هێرات(بۆ فارسی کۆن: هَرَیْوه𐏃𐎼𐎡𐎺[٥])ڕووباری بەناوبانگی هەریرود بەم شارەدا تێدەپەڕێت. وە بە هۆی ئەوەی کە لە سەردەمی مێژووی ئەم شارەدا، هەمیشە بە بەشێک لە شانشینی خوراسان دادەنرێت، و لە ژێر کاریگەرییە کولتووری و مێژووییەکانی خوراساندا بووە، ئەمڕۆ ئەم شارە بە "گەوهەری خوراسان" ناسراوە. .[٦]ئەم شارە یەکێکە لە شارە پڕ دانیشتووەکانی ئەفغانستان و بە یەکێک لە چوار شارە گەورەکەی ئەفغانستان دادەنرێت لەگەڵ کابول، مەزار شەریف و کەندەهار. خەڵکی سەرەکییەکەی بە شێوەزاری هێراتی بە زمانی فارسی قسە دەکەن. لە ساڵانی ١٣٧٠وە، هێرات ناوەندی سەرنجڕاکێشانی زۆرێک لە کۆچبەران بووە لە سەرانسەری ئەفغانستانەوە. بەڵام خەڵکی سەرەکی ئەم شارە بریتین لە خێڵی تاجیک، بێگومان هەرات نەتەوەی جیاوازی هەیە و زمانی سەرەکی قسەکردن لەم شارەدا فارسی. زۆربەی خەڵکی ئەم شارە بە شێوەزارێکی هێراتی بە زمانی فارسی قسە دەکەن. نەتەوەکانی تر کە تێیدا دەژین بریتین لە: تاجیک، پاشتوون، هەزارە، تورکمان، بلۆچ،کورد و عەرەب (عەرەبی خەزاعی، شیبانی عەرەب). شاری هێرات دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئەفغانستان، لە یەکێک لە نەرمترین ناوچە جوگرافییەکانی ئەفغانستان. هێرات لە گوتاری ئەدەبی و فەرمیدا بە هێراتی کۆن ناودەبرێت. ئەم شارە بە مینارە و تەلارسازی بەناوبانگە و لە ڕابردوو و ئێستاشدا هەرات بە یەکێک لە ناوەندە پەروەردەییە گەورەکان دادەنرێت. لە ساڵی 2009 ئەم شارە لە بەرنامەی هەزار شار و هەزار ژیان لەلایەن یونسکۆ دوای ڕووپێوی شارە جیاوازەکانی جیهان خرایە نێو بەرنامەی [٧]زۆرێک لە شاعیرانی زمانی فارسی لیستی شاعیران و نووسەران نووسەر و عیرفان و سۆفی فارسی لەدایک بوون یان ژیاون ئەم شارە، بەڵام هەرات گەورەترینە بەهۆی ئەوەی دوو سنووری هاوبەشی لەگەڵ وڵاتانی ئێران و تورکمەنستان هەیە و گەورەترین شاری پیشەسازی لە ئەفغانستان هەیە، ناوەندی بازرگانی ئەفغانستانە.هێرات دەکەوێتە سەر ڕێڕەوی بازرگانی کۆنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاسیای ناوەڕاست و باشووری ئاسیا، کە ڕێگاکانی بەرەو ئێران و تورکمانستان هێشتا گرنگییەکی ستراتیژییان هەیە. وەک دەروازەی ئێران و تورکمانستان داهاتێکی زۆری گومرگی هەیە، تەقینەوەی بۆمب لە ڕۆژئاوای شاری ئەفغانستان کەوتەوە[٨]یەکێک لە شارە گەورەکانی ئەفغانستان ناوەندی پارێزگای هێراتە لە ڕۆژئاوای ئەو وڵاتە. ئەم شارە دوای کابول ،[٩][١٠][١١] دووەم شارە پڕ دانیشتووانە بریتییە لە ئەفغانستان.[١٢][١٣] هێرات خاوەنی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی. تا ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتووانی ٥٧٤ هەزار و ٢٧٦ کەس بووە و دەکەوێتە دۆڵی بەپیتی حەریرود. ئەم شارە بەستراوەتەوە بە کەندەهار، کابول و مەزار شەریف لە ڕێگەی ڕێگای سەرەکی ئەڵقەی ئەفغانستان، لە ڕێگەی ڕێگای ڕۆژئاوای خۆیەوە بۆ مەشهەد. ئێران بە ئیسلام قەڵا (شار)بەندەری ئیسلام قەڵه و لە ڕێگەی ڕێگای باکووری خۆیەوە بە شاری مرۆڤ تورکمەنستان بە بەندەری تۆرگەندی بەستراوەتەوە. . لەم دواییانەدا بەرپرسانی حکومەت ڕایانگەیاند کە ئەم شارە توانای وەرگرتنی دانیشتوانی زیاتری نەماوە. ڕێژەی سەدی بەکارهێنانی زەوی لە هێرات؛ 21% زەوی چۆڵ و 18% ناوچەی نیشتەجێبوون و 36% کێڵگەی بەپیتن.[١٤][١٥] هێرات دابەشکراوە بەسەر پانزە قەزا و دەیان گەڕەک. هێمای شارەکە قەڵای ئیختار الدین (قەڵا)ی ئەم شارەیە. مزگەوتی جامێ و منارەکانی ئەم شارەش هێماکانی تری ئەون. هێرات میوانداری نزیکەی نیوەی چالاکییە پیشەسازییەکانی ئەفغانستان دەکات، کارگەکانی بوارەکانی ئامێری ماتۆڕسکیل، ئامێری کارەبایی و ئەلیکترۆنی، قوماش، شەکر، چیمەنتۆ و خۆراک لەم شارەدا هەڵکەوتوون، هەروەها هێرات بازاڕێکی سەرەکییە بۆ فرۆشتنی ئۆتۆمبێلی هاوردە لە سەرتاسەری ئەفغانستان. لە گەڕەکی باکوری هێرات، بەرپرسانی حکومەت خەریکی دروستکردنی پاڵاوگەیەکی نەوتن. لە هەرات شوێنی مێژوویی ئایینی وەک مزگەوت و منارە و بینا مێژووییەکان زۆر بەناوبانگن. هێراتی کۆن شوێنی مێژوویی هەیە وەک قەڵای ئەختەر الدین یان (قەڵا) مەسمە. بە یەکێک لە گەورەترین بەرهەمە مێژووییەکانی ئەفغانستان دادەنرێت کە مێژووەکەی ٩٣٠ ساڵە.

(فارسی)
شار
Herat Congregational Mosque -Afghanistan.jpg
زیارت خواجه عبدالله انصاری
گۆڕستانی میروەیس سێدق خانTomb
Gawhar Shad bigum by ali mosavi sam.jpg
لە سەرەوە: مزگەوتی هێرات جامێ، مەزارگەی خواجە عەبدوڵڵا ئەنساری، گۆڕی میروەیس صدیق خان، دیمەنێک بۆ گۆڕی گۆهار شاد
ناسناو(ەکان): 
'"ئێرانی بچووک."'[١]"ناگین خوراسان"[٢]
(فارسی) is located in Afghanistan
(فارسی)
(فارسی)
شوێن لە ئەفغانستان
پۆتانەکان: ھەڵەی لوا لە package.lua لە ڕیزی 80:module 'Module:ISO 3166/data/AF' not found.
وڵات ئەفغانستان
ولایتهێرات
ڕووبەر
 • سەرجەم١٨٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٧٠ میلی چوارگۆشە)
 [٣]
بەرزایی
۹۲۰ مەتر (ھەڵەی دەربڕین: کرداری < پێشبینی نەکراوە. پێ)
ژمارەی دانیشتووان
 • مەزندە 
(٢٠٢٠)
٥٥٦٫٢٠٥
ناوچەی کاتیUTC+4:30 (کاتی ستانداردی ئەفغانستان)
شارەزایی ئەفغانستان [٤]

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ https://www.nytimes.com/2017/08/05/world/asia/iran-afghanistan-taliban.html
  2. ^ "Hadith - Book of Tribulations - Sunan Ibn Majah - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (درودی خوای لێ بێت)". sunnah.com. Retrieved 2020-12-24.
  3. ^ http://samuelhall.org/wp-content/uploads/2015/09/State-of-Afghan-Cities-2015-Volume_1.pdf
  4. ^ https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210812-taliban-capture-tenth-afghan-provincial-capital-over-weeklong-blitz
  5. ^ داڕێژە:یادکرد وب
  6. ^ https://www.nytimes.com/2017/08/05/جیهان/ئاسیا/ئێران-ئەفغانستان-تەلیبان.html
  7. ^ .php?id=9023|Title=هێرات لە 1000 شارە سەرەکییەکانە in the world|Date of visit=01-04-2009|Language=Persian}}</span> </li> <li id="cite_note-8"><span class="mw-cite-backlink">'''[[#cite_ref-8|^]]'''</span> <span class="reference-text"><nowiki>|date=August 3, 2009|access-date=March 26, 2010}}</ref
  8. ^ https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/cities/
  9. ^ https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/cities/
  10. ^ https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/cities/
  11. ^ {{Cite web|title=NSIA|url=https://www.nsia.gov.af:8080/ ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. wp-content /uploads/2019/06/ژمارەی ژیانی-کۆتایی-ساڵ-98.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609174551/http://https/: //www ژمارەی دانیشتووانی ساڵی ٢٠٢٠ بە ٥٥٦ هەزار و ٢٠٥ تەن مەزەندە دەکرێت. هێرات ناوەندێکی پیشەسازییە و گرنگترین ناوەندی کولتووری-هونەری ئەفغانستانە. }
  12. ^ داڕێژە:Web memory
  13. ^ "دۆخی شارەکانی ئەفغانستان 2015، بەرگی دووەم". Archived from [http:/ /www.unhabitat.org/books/soac2015_volume2 the original] Check |url= value (help) on |archive-url= requires |archive-date= (help). Unknown parameter |ئەرشیف-بەرگی دووەم url= ignored (help); Unknown parameter |بەرواری دەستگەیشتن= ignored (help)
  14. ^ داڕێژە:هەواڵەکان وەربگرە