بەختیار عەلی

نووسەر و ڕۆشنبیرێکی کورد

بەختیار عەلی (لەدایکبووی ١٩٦٠ لە سلێمانی، عێراق) ڕۆماننووس، شاعیر و ڕۆشنبیرێکی کوردە، و یەکێکە لە دامەزرێنەرانی گۆڤاری ڕەھەند. یەکەم ڕۆمانی بە ناوی مەرگی تاقانەی دووەم، ساڵی ١٩٩٧ لە سوێد بڵاو کرایەوە.

بەختیار عەلی
بەختیار عەلی
بەختیار عەلی لە شوباتی ٢٠١٩
لەدایکبوونبەختیار عەلی محەممەد
(١٩٦٠-0٨-0٨) ٨ی ئابی ١٩٦٠ (تەمەن ٦٠)
سلێمانی،  عێراق
پیشەنووسەر، شاعیر، ڕەخنەگری ئەدەبی
نەتەوەکورد
ڕەگەزنێر
کارە دیارەکانکەشتیی فریشتەکان
دواھەمین ھەناری دونیا
چالاکی ساڵانی١٩٨٣ - ئێستا

واژوو
ماڵپەڕی فەرمی
www.mertin-litag.de/authors_htm/Ali_B.htm

ژیاننامەدەستکاری

بەختیار عەلی لە ساڵی ١٩٦٠ لە گەڕەکی «ئیبراھیم پاشا»[١][٢] لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی «شێخ سەلام» لە سلێمانی تەواو کردووە و پاشان خوێندنی ناوەندی لە «ناوەندی ئەزمەڕ» و خوێندی ئامادەیی لە ئامادەیی «ھەڵکەوت» ی کوڕان تەواو کردووە. پاشان لە ھەردوو زانکۆی سلێمانی و سەلاحەدین خوێندکاری کۆلیژی زانست بەشی زەویناسی دەبێت، بەڵام لە خۆپیشاندانەکانی ساڵی ١٩٨٣ لە ھەولێر بریندار دەبێت و دەست لە خوێندنی زانکۆ ھەڵدەگرێت و بە تەواوی خۆی بۆ کاری نووسین و ئەدەبیات یەکلا دەکاتەوە. ساڵی ١٩٨٥، بەھۆی بارودۆخی نالەباری باشووری کوردستان و بۆ ئەوەی لە سوپای عێراقیدا نەبێتە سەرباز، دەچێت بۆ ئێران و نزیکی ٨ مانگ لە شاری کەرەج لە کامپێکی پەنابەراندا دەژی. بارودۆخی دژواری کەمپەکە و بێ ھیوایی وادەکات بگەڕێتەوە و ماوەیەکی درێژ لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان بمێنێتەوە. دوای بەجێھێشتنی شاری کەرەج بە ھاورێیەتی ھەردوو نووسەر «فاروق ڕەفیق» و «ڕێبوار سیوەیلی» ڕوو لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەکات و بۆ ماوەیەک لە ناوچەی «چەمپاراو» نیشتەجێدەبن و پاشانیش لەگەڵ ئەو دوو نووسەرە لە شاری بانە دەمێننەوە.[١] پاش سەرھەڵدانی شەڕی ناوخۆ، کوردستان بە جێ دەھێڵێت و ڕوودەکاتە سووریا و پاشان ئەڵمانیا. لە ساڵی ١٩٩٩وە لە شاری کۆڵن نیشتەجێ دەبێت.[٣]

ژیانی ئەدەبیدەستکاری

یەکەم بەرھەمی بڵاوکراوەی بەختیار عەلی قەسیدەی «نیشتیمان» ـە – کە قەسیدەیەکی دوورودرێژە. لە ساڵانی ھەشتادا بەختیار کۆمەڵێک قەسیدەی درێژ دەنووسێت، وەک «شار»، «گوناھ»، «کەرنەڤاڵ» و چەندانی تر، دەستنووسی یەکەم ڕۆمانی «مەرگی تاقانەی دووەم» یش ھەر دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمە. لە پاییزی ساڵی ١٩٨٩دا، یەکەمین وتاری بە دوو بەش بە ناونیشانی «قسەکردن لە پەراوێزی بێدەنگی» دا لە ڕۆژنامەی «پاشکۆی عێراق» دا بڵاودەبێتەوە. لە ڕۆژانی سەرەتای ڕاپەڕیندا، لەگەڵ کۆمەڵێک نووسەری تردا ژمارە یەکی «گۆڤاری ئازادی» دەردەکەن کە دواتر پێنج ژمارەی لێ بڵاودەبێتەوە. لە ساڵی ١٩٩٢دا، یەکەمین کۆمەڵە شیعری بەناوی «گوناھ و کەرنەڤاڵ» بەجۆرێکی ئێجگار سادە و سەرەتایی و بە تیراژێکی کەم چاپ دەکرێت. لە نێوان ساڵانی ١٩٩٢ تا ١٩٩٤ چەندین کۆڕ و سیمینار لە ھەولێر و سلێمانی لەبارەی ئەدەب و فەلسەفەوە پێشکەش دەکات و ئیشەکانی لە پاڵ ئیشی کۆمەڵێک نووسەر و ڕۆشنبیری تردا وەک سەرەتای سەرھەڵدانی جۆرە تێڕوانینێکی جیاواز بۆ ئەدەب و کۆمەڵگا سەیردەکرێن.

دوای سەرھەڵدانی شەڕی ناوخۆ لە ئەیلوولی ١٩٩٤دا کوردستان بەجێدەھێڵێت و ڕوو دەکاتە سووریا، پاش نۆ مانگ ژیان لە دیمەشقدا دەگاتە ئەڵمانیا و تا ساڵی ١٩٩٩ لە فڕانکفورت نیشتەجێ دەبێت. لە ساڵی ١٩٩٧یشدا دەست بە نووسینی ڕۆمانی «ئێوارەی پەروانە» دەکات و لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧ تەواوی دەکات. لە ساڵی ١٩٩٩وە لە شاری کۆڵن نیشتەجێ دەبێت.

پاشان لە ساڵانی نەوەدەکان ھاوشانی «ڕێبین ھەردی»، «ڕێبوار سیوەیلی»، «مەریوان وریا قانع»، «فاروق ڕەفیق»، «ئاراس فەتاح»، «ھەڵکەوت عەبدوڵا» ناوەندی ڕەھەند دادەمەزرێنن، پاشان چەند ژمارەیەک لە گۆڤاری ڕەھەند بڵاو دەکەنەوە – کە گۆڤارێکی ئەدەبی و فیکری بووە.

ژیانی تایبەتیدەستکاری

بەختیار عەلی لەسەر نووسینەکانی خۆی دەڵێت «لە پشت وشەیەکەوە کە خستوومەتە سەر کاغەز خەونێک ھەیە [...] خەونی گۆڕینی دونیا تەنانەت گەر کەمێکیش بێت». بەختیار عەلی لە نووسیندا دەستی ڕاستی بەکاردێنێت و پەنجەیەکی دەستی چەپیشی لەکارکەوتووە بەھۆی برینداربوونی لە خۆپیشاندانی ھەولێری ساڵی ١٩٨٣ی دژی بەعس.

بەختیار عەلی خەونی ئەوە بووە کە ببێتە سینەماکار، و لەبارەیەوە دەڵێت:

« ئەو شتەی کە حەزم لێیبووە و ھەرگیز نەشموێراوە باسی بکەم و بیھێنمەدی، حەزم بووە لە بواری سینەما... ئێستا ئەگەر لێمبپرسیت: «گەر نووسەر نەبیت، حەزت دەکرد ببیتە چی؟». بێ دوودڵی وەڵامم دەدایتەوە: «حەزم دەکرد ببمە سینەماکار» »

—بەختیار عەلی، لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ شاعیر ھیوا قادر لە ڕادیۆی سوید

بەرھەمەکاندەستکاری

دیوانە شیعرییەکاندەستکاری

ڕۆمانەکاندەستکاری

زۆربەی ڕۆمانەکانی بە ژانری ڕیالیزمی سیحریی دادەنرێن.

Granatapfel)، ٢٠١٦|Der letzte Granatapfel]]»، ٢٠١٦.

بەرھەمە فیکرییەکاندەستکاری

  • وەڵام لە ڕۆژگاری ونبوونی پرسیاردا، ١٣ چاوپێکەوتن لەگەڵ نووسەر، ٢٠١٣.
  • ئیمان و جەنگاوەرانی، ٢٠٠٤.
  • خوێنەری کوشندە، ٢٠٠٥.
  • سێوی سێھەم، ٢٠٠٩
  • چێژی مەرگدۆستی، ٢٠١١.
  • لە دیارەوە بۆ نادیار، ٢٠١١.
  • وەک باڵندەی ناو جەنگەڵە ترسناکەکان، ٢٠١٢.
  • ئاوڕەکەی ئۆرفیۆس، ٢٠١٤.
  • نەرسیسی کوژراو، ٢٠١٥.
  • ڕەخنە لە عەقڵی فاشیستی، ٢٠١٥.
  • جوانییەکانی ناڕێکی، ٢٠١٥.
  • یادەوەری و زەمەن، ٢٠١٥.
  • ناشوێن، ٢٠١٩.
  • خۆرھەڵات و لەبیرکراوەکانی، دەربارەی ڕۆمانی دەریاس و لاشەکان، ٢٠١٩.
  • ئایدۆلۆژیست، ٢٠١٩.
  • دوا خەندەی دیکتاتۆر، ٢٠٢٠.

نموونەی شیعرەکاندەستکاری

ستایشی من بۆ دەسەڵاتداران

ئێوە گەلەک شۆخن، بەیانیان وەک پاساری ڕیقنە بەسەر حەقیقەتدا دەکەن.
گەلەک مەزنن، شەوان وەک کوکوختی ڕیقنە بەسەر تریفەدا دەکەن
ئەمە دیاری ئێوەیە؛
میللەتێک بە سەد دەست لێتان ڕادەکات،
نەتەوەیەک ھەزار قاچ قەرز دەکات
و دەچێتە ناو ھەزار ئاگر و ھەزار باڵ دەخوازێت
و بە ھەزار نینۆک بە سەرزەمینی ھەزار بێگانەدا دەڕوات،
میللەتێک خۆی بە ھەزار ڕەشەبا و ھەزار جەنگەڵ و ھەزار دەریا دەبەخشێت،
گیرفانەکانی پڕ دەکات لە تووتڕکی ھەموو میللەتانی تر.
دەنوشتێتەوە بۆ ھەزار دەریاوان و دەلیل و ئەستێرەناسی تر.
ئێوە واتانکرد بۆ یەکەمجار جەھەننەم لە بەھەشت جوانتر بێت.
دەریایەک خۆڵەمێشتان بۆ داناین و گوتتان ئەمەیە ڕوناکی،
لمتان بۆ کردینە کاس و گوتتان ئەمەیە شەڕاب،
شەیتانتان بۆ ڕازاندینەوە و گوتتان ئەمەیە خودا،
کینەتان دەرخوارداین و گوتتان ئەمەیە ئازادی.
ئێوە واتانکرد بۆ یەکەمجار تاراوگە لە ماڵ جوانتر بێت.
ئەمە خەڵاتی ئێوەیە، میللەتێک لە با دەپاڕێتەوە دەریای لێ نزیک بکاتەوە.
میللەتێک قیامەت بەکرێ دەگرێت،
مەحشەر زەخرەفەدەکات، تابووت دەژمێرێت،
کفن بەسەر ئێوارەکاندا دابەش دەکات،
بە تلیاکی ھەموو جەنگێک خۆشنوودە،
بە حەشیشی ھەموو کینەیەک ڕازییە.
ئێوە واتانکرد بۆ یەکەمجار شەیتان لە خودا جوانتربێت.

[٦]

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ ی ا "لە یادی لە دایکبوونیدا: ئاوڕدانەوەیەکی خێرا لە ژیان و بەرھەمەکانی بەختیار عەلی". جام کوردی. ١٠ی ئابی ٢٠١٧. 
  2. ^ "54ەمین ساڵیادی لەدایکبوونی نووسەری کورد (بەختیار عەلی)". ژیان. ٩ی ئابی ٢٠٢٠. لە ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە. 
  3. ^ "ماڵپەری بەختیار عەلی - ژیاننامە". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٨. لە ڕێکەوتی ٢١ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە. 
  4. ^ ئاراس عەبدوڵڵا. "جەمشید خانی بەختیار عەلی بەرەو ئێران دەفڕێت". didimn.com. 
  5. ^ "(داگیرکردنی تاریکی)، نوێترین ڕۆمانی بەختیار عەلی بڵاو کرایەوە". پۆڵەتیک پرێس. ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠. لە ڕێکەوتی ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە. 
  6. ^ بەختیار عەلی (٢٠١٩). تا ماتەمی گوڵ... تا خوێنی فریشتە (وەشانی چوارەم). پەڕە ٣٣٩. 

پەراوێزەکاندەستکاری

بەستەرە دەرەکییەکاندەستکاری