کۆمۆنیزم یان کۆلاگری ( بە لاتینی: communis)[١][٢] فەلسەفەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتییە، هەروەها بزووتنەوەی سیاسی، ئابووری و ئایدۆلۆژییە کە ئامانجی سەرەکی بریتییە لە دامەزراندنی کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیستی کە تێیدا خاوەندارییەتی هاوبەش و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان بێنە کایەوە، هاوکات چینەکانی کۆمەڵگا، پارە[٣][٤] و دەوڵەت نەمێنێت.[٥][٦] کۆمۆنیزم بە فۆرمێکی تایبەت دادەنرێت لە ناو سۆسیالیزم.

ھێمای چەکوچ و داس سیبمبوڵی کۆمۆنیستەکان

کۆمۆنیزم چەندین مەڵبەندی هزری جیاواز لە خۆدەگرێت کە بە گشتی مارکسیزم و ئەنارکۆ-کۆمۆنیزمە لەپاڵ ئایدۆلۆژییە سیاسییەکانیش کە لە دەوری هەردوو هزردان. بەپێی کۆمۆنیزم، پێکهاتەی کۆمەڵگای ئێستا سەرچاوەی لە سەرمایەداری، هەروەها سیستمی ئابووریی و سیستمی بەرهەمهێنانەکەی گرتووە. کۆمۆنیزم پێی وایە کە لەم سیستمەدا دوو چینی کۆمەڵایەتیی سەرەکی هەن کە سەرچاوەی هەموو کێشەکانن لەناوخۆی کۆمەڵگادا، ئەم کێشانەش لەڕێی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی چارەسەر دەکرێن.[٧] دوو چینە سەرەکییەکە پێکدێت لە پرۆلیتاریا (چینی کرێکار و زەحمەتکێش)، کە زۆرینەی دانیشتوان پێکدەهێنن لەناو کۆمەڵگادا، هەروەها زۆرترین کار و زەحمەتی دەبینن؛ لەبەرامبەردا بۆرژوازی (چینی سەرمایەدار)، کەمینەیەکن کە قازانج وەردەگرن لەسەر پشتی چینی پڕۆلیتار و خاوەنداریی تایبەتیان هەیە. بەپێی شیکارییەکان، شۆڕش وادەکات کە چینی کرێکار دەسەڵات بگرنە دەست و خاوەندارییەتی هاوبەش (سۆشیال) لە بەرهەمهێنان دابمەزرێنن، ئەمەش بەبنەمای سەرەکی دادەنرێت لە گواستنەوەی کۆمەڵگا بەرەو کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیزم.[٧]

لە ساڵی ١٩١٧، کۆمەڵێک وڵات خۆیان بە وڵاتی کۆمۆنیستی ڕاگەیاند: ئەو وڵاتانە لە ژێر بنەمای مارکسیزم-لێنینیزم یان بەبەشێک لەوە بەڕێوەدەبردران.[٨] دواتر لە ساڵانی بیستەکان، هاوشانی سۆشیال دیموکراسی ئەوا کۆمۆنیزم بووە ترێندێکی نێونەتەوەیی لەناو بزووتنەوە سۆسیالیزمییەکان.[٩]

ئایدۆلۆژیای سیاسی
بەشێکە لە وتارەکانی سیاسەت
ئەنارکیزم
مەسیحی دیموکرات
کۆمۆنیزم
مارکسیزم
شۆپپارێزی
فاشیزم
فێمینیزم
ژینگەخوازی
ئیسلامی سیاسی
لیبرالیزم
ناسیۆنالیزم
سۆسیالدیموکراسی
سۆسیالیزم

کۆمۆنیزم و ڕەخنەگرتن لە دیموکراسی[١٠]دەستکاری

کۆمۆنیزم ڕەخنەی لە دیموکراسی ھەیە بە وەی کە ئەو وڵاتانەی کە دیموکراسی وەک ڕژێمێکی سیاسی بەناوەڕۆکی ئازادی ڕۆژنامەگەری و ئازادی پێکھێنانی پارتەکان و دەزگاکانی دیموکراسی ھەڵیدەگرێ لەووڵاتانی ڕۆژاوا وا ناکەن، بەپێی چەمکی تیۆری کۆمۆنیستی چینێک ھەیە دەسەڵاتی پاوان دەکات، پێی دەڵێن چینی سەرمایەداری، وە ئەوان وای دەبینین ڕژێمی دیموکراسی کە ئازادی ھەڵبژاردنیش لەناوەڕۆکی خۆیدا ھەڵدەگرێ، ئەم چینە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆی دایھێناوە، ھەروەھا وای بۆ دەچن کە ڕژێمە دیموکراسییەکان لە ڕۆژئاوادا، لەبڕیارەکانیدا بەرژەوەندی زۆرینەی گەل ئامانج نییە، بەڵکوو تەنیا خزمەتی کەمایەتی سەرمایەدار دەکات[١١]

دیکاتۆرییەتی پڕۆلیتاریا لە وڵاتی کۆمۆنیستی[١٢]دەستکاری

پڕۆلیتاریا بەمانەی ئەوە دێت کە کۆمەڵێکی بچووک لە دانیشتوانی وڵات یان ئەو دەستەیەی پارتی کۆمۆنیستی سەرکرزییەتییەکەی نوێنەرایەتی دەکەن، لە قۆناغی گواستنەوەیدا دوای شۆڕشی چینی کرێکار ھەموو بڕیارە سیاسییەکان وەردەگرێت، چونکە دوای سەرکەوتنی شۆڕش زۆرینەی گەل ھەر لەژێر کاریگەری پڕوپاگەندەی سەرمایەداری ئازاد کردووە، ئەوان شایستەی دەسەڵاتن چونکە زیاتر لە بەرژەوەندی گەل دەزانن، بۆیە ئەوان بڕیاری ناوەڕۆک ئاڕاستەی بڕیار و ڕژێمی سیاسی دەدەن.

فەلسەفەی کۆمۆنیستیدەستکاری

سیمبووڵی کۆمۆنیستیدەستکاری

چەکوچ و داس(). نیشانێکە و بەگشتی پێوەندی بە کۆمۆنیزمەوە ھەیە. چەکوچ شاندەری کارە لە پیشەدا و داسیش نوێنەری کارە لە وەرزێڕیدا. لە ھەندێک لەو وڵاتانەی کە حیزبی کۆمۆنیست نایاسایین، ئەم نیشانەیە پاوان کراوە. ئەم وڵاتانە بریتین لە: مەجارستان، لاتڤیا و پۆلەند.

کاسەیەتییە کۆمۆنیستەکاندەستکاری

وڵاتە کۆمۆنیزمەکان[١٩]دەستکاری

لە ئێستادادەستکاری

ئەو وڵاتانەی لە ئێستادا ڕژێمی کۆمۆنیزمی پەیڕەو دەکەن بۆ بەڕێوەبردنی کارووباری وڵات ئەمانەن:

وڵات ماوەی چوونە دەسەڵاتی کۆمۆنیستی پارت سەرکردە
  چین ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩ - تا ئێستا پارتی کۆمۆنیستی چین ھۆ ژۆنیتۆ
  کووبا ١ی مەی ساڵی ١٩٦٩ - تا ئێستا پارتی کۆمۆنیستی کوبا ڕاول کاسترۆ
  لاوس ٢ی دێسەمبەری ساڵی ١٩٧٥ پارتی شۆڕشی گەل کۆمالێ سایسۆن
  ڤیەتنام ٢ی تەممووزی ساڵی ١٩٧٦ - تائیستا پارتی کۆمۆنیستی ڤێتنام

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ Ball, Terence, and Richard Dagger. [1999] 2019. "Communism" (revised ed.). Encyclopædia Britannica. Retrieved 10 June 2020.
  2. ^ "Communism." p. 890 in World Book Volume 4 (Ci–Cz). Chicago: World Book, Inc. 2008. ISBN 978-0-7166-0108-1.
  3. ^ Engels, Friedrich. [1847] 2005. "What will be the course of this revolution?" Sec. 18 in Principles of Communism, translated by P. Sweezy. Marxists Internet Archive. "Finally, when all capital, all production, all exchange have been brought together in the hands of the nation, private property will disappear of its own accord, money will become superfluous, and production will so expand and man so change that society will be able to slough off whatever of its old economic habits may remain."
  4. ^ Bukharin, Nikolai, and Yevgeni Preobrazhensky. [1920] 1922. "Distribution in the communist system." Pp. 72–73, § 20 in The ABC of Communism, translated by E. Paul and C. Paul. London: Communist Party of Great Britain. Available in e-text.
  5. ^ Bukharin, Nikolai, and Yevgeni Preobrazhensky. [1920] 1922. "Administration in the communist system." Pp. 73–75, § 21 in The ABC of Communism, translated by E. Paul and C. Paul. London: Communist Party of Great Britain. Available in e-text.
  6. ^ Kurian, George Thomas, دەستکاریکەر (2011). "Withering Away of the State". The Encyclopedia of Political Science. CQ Press. ISBN 978-1-933116-44-0. doi:10.4135/9781608712434. لە ڕێکەوتی January 3, 2016 ھێنراوە. 
  7. ^ ی ا Marx, Karl, and Friedrich Engels. [1848] 1969. "Bourgeois and Proletarians." Ch. 1 in Manifesto of the Communist Party, (Marx/Engels Selected Works 1, pp. 98–137), translated by S. Moore. Moscow: Progress Publishers. Retrieved 10 June 2020.
  8. ^ Smith, Stephen. The Oxford Handbook of the History of Communism. Oxford University Press, 2014. p.3
  9. ^ Newman, Michael. 2005. Socialism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. p. 5: "Chapter 1 looks at the foundations of the doctrine by examining the contribution made by various traditions of socialism in the period between the early 19th century and the aftermath of the First World War. The two forms that emerged as dominant by the early 1920s were social democracy and communism."
  10. ^ http://www.tfp.org/tfp-home/plinio-correa-de-oliveira/what-exactly-is-an-anti-communist.html[بەستەری مردووی ھەمیشەیی]
  11. ^ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/162253/dictatorship-of-the-proletariat
  12. ^ http://www.marxists.org/farsi/archive/bukharin/works/1920/diktatoriye-poroletaria.htm
  13. ^ http://www.marxists.org/archive/marx/index.htm
  14. ^ http://www.marxists.org/archive/marx/index.htm
  15. ^ http://www.marxists.org/archive/lenin/index.htm
  16. ^ http://www.marxists.org/archive/luxemburg/index.htm
  17. ^ http://www.marxists.org/archive/kollonta/index.htm
  18. ^ http://www.marxists.org/archive/trotsky/index.htm
  19. ^ http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_current_communist_states