشە زەوییە دەستبەسەرکراوەکان داگیر بکەن، بەو پێیەی زۆری نەخایاند پێداویستییەکانیان تەواو بوو[١٤]ئەلقاس میرزا لە بەرەکانی جەنگدا بەدیل گیرا و لە قەڵایەکدا زیندانی کرا، لەوێش گیانی لەدەست دا. سولەیمان کۆتایی بە ھەڵمەتەکەی ھێنا و تا پاییزی ساڵی ١٥٤٩ ئەو ھێزە عوسمانیانەی کە مابوونەوە پاشەکشەیان کرد.[٣٣]دوایین ھەڵمەتی خۆی لە دژی سەفەوییەکان لە مانگی ئایاری ساڵی ١٥٥٤ دەستپێکرد، کاتێک ئیسماعیل (کوڕی تەحمەسپ) ھێرشی کردە سەر ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ و شکستی بە پارێزگاری ئەرزەروم ئەسکەندەر پاشا ھێنا. سولەیمان لە دیاربەکر بەرەو ئەرمەنی قەرەباغ ڕێپێوانی کرد و زەوییە ونبووەکانی داگیرکردەوە.[٣٤]تەھمەسپ سوپاکەی بەسەر چوار فەیلەقدا دابەش کرد و ھەریەکەیان بە ئاراستەیەکی جیاوازدا نارد، ئەمەش ئاماژەیە بۆ سوپای سەفەوییەکی بەرچاو گەورەتر. بەو پێیەی کە سەفەوییەکانی تەحمەسپ ئەو سوودەیان بەدەستەوە بوو، سولەیمان ناچار بوو پاشەکشە بکات.[٣٥]عوسمانییەکان دانوستانیان بۆ ڕێکەوتننامەی ئاماسیە کرد، کە تێیدا تەھمەسپ دان بە سەروەری عوسمانیدا دەنێت لە میزۆپۆتامیا و بەشێکی زۆری کوردستان؛ بە دواخستنی ئیسلامی سوننە، بەڕێوەچوونی عومەر کۆشان و نەفرەت لە خەلافەتی ڕاشدین قەدەغە کرد. عوسمانییەکان گەرەنتی ھاتوچۆی ئازادیان بۆ زیارەتکارانی ئێران دەکرد بۆ مەککە، مەدینە، کەربەلا و نەجەف.[٣٦][٣٧] ئەم زاراوانە لە ھەلومەرجێکی لەبار بۆ سەفەوییەکان، بەڵگەی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی تەھمەسپ بوون[١٤]

ھەڵمەتەکانی گورجستاندەستکاری

تەھماسپ گرنگی بە قەوقاز و بەتایبەت گورجستان دەدا لەبەر دوو ھۆکار: بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی ھۆزی ئۆستاجلو (کە دوای شەڕی ناوخۆی ساڵی ١٥٢٦ زەوییەکانیان لە باشووری گورجستان و ئەرمەنستان ھێشتەوە) و ئارەزووی غەنیمەت، ھاوشێوەی ئەوەی باوکی. بەو پێیەی گورجستانکان بە شێوەیەکی سەرەکی مەسیحی بوون، ئەو بیانووی جیھادی بەکارھێنا بۆ ئەوەی پاساو بۆ لەشکرکێشییەکە بھێنێتەوە.[٣٨]لە نێوان ساڵانی ١٥٤٠ بۆ ١٥٥٣، تەھمەسپ سەرکردایەتی چوار ھەڵمەتی دژ بە چەندین پاشای دەوڵەتی دابەشکراو کرد.[٣٩] سوپای سەفەوی لە ھەڵمەتی یەکەمدا تفلیسی تاڵان کرد، لەوانەش کەنیسەکانی و ژن و منداڵی ئاغاکان[٤٠] لە کاتی داگیرکاری دووەمیدا، بەڕواڵەت بۆ دڵنیابوون لە سەقامگیری خاکی جۆرجیا، کێڵگەکانی تاڵان کرد و لێڤانی کاخێتی سوێندی دڵسۆزیی پێ خوارد.[٤١]تەھمەسپ ژمارەیەک دیلی گرتووە، کە نەوەکانیان «ھێزی سێیەم»یان لە ئیدارەی سەفەوی و بیرۆکراسی لەگەڵ تورکۆمان و فارس پێکھێنا[٤٠]ئەم «ھێزە سێیەم»ە ھەرچەندە لە سەردەمی عەباسی گەورەدا ھاتە سەر دەسەڵات، بەڵام لە چارەگی دووەمی دەسەڵاتی تەھمەسپدا وەک غوڵام و قورچی دەستی کرد بە دزەکردنەوە بۆ ناو سوپاکەی و لە لووتکەی ئیمپراتۆرییەتی سەفەویدا کاریگەری زیاتر بوو.[٤٢] لە ساڵی ١٥٥٥ بەپێی ئاشتیی ئەماسیا ڕۆژھەڵاتی جۆرجیا لە دەستی ئێراندا مایەوە و ڕۆژاوای جۆرجیا لەلایەن تورکەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکرا[٤٣]تەھمەسپ بە سەپاندنی ژمارەیەک دامەزراوەی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئێران و دانانی موسڵمانان لەسەر تەختی کارتلی و کاخێتی ھەوڵی چەسپاندنی ھەژموونی خۆی دەدا؛ یەکێکیان داوود خان بوو، برای سیمۆنی یەکەمی کارتلی بوو.[٤٠]دانانی داوود خان ئەو ھێزانەی جۆرجیا کە ھەوڵیان دەدا تفلیس لەژێر دەستی سیمۆن و باوکی، لوارسەبی یەکەمی کارتلی، لە شەڕی گەریسیدا داگیر بکەنەوە، بێھیوا نەکرد؛ شەڕەکە بە چەقبەستوویی کۆتایی ھات و لوارسەب و فەرماندەی سەفەوی شەھڤێردی سوڵتان کوژران[٤٤]

پەنابەرانی شاھانەدەستکاری

 
تەھامسپ و ھومایون لە فێستیڤاڵێکی نەورۆز (چێھێل سۆتون، ئەسفەھان)

یەکێک لە ڕووداوە بەناوبانگەکانی سەردەمی تەحمسپ سەردانی ھومایون بوو کە یەکەم منداڵی بابور و ئیمپراتۆری مەغۆلی بوو کە لەلایەن براکانییەوە ڕووبەڕووی یاخیبوون بووەوە.[٤٥]ھومایون ھەڵات بۆ ھەرات و بە مەشھەد و نەیشابوور و سەبزەوەر و قەزوین گەشتی کرد و لە ساڵی ١٥٤٤ لە سۆڵتانییە چاوی بە تەھمەسپ کەوت[٤٦]تەھمەسپ وەک میوانێک ڕێزی لە ھۆمایون گرت و وەرگێڕانێکی وێناکراوی گوڵستانی سەعدی پێبەخشی کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئەبو سەعید میرزا، باپیرە گەورەی ھومایون[٤٧][٤٨]بەڵام ڕەتیکردەوە ھاوکاری سیاسی پێبدات مەگەر موسڵمانی شیعە نەبێت. ھومایون بە دوودڵی ڕازی بوو، بەڵام کاتێک گەڕایەوە بۆ ھیندستان گەڕایەوە بۆ ئیسلامی سوننە و شیعەی ئێرانی ناچار نەکرد بۆ موسڵمانبوون.[٤٥]ھومایون نەورۆزی لە دەرباری شا بەسەر برد، و لە ساڵی ١٥٤٥دا بە سوپایەک کە لەلایەن تەھمەسپەوە دابینکرابوو بۆ وەرگرتنەوەی زەوییە لەدەستچووەکانی ڕۆیشت؛ یەکەم فەتحی قەندەھار بوو کە ڕادەستی شازادەی گەنجی سەفەوی کرد.[٤٩]بەڵام ھەر زوو موراد میرزا کۆچی دوایی کرد و شارەکە بوو بە ئێسکی ململانێی نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆرییەت؛ سەفەوییەکان دەیانگوت کە بۆ ھەمیشە پێیان دراوە ومەغۆلەکان دەیانگوت کە ئاپاناژەکە لەگەڵ مردنی شازادەدا بەسەر دەچێت.[٤٦]تەھامسپ یەکەم گەشتی سەفەوی بۆ قەندەھار لە ساڵی ١٥٥٨ دەستی پێکرد و شارەکەی داگیرکردەوە[٢٧] یەکێکی دیکە لە سەردانکەرە دیارەکانی دەرباری تەھمەسپ، شەھزادە بایەزید بوو، ئەو شازادە ھەڵھاتووەی عوسمانی بوو کە لە سولەیمانی باوکی یاخی بوو و بە سوپایەکی ١٠ ھەزار کەسییەوە چووە لای شا بۆ ئەوەی ڕازی بکات شەڕێک لە دژی عوسمانییەکان دەستپێبکات.[٥٠]ھەرچەندە ڕێزی لە بایزید گرت، بەڵام تەھمەسپ نەیدەویست ئاشتی ئەمیسیا تازە واژووکراو تێکبدات[٥١][٥٢]بە گومانی ئەوەی کە بایزید پلانی کودەتای داڕشتووە، وای لێکرد دەستگیری بکات و بیگەڕێنێتەوە لای عوسمانییەکان؛ بایزید و منداڵەکانی دەستبەجێ لە سێدارە دران.[٥٠]

دواتر ژیان و مردندەستکاری

 
تەھماسبی یەکەم ڕەنگ کراوە ج. ١٥٧٥

یاخیبوونێکی ساڵی ١٥٦٤ لە ھەرات لەلایەن مەعسوم بەک و پارێزگارەکانی خوراسانەوە سەرکوت کرا، بەڵام ناوچەکە بە کێشە مایەوە و دوای دوو ساڵ لەلایەن ئۆزبەکییەکانەوە ھەڵیانکوتایە سەر.[٥٣]تەھمەسپ لە ساڵی ١٥٧٤ بە سەختی نەخۆش کەوت، و لە ماوەی دوو مانگدا دوو جار لە مردن نزیک بووەوە.[٥٠]بەو پێیەی شازادەیەکی جێنشینی ھەڵنەبژاردبوو پرسیاری جێنشینی لەلایەن ئەندامانی بنەماڵەی پاشایەتی و سەرکردەکانی قزیلباشەوە دەوروژێندرا. کوڕە خۆشەویستەکەی، حەیدەر میرزا، لەلایەن ھۆزی ئوستاجلو و جۆرجییە دەسەڵاتدارەکانی دەربارەوە پشتیوانی لێدەکرا؛ شازادەی زیندانیکراو ئیسماعیل میرزا لەلایەن پەری خان خانم کچە کاریگەرەکەی تەھمەسپەوە پشتیوانی دەکرا.[٥٤]فراکسیۆنی لایەنگری حەیدەر ھەوڵی نەھێشتنی ئیسماعیلیان دا بە بەدەستھێنانی ڕەزامەندی کاستێلانی قەڵای قەحقاحە (کە ئیسماعیل لەوێ زیندانی کرابوو)، بەڵام پەری خان لە پیلانەکە ئاگادار بوو و تەحمەسپی ئاگادار کردەوە؛ شا کە ھێشتا حەزی لە کوڕەکەی بوو فەرمانی دا کە لەلایەن موشەکدارەکانی ئەفشارەوە پاسەوانی لێ بکرێت.[٥٥]تەھمەسپ کە لە نەخۆشییەکەی چاکبووەوە، سەرنجی خۆی بۆ کاروباری دەوڵەت گەڕاندەوە. بەڵام گرژی دادگا ھەر مایەوە و شەڕێکی ناوخۆیی دیکەی لێکەوتەوە کاتێک شا لە ١٤ی ئایاری ١٥٧٦ بەھۆی ژەھراویبوونەوە کۆچی دوایی کرد[٥٦]ژەھراویبوونەکە بە ئەبو ناسر گیلانی تاوانبار کرا، پزیشکێک کە لە کاتی نەخۆشکەوتنیدا لە تەحمەسپ دەخوێند. کاتێک تەحمەسپ کۆچی دوایی کرد، ئەبو نەسر تۆمەتبار کرا بە خیانەت لەو چارەسەرەی کە بۆی نووسیبوو، و لەناو کۆشکەکەدا لە سێدارە درا.[١٤]تەھمەسپی یەکەم درێژترین دەسەڵاتی ھەر ئەندامێکی بنەماڵەی سەفەوی ھەبووە: نۆ ڕۆژ کەمتر لە پەنجا و دوو ساڵ[١٤]

سیاسەتی ناوخۆی تەھماسبی یەکەمدەستکاری

کارگێڕیدەستکاری

 
ئاڵای تەھماسبی یەکەم
 
کۆشکی چێھێل سۆتون لە قەزوین

دەسەڵاتی تەھمەسپ لە دوای شەڕە ناوخۆیییەکانی نێوان سەرکردەکانی قزیلباش بوو بە «دەسەڵاتێکی تایبەتی» کە ھەوڵی دەدا بە بەھێزکردنی بیرۆکراسی فارس کۆنترۆڵکردنی کاریگەری تورکمان. گۆڕانکارییە سەرەکییەکە دەستنیشانکردنی قازی جەھان قەزڤینی بوو لە ساڵی ١٥٣٥دا، کە بە دەستپێکردنی دیالۆگ لەگەڵ پورتوگالییەکان، ڤێنیزییەکان، دیپلۆماسی ھێنایە دەرەوەی ئێران، مەغۆلەکان و شانشینە شیعەکانی دەجان.[٥٧]ھەروەھا ئەنتۆنی جێنکنسۆن، گەڕانی ئینگلیز کە لە ساڵی ١٥٦٢ لە دەرباری سەفەوی پێشوازی لێکرا، ھەوڵی داوە بازرگانی بەرەوپێش ببات[١٤]ھەبسبورگەکان بە تامەزرۆیییەوە بوون بۆ پێکھێنانی ھاوپەیمانی لەگەڵ سەفەوییەکان دژی عوسمانییەکان. لە ساڵی ١٥٢٩ فێردیناندی یەکەم نێردەیەکی نارد بۆ ئێران بە ئامانجی ھێرشی دوو بەرەی بۆ سەر ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵی دواتردا. بەڵام ئەو ئەرکە سەرکەوتوو نەبوو، چونکە نێردراوەکە زیاتر لە ساڵێکی خایاند بۆ گەڕانەوە.[٥٨]یەکێک لە گرینگترین ڕووداوەکانی سەردەمی تەھمەسپ، گواستنەوەی پایتەختی سەفەوی بوو، کە دەستی پێکرد کە بە سەردەمی قەزوین ناسراوە[٥٩]ھەرچەندە ڕێکەوتی وردی دیارینەکراوە، بەڵام تەھمەسپ لە قۆناغێکی ١٥٤٠ی سەدەی ڕابردوودا کە سەرلەنوێ نیشتەجێ بوونەوەی نەتەوەیییەکان بووە، دەستی کرد بە ئامادەکارییەکان بۆ ئەوەی پایتەختی شاھانە لە تەبرێزەوە بگوازرێتەوە بۆ قەزوین[١٣]گواستنەوە لە تەبرێزەوە بۆ قەزوین نەریتی تورک-مەغۆڵی وەستاند کە لە نێوان لەوەڕگەی ھاوین و زستاندا لەگەڵ مەڕەکاندا دەگۆڕێت، ئەمەش کۆتایی بە شێوازی ژیانی کۆچەری ئیسماعیل یەکەم ھێنا.[٦٠]بیرۆکەی دەوڵەتێکی تورکمانی کە ناوەندێکی لە تەبرێز ھەبێت، بۆ ئیمپراتۆرییەتێک کە ناوەندەکەی لە فەلاتی ئێراندا بێت، وازی لێ ھێنرا.[٦١]گواستنەوە بۆ شارێک کە بە ڕێڕەوێکی کۆن لە ڕێگەی خوراسانەوە کایەکەیان بەیەکەوە دەبەستەوە، ڕێگەی بە پلەیەکی زیاتری ناوەندگەرایی دا کاتێک پارێزگا دوورەکانی وەک شیروان، جۆرجیا و گیلان ھێنرانە ناو کۆشکی سەفەوی.[٦٢]دانیشتوانی غەیرە قزیلباشی قەزوین ڕێگەیان بە تەحمەسپ دا ستافی نوێ بھێنێتە دادگاکەی کە پەیوەندییان بە ھۆزەکانی تورکەوە نەبووە. شارەکە کە پەیوەندی بە ئۆرتۆدۆکسی و حوکمڕانی سەقامگیرەوە ھەبوو، لەژێر چاودێری تەھمەسپدا گەشەی کرد؛ پێشەنگی ئەو سەردەمە بینای چێھێل سۆتۆنە.[١٣]

چاکسازی سەربازیدەستکاری

سەربازی سەفەوی لە سەردەمی تەھمەسپدا پەرەی سەند، بە تایبەتی تۆپچییەکان (توفچیان) و موشەکچییەکان (توفانگچیان)[٦٣]گۆلار-ئاغاسی، کۆیلە سەربازییەکان کە لەلایەن تەھماسپەوە لە دیلەکانی قەفقاز پەرەی پێدرابوو، فەرماندەیی توپچیان و توفانگچیانیان دەکرد.[٦٤]بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتی قزیلباش، نازناوی ئەمیر الومەرا و وەکیلی وەستاند.[١٤]قورچی باشی کە پێشتر ژێردەستی ئەمیر ئەلئومەرا بوو، بوو بە سەرۆکی سەربازی سەفەوی.[٦٥]

گرنگی دانی بە ئەدەبدەستکاری

تەھماسب بە گەورەترین سپۆنسەر سەفەوی ناوزەد کراوە.[٦٦]ئەو ناوی یەکێک بوو لە بەناوبانگترین دەستنووسە وێناکراوەکانی شانامە کە لەلایەن باوکییەوە لە دەوروبەری ساڵی ١٥٢٢ ڕاسپێردرابوو و لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٥٣٠دا تەواو بوو[٦٧]ئەو ھاندانی نیگارکێشانی وەک کەمال ئەدین بێھزاد، [٦٨]و کاری لەسەر تابلۆکانی باڵکۆنی چێھێل سۆتۆن کردووە.[٦٩] تاریخی عەلەمعەرەیە عەباسی سەردەمی تەحمەسپ بە لووتکەی ھونەری خەتخەت و وێنەیی سەفەوی ناودەبات.[١٣]بەڵام تاھمەسپ ھاندانی شیعری دەدا یان نا، دیار نییە.[٧٠]

ئاییندەستکاری

 
قورئانێک کە ڕەنگە سەر بە تەحمەسپی یەکەم بێت، لە ڕێکەوتی تەمموز-ئابی ١٥٥٢

تەھمەسپ خۆی بە «پاشایەکی عیرفانی شیعە خواپەرست» وەسف کردووە.[٧١]کۆنەپەرستی ئایینی ئەو سەرنجڕاکێشترین لایەنی کارەکتەری ئەو بوو بۆ مێژوونووسان، بەو پێیەی تا چەند بیروباوەڕەکانی کاریگەرییان لەسەر سیاسەتی ئایینی سەفەوی ھەبووە، ڕەگ و ڕیشەی لە ئیسلامی شیعەی فارسیدا ھەیە.[١٣]تەھمەسپ دەیویست شاعیرانی دەربارەکەی لەسەر عەلی بنووسن، نەک ئەو.[٧٢]شیعەی ئیمامی وەک عەقیدەیەکی نوێی پاشایەتی دەبینی، و شێخ عەلی ئەلکەرەکی وەک جێگری ئیمامی شاراوە دەستنیشان کرد.[٧١]

ھاوسەرگیری و پەیوەندی خێزانییەکاندەستکاری

 
تەھماسبی یەکەم لەلایەن چارڵز ھیسەوە

تەھمەسپ، بە پێچەوانەی باوباپیرانییەوە کە شوویان بە تورکمان کردووە، جۆرجی و چەرکەسیان بە ژن وەرگرتووە؛ زۆربەی منداڵەکانی بە ڕەچەڵەک قەوقازی بوون[٧٣]تاکە ھاوسەری تورکمانی ھاوسەری سەرەکی بوو، سوڵتانوم بێگم لە ھۆزی مەوسیلو (ھاوسەرگیرییەکی دەوڵەت)، کە دوو کوڕی لەدایکبوو: محەممەد خودابەندە و ئیسماعیل دووەم.[٧٤]پەروەردەکردنی تەحمەسپ سەرەڕای خراپی پەیوەندی لەگەڵ ئیسماعیل کە بەھۆی ھاوڕەگەزبازییەوە زیندانی کردبوو، بە باش دادەنرێت[٣٠]ئاگاداری منداڵەکانی بوو؛ کچەکانی لە بواری کارگێڕی و ھونەر و سکۆلەرشیپدا فێرکرابوون[٧٥]و حەیدەر میرزا (کوڕە خۆشەویستەکەی، لە کۆیلەیەکی جۆرجیا لەدایکبووە) بەشداری لە کاروباری دەوڵەتدا دەکرد.[٧٦]

  • تەھمەسپ حەوت ھاوسەری ناسراوی ھەبوو:
  1. سوڵتانوم بێگوم (نزیکەی ١٥١٦ – ١٥٩٣ لە قەزوین)، ھاوسەری سەرەکیتەھماسب لە ھۆزی مەوسیلو، دایکی دوو کوڕە گەورەکەی[٧٤]
  2. سوڵتان-ئاغا خانم چەرکەسی، خوشکی شەمخاڵ سوڵتان چێرکێس (پارێزگاری سەکی)، دایکی پەری خان خانم و سلێمان میرزا[٧٧]
  3. سوڵتانزادە خانم، کۆیلەیەکی جۆرجیا، دایکی حەیدەر میرزا[٧٣]
  4. زەھرا باجی، جۆرجیا، دایکی مستەفا میرزا و عەلی میرزا[٧٨]
  5. ھوری خان خانم، جۆرجیا، دایکی زەینەب بێگم و مریەم بێگم[٧٩]
  6. خوشکێکی وەرەزا شالیکاشڤیلی[٨٠]
  7. زەینەب سوڵتان خانم بێوەژنەی بەھرام میرزا برا بچووکەکەی تەھمەسپ[٨١]
  • چواردە کوڕی ھەبوو:
  1. محەممەد خودابەندە (١٥٣٢ – ١٥٩٥ یان ١٥٩٦)، شای ئێران (ڕ. ١٥٧٨–١٥٨٧)[٨٢]
  2. ئیسماعیلی دووەم (٣١ی ئایاری ١٥٣٧ – ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٥٧٧)، شای ئێران (ڕ. ١٥٧٦ – ٧٧)[٣٠]
  3. موراد میرزا (کۆچی دوایی ١٥٤٥)، پارێزگاری قەندەھار؛ لە کۆرپەییدا مردووە[٤٦]
  4. سولەیمان میرزا (کۆچی دوایی ٩ی تشرینی دووەمی ١٥٧٦)، پارێزگاری شیراز لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە[٣٠]
  5. حەیدەر میرزا (٢٨ی ئەیلوولی ١٥٥٦ – ٩ی تشرینی دووەمی ١٥٧٦)، بۆ ماوەی ڕۆژێک دوای مردنی تەIمەسپ، خۆی بە شای ئێران ناوبرد؛ لە قەزوین لەلایەن پاسەوانەکانییەوە کوژراوە[٨٣]
  6. مستەفا میرزا، (کۆچی دوایی ٩ی تشرینی دووەمی ١٥٧٦)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژرا؛[٣٠] کچەکەی لەگەڵ عەباسی گەورەدا ھاوسەرگیری کرد[٨٤]
  7. جونەید میرزا (کۆچی دوایی ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە[١٤]
  8. مەحموود میرزا (کۆچی دوایی ٧ی ئازاری ١٥٧٧)، پارێزگاری شیروان و لاھیجان، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژرا[٣٠]
  9. ئیمامی قولی میرزا (کۆچی دوایی ٧ی ئازاری ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە..[٣٠]
  10. عەلی میرزا (لە ٣١ی کانوونی دووەمی ١٦٤٢ کۆچی دوایی کرد)، لەلایەن عەباسی گەورەوە کوێر کرا و زیندانی کرا[١٤]
  11. ئەحمەد میرزا (کۆچی دوایی ٧ی ئازاری ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە.[٣٠]
  12. موراد میرزا (کۆچی دوایی ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە[١٤]
  13. زەین عابدین میرزا، لە منداڵیدا کۆچی دوایی کرد[١٤]
  14. موسا میرزا، لە منداڵیدا کۆچی دوایی کرد[١٤]
  • ڕەنگە تەھمەسپ سێزدە کچی ھەبووبێت کە ھەشتیان ناسراون:[١٤]
  1. گەوھەر سوڵتان بێگم (کۆچی دوایی ١٥٧٧)، ھاوسەرگیری لەگەڵ سوڵتان ئیبراھیم میرزا کردووە[٧٥]
  2. پەری خان خانم (کۆچی دوایی ١٥٧٨)، بە فەرمانی خەیر ئەلنیسا بێگم کۆچی دوایی کردووە[٨٥]
  3. زەینەب بێگم (لە ٣١ی ئایاری ١٦٤٠ کۆچی دوایی کردووە)، لەگەڵ عەلی قولی خان شەملو ھاوسەرگیری کردووە[٨٦]
  4. مریەم بێگم (کۆچی دوایی ١٦٠٨)، ھاوسەرگیری لەگەڵ خان ئەحمەد خان کردووە[١٤]
  5. شەھربانو خانم، ھاوسەرگیری لەگەڵ سەلمان خان ئوستاجلو کردووە[٨٧]
  6. خەدیجە بێگم (لە دوای ساڵی ١٥٦٤ کۆچی دوایی کردووە)، ھاوسەرگیری لەگەڵ جەمشید خان کردووە (نەوەکەی ئەمیرە دەباج، فەرمانڕەوایەکی ناوخۆیی لە ڕۆژاوای گیلان[٨٧]
  7. فاتیمە سوڵتان خانم (کۆچی دوایی ١٥٨١) لەگەڵ ئەمیرخان مەوسیلو ھاوسەرگیری کردووە
  8. خانیش بێگم ھاوسەرگیری لەگەڵ شا نیمتوڵڵا ئەمیر نیزام الدین عەبد ئەلباقی (سەرۆکی فەرمانی نیعمەتوڵڵاھی) کردووە[٧٧]

مێژوونووسدەستکاری

 
چاپی تەھماسپ لەلایەن یۆھان تیۆدۆر دی برای

تەھماسبی یەکەم بۆ ماوەی پەنجا و دوو ساڵ حوکمڕانی کرد، کە لە ھەموو پاشایەکی دیکەی سەفەوی درێژتر بوو. ئەو کاریگەرییەکی کەمی لەسەر مێژوونووسانی ڕۆژاوا دروست کردووە، و وەک بەدبەختێکی شەھوەتباز و خۆپەرستێکی ئایینی وەسف کراوە.[٦٣]ھەرچەندە دەیەی یەکەمی دەسەڵاتی تەھمەسپ ھاوشێوەی ساڵەکانی دوای چاڵدیرانی دەسەڵاتی ئیسماعیلی یەکەم بوو، بەڵام دەسەڵاتی لە عەشیرەتەکانی قزیلباش گرت و لە تەمەنی چواردە ساڵیدا ڕووبەڕووی ئۆزبەکییەکان بووەوە و ئەوەندە عەقڵی سەربازی ھەبوو بۆ ئەوەی خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ عوسمانییەکان بەدوور بگرێت [٦١]سەرەڕای ڕاپەڕین و نائارامی، ئەو ئیمپراتۆرییەتەی کە لە باوکی بە میراتی گرتبوو، پاراست و فراوانی کرد.[١٣]تەھمەسپ زۆر جار گەوھەری دەفرۆشت و مامەڵەی بە کەلوپەلی دیکەوە دەکرد، بەڵام وەک پێشێلکردنی یاسای ئایینی باجی نزیکەی ٣٠ ھەزار تۆمان ڕەتدەکردەوە.[٨٨][٨٩]

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ Amoretti & Matthee 2009.
  2. ^ ئ ا Matthee 2008.
  3. ^ Babinger & Savory 1995.
  4. ^ ئ ا ب Savory & Karamustafa 1998.
  5. ^ Savory & Gandjeï ٢٠٠٧.
  6. ^ Brown 2009, p. ٢٣٥.
  7. ^ Savory et al. 2012.
  8. ^ Bakhash 1983.
  9. ^ Mazzaoui 2002.
  10. ^ Mitchell 2009a, p. ٣٢.
  11. ^ Roemer 2008, p. ٢٢٥.
  12. ^ Mitchell 2009b; Savory & Karamustafa 1998.
  13. ^ ئ ا ب پ ت ج چ ح خ د ر ڕ ز ژ س ش Mitchell 2009b.
  14. ^ ئ ا ب پ ت ج چ ح خ د ر ڕ ز ژ س ش Savory & Bosworth 2012.
  15. ^ Roemer 2008, p. ٢٢٧.
  16. ^ Newman 2008, p. ٢٥.
  17. ^ ئ ا ب پ ت Roemer 2008, p. ٢٣٤.
  18. ^ Savory & Bosworth 2012; Roemer 2008, pp. 234.
  19. ^ ئ ا Newman 2008, p. ٢٦.
  20. ^ Roemer 2008, p. ٢٣٦.
  21. ^ Mitchell 2009b; Savory & Bosworth 2012.
  22. ^ Mitchell 2009b; Roemer 2008, pp. 236.
  23. ^ Roemer 2008, p. ٢٣٥.
  24. ^ Newman 2008, p. ٢٦–٢٧.
  25. ^ ئ ا Newman 2008, p. ٢٨.
  26. ^ Roemer 2008, p. ٢٤١.
  27. ^ ئ ا ب Streusand 2019, p. ١٤٨.
  28. ^ ئ ا Roemer 2008, p. ٢٤٢.
  29. ^ Fleischer 2011.
  30. ^ ئ ا ب پ ت ج چ ح Ghereghlou 2016a.
  31. ^ Roemer 2008, p. 242–243.
  32. ^ Mitchell 2009a, p. ٧٩.
  33. ^ Roemer 2008, p. ٢٤٣.
  34. ^ Roemer 2008, p. ٢٤٣–٢٤٤.
  35. ^ Savory 2007, p. ٦٣.
  36. ^ Newman 2008, p. 28.
  37. ^ Köhbach 1989.
  38. ^ Savory 2007, pp. 65; Panahi 2015, pp. 52.
  39. ^ Savory 2007, p. ٦٤.
  40. ^ ئ ا ب Hitchins 2001.
  41. ^ Panahi 2015, p. ٤٦.
  42. ^ Roemer 2008, p. ٢٤٦.
  43. ^ Mikaberidze 2015, p. xxxi.
  44. ^ Roemer 2008, p. ٢٤٥.
  45. ^ ئ ا Savory 2007, p. ٦٦.
  46. ^ ئ ا ب Thackston 2004.
  47. ^ Eraly 2000, p. 104.
  48. ^ Soudavar 2017, p. ٤٩.
  49. ^ Thackston 2004; Streusand 2019, pp. 148.
  50. ^ ئ ا ب Savory 2007, p. ٦٧.
  51. ^ Faroqhi & Fleet 2013, p. 446.
  52. ^ Mitchell 2009a, p. ١٢٦.
  53. ^ Newman 2008, p. ٣٨–٣٩.
  54. ^ Roemer 2008, p. ٢٤٧.
  55. ^ Pārsādust 2009.
  56. ^ Roemer 2008, p. ٢٤٨.
  57. ^ Mitchell 2009a, p. ٦٨.
  58. ^ Slaby 2005.
  59. ^ Aldous 2021, p. ٣٥.
  60. ^ Aldous 2021, p. ٣٧.
  61. ^ ئ ا Roemer 2008, p. ٢٤٩.
  62. ^ Mitchell 2009a, p. ١٠٥.
  63. ^ ئ ا Savory 2007, p. ٥٧.
  64. ^ Streusand 2019, p. ١٧٠.
  65. ^ Savory 2007, p. ٥٦.
  66. ^ Streusand 2019, p. ١٩١.
  67. ^ Simpson 2009.
  68. ^ Soudavar 2017, p. ٥١.
  69. ^ Ghasem Zadeh 2019, p. ٤.
  70. ^ Ghasem Zadeh 2019, p. ٧.
  71. ^ ئ ا Streusand 2019, p. ١٦٤.
  72. ^ Canby 2000, p. ٧٢.
  73. ^ ئ ا Savory 2007, p. ٦٨.
  74. ^ ئ ا Newman 2008, p. ٢٩.
  75. ^ ئ ا Szuppe 2003, p. ١٥٠.
  76. ^ Roemer 2008, p. 247; Savory 2007, p. 68.
  77. ^ ئ ا Szuppe 2003, p. ١٤٧.
  78. ^ Szuppe 2003, p. ١٥٣.
  79. ^ Szuppe 2003, p. ١٤٩.
  80. ^ Mitchell 2011, p. ٦٧.
  81. ^ Newman 2008, p. ٣١.
  82. ^ Savory 2007, p. ٧٠.
  83. ^ Savory 2007, p. ٦٩.
  84. ^ Canby 2000, p. ١١٨.
  85. ^ Savory 2007, p. ٧١.
  86. ^ Babaie et al. 2004, p. ٣٥.
  87. ^ ئ ا Szuppe 2003, p. ١٤٦.
  88. ^ Savory 2007, p. 60.
  89. ^ Roemer 2008, p. ٢٥٠.

بیبیلیۆگرافیدەستکاری