له‌دایك بوون: جه‌یمس دێوێی واتسن ، ٦ی نیسانی ١٩٢٨ له‌ شیكاگۆی ویلایه‌تی ئیلینۆیس له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان (ئێستا تەمەنی ٩٢ ساڵە)

هاوڵاتیی: ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئەمریکا

زانكۆ: زانكۆی شیكاگۆ (به‌كه‌لۆریۆس ساڵی ١٩٤٧)، زانكۆی ئیندیانا‌ (دكتۆرا ساڵی ١٩٥٠)

ناوبانگی ده‌ركردووه‌ له‌ ڕێگه‌ی: پێكهاته‌ی DNA، زینده‌زانی گه‌رد‌ی[١]

هاوسه‌ر: ئیلیزه‌بێس واتسن (كچی ڵویس) ساڵی ١٩٦٨ هاوسه‌رگیرییان كردووه‌

منداڵ: ٢

خه‌ڵات: خه‌ڵاتی ئه‌ڵبێرت لاسكێر بۆ توێژینه‌وه‌ی بنه‌ما پزیشكیه‌كان (١٩٦٠)، ئه‌ندامبوون له‌ ناشنه‌ڵ ئه‌كادیمی ئۆڤ سایه‌نسیز (١٩٦٢)، خه‌ڵاتی نۆبڵ (١٩٦٢)، خه‌ڵاتی جه‌ی كارتی (١٩٧١)، ئه‌ندامبوون له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی شاهانه‌ (١٩٨١)، ئه‌ندامبوون له‌ ئی ئێم بی ئۆ (١٩٨٥)، مه‌دالیای كۆپلێی (١٩٩٣)، مه‌دالیای زێڕینی لۆمۆنۆسۆڤ  (١٩٩٤)

پیشه‌ی زانستی:

بوار: بۆماوه‌

دامه‌زراوه‌كان: زانكۆی ئیندیانا، تاقیگه‌ی كۆڵد سپرینگ هاربۆر، تاقیگه‌ی زینده‌زانی گه‌رد‌ی، زانكۆی هارڤه‌رد، زانكۆی كامبریج، ناشنه‌ڵ ئینیستیتوت ئۆڤ هێڵس

تێزی دکتۆرا: تایبه‌تمه‌ندی زینده‌گی تیشكی ئێكس له‌ ناچالاككردنی به‌كتریا (ساڵی ١٩٥١)

(http://search.proquest.com/docview/302021835)

سه‌رپه‌رشتیاری دكتۆرا: سالڤادۆر لوریا

قوتابیه‌كانی دكتۆرا: ماریۆ كاپێكچی، بۆب هۆرڤیتز، پیته‌ر بی مۆڕ، جوان ستێیتز[٢]

قوتابی دیاری تر: ئیوان بیرنێی، ڕۆناڵد ده‌بڵیو داڤیس (قوتابی/توێژه‌ر‌ی دوای دكتۆڕا)، فیلیپ ئاڵن شاڕپ (قوتابی/توێژه‌ر‌ی دوای دكتۆڕا)، ڕیچارد جه‌ی ڕۆبێرتس (قوتابی/توێژه‌ر‌ی دوای دكتۆڕا)، جۆن توز (قوتابی/توێژه‌ر‌ی دوای دكتۆرا)

جه‌یمس واتسندەستکاری

جه‌یمس دێوێی واتسن (له‌ دایك بووی ٦ی نیسانی ١٩٢٨) زانایه‌كی ئه‌مریكییه‌ له‌ بواری زینده‌زانی گه‌ردی، بۆماوه‌زانی و ئاژه‌ڵناسیی.‌ له‌ ساڵی ١٩٥٣ له‌گه‌ڵ فڕانسس كریك توێژینه‌وه‌یه‌كی ئه‌كادیمیان بڵاو کردەوە و پێشنیازی ئه‌وه‌یان كرد كه‌ گه‌ردی DNA پێكهاته‌یه‌كی دووانه‌ی لوولخواردووه‌ (پێچاوپێچ). واتسۆن، كریك و ماوریس ویلكینز به‌ هاوبه‌شی خه‌ڵاتی نۆبڵیان له‌ ساڵی ١٩٦٢ پێبه‌خشرا له‌ بواری فیسیۆلۆژی یان پزیشکیی "بۆ دۆزینه‌وه‌ی پێكهاته‌ی گه‌ردیی ترشی ناووكی و گرنگی ئه‌مه‌ له‌ گواستنه‌وه‌ی زانیاری له‌ ته‌نی زیندوو".[٣]

واتسن بڕوانامه‌ی له‌ زانكۆی شیكاگۆ (به‌كه‌لۆریۆس ساڵی ١٩٤٧) و له‌ زانكۆی ئیندیانا‌ (دكتۆرا له‌ ساڵی ١٩٥٠) به‌ده‌ستهێنا. واتسن دوای ساڵێك له‌ توێژینه‌وه‌ی دوای دكتۆرا له‌ زانكۆی كۆپنهاگن له‌گه‌ڵ هارمه‌ر كاڵكار و ئۆلێ مالۆی، له‌ تاقیگه‌ی كاڤێندیش له‌ زانكۆی كامبریج له‌ ئینگه‌ڵته‌ڕا كاری كرد كه‌ هه‌ر له‌وێش بۆ یه‌كه‌مجار هاوكاره‌ داهاتووه‌كه‌ی فڕانسس كریكی بینی.

له‌ ساڵانی ١٩٥٦ بۆ ١٩٧٦، واتسن له‌ به‌شی زینده‌وه‌رزانی له‌ زانكۆی هاڕڤه‌رد خه‌ریكی ئەنجامدانی توێژینه‌وه‌ بوو له‌سه‌ر زینده‌زانی گه‌رد‌ی. [٤]

له‌ ساڵی ١٩٦٨ وه‌ك به‌ڕێوه‌به‌ری تاقیگه‌ی (كۆلد سپرینگ هاربۆر) ده‌ست به‌كاربوو‌، بەمەش به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو ئاستی دابینكردنی بودجه‌و ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌ی زیادكرد. له‌م تاقیگه‌یه‌دا ئاراسته‌ی توێژینه‌وه‌ی خۆی گۆڕی بۆ شێرپه‌نجه‌، هه‌روه‌ها تاقیگه‌كه‌ی كرده‌ ناوه‌ندێكی جیهانی پێشه‌نگ له‌ بواری زینده‌زانی گه‌رد‌ی. له‌ ساڵی ١٩٩٤ بووه‌ سه‌رۆكی تاقیگه‌كه‌و بۆ ماوه‌ی ١٠ ساڵ لەوێ خزمه‌تی كرد. دوای ئه‌وه‌ وه‌ك ڕاوێژكار ده‌ستنیشانكراو خزمه‌تی كرد تا خۆی ده‌ستی له‌كاركێشایه‌وه‌ ساڵی ٢٠٠٧ پاش ئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی كرد كه‌ په‌یوه‌ندی بۆماوه‌یی هه‌یه‌ له‌ نێوان زیره‌كی و ڕه‌گه‌ز. لەساڵی ٢٠١٩ و دوای بڵاوبوونەوەی فلیمێکی دۆکیۆمێنتاریی کە تیایدا واتسن بیروڕاکانی دەربارەی رەگەز و زیرەکی دووبارە کردەوە، تاقیگەی (كۆلد سپرینگ هاربۆر) ئەو بڕوانامانەی کە بە فەخری پێی بەخشیبوو هەڵوەشاندەوەو هەموو پەیوەندییەکی لەگەڵ پچڕاند.واتسن زۆر په‌رتووكی زانستی نووسیوه‌، له‌وانه‌ په‌رتووكی پڕۆگرامی خوێندن به‌‌ناوی زینده‌زانی گه‌ردی جین (١٩٦٥) و پڕفرۆشترین په‌رتووكی به‌ناوی دووانه‌ی لوولخواردوو (١٩٦٨).[٥]

ناوه‌ڕۆك

سه‌ره‌تای ژیانی و خوێندنی

پیشه‌و توێژینه‌وه‌

لوریا، دێلبروك و گروپی ڤایرۆسی مشه‌خۆر‌

ناساندنی دووانه‌ی لوولخواردوو        

         به‌كارهێنانی ئه‌نجامه‌كانی كینگس كۆلج

زانكۆی هارڤه‌رد

به‌ چاپگه‌یاندنی دووانه‌ی لوولخواردوو

تاقیگه‌ی كۆلد سپرینگ هاربۆر

پڕۆژه‌ی جینۆمی مرۆڤ

ژیانی دواتری

قوتابیه‌ دیاره‌كانی پێشتری

ئه‌ندامبوونه‌كانی تری

خۆبه‌دوورگرتن له‌ كه‌سانی بێزاركه‌ر

لێدوان ده‌رباره‌ی ڕه‌گه‌ز

ژیانی كه‌سی

هاوسه‌رگیری و خێزان

خه‌ڵات و ڕێزلێنان

وه‌رگرتنی بڕوانامه‌ی فه‌خری

ئه‌ندامبوونی فه‌خری و پیشه‌گه‌ری

هه‌روه‌ها ببینه‌

خوێندنه‌وه‌ی زیاتر

په‌رتووكی چاپكراوی هه‌ڵبژێردراو

به‌سته‌ری ده‌ره‌كی

سه‌ره‌تای ژیان و خوێندنی

جه‌یمس دی واتسن له‌ ٦ی نیسانی ١٩٢٧ له‌ شیكاگۆ له‌ دایك بووه‌، وه‌ك تاقه‌ كوڕی جین (میچڵ) و جه‌یمس دی واتسن، خاوه‌نكارێك كه‌ وه‌چه‌كه‌ی به‌زۆری ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆچبه‌ری داگیركاری ئینگلیز بۆ ئه‌مریكا. باپیری (باوكی دایكی)، لاوچلین میچڵ، به‌رگدرووێك بوو له‌ گلاسگۆی سكۆتڵه‌ندا و دایكیشی، لیزی گلیسۆن، له‌ دایك و باوكێكی ناوچه‌ی تیپێراری بوو له‌ ئێرله‌ندا. وه‌ك كاسۆلیكێك گه‌وره‌بوو، دواتر خۆی وه‌ك "هه‌ڵاتوویه‌ك له‌ ئایینی كاسۆلیك" ناساند.

واتسن له‌ به‌شی باشووری شیكاگۆ گه‌وره‌ بوو و چۆته‌ قوتابخانه‌ی حكومی له‌وانه‌ قوتابخانه‌ی (هۆڕه‌یس مان)ی ناسراو بە (گرامەر سکوڵ) و ئاماده‌یی ساوس شۆڕ. زۆر دڵخۆش ده‌بوو به‌ سه‌یركردنی باڵنده‌، هه‌مان خولیای باوكیشی بوو، بۆیه‌ به‌ باڵنده‌ناس داده‌نرا. واتسن به‌شداری كورته‌تاقیكردنه‌وه‌ی منداڵانی كرد كه‌ پڕۆگرامێكی باوی ڕادیۆیی بوو كه‌ جۆرێك له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی تێدابوو بۆ منداڵی ژیر له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاره‌كان‌. بەهۆی سیاسه‌تی لیبڕاڵانه‌ی سه‌رۆكی زانكۆ ڕۆبێرتس هه‌تچینس، واتسن توانی له‌ زانكۆی شیكاگۆ وه‌ربگیرێت و له‌وێ زه‌ماله‌ی خوێندنی پێبه‌خشرا له‌ ته‌مه‌نی ١٥ ساڵیدا.[٦]

دوای خوێندنه‌وه‌ی په‌رتووكی ئێروین شڕۆدینگه‌ر به‌ ناوی (ژیان چیه‌؟) له‌ ساڵی ١٩٤٦، واتسن ئارەزووی کارکردنی لەبواری خوێندنی باڵنده‌زانیه‌وه‌ بۆ بۆماوه‌زانی گۆڕی. واتسن له‌ ساڵی ١٩٤٧ بڕوانامه‌ی به‌كه‌لۆریۆسی له‌ ئاژه‌ڵناسی به‌ده‌ستهێنا لە زانکۆی شیکاگۆ. له‌ ژیاننامه‌كه‌ی خۆیدا، بەناوی "خۆت لە كه‌سانی بێزاركه‌ر بەدوور بگرە"، واتسن باسی زانكۆی شیكاگۆی كردووە وه‌ك "په‌یمانگایه‌كی ئه‌كادیمی ئارام كه‌ توانای بیركردنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه‌و پابەندییەکی ئەخلاقی کە نەیەڵێت ئەو گەمژانە ئازار بچێژن كه‌ ئاسته‌نگ ده‌خه‌نه‌ به‌ر گه‌ڕان به‌دوای ڕاستیدا"، كه‌ ئه‌مه‌‌ پێچه‌وانه‌ی  ئه‌زموونه‌كانی دواتری بوو. له‌ ساڵی ١٩٤٧ واتسن زانكۆی شیكاگۆی جێهێشت تا ببێته‌ قوتابی دكتۆرا له‌ زانكۆی ئیندیانا‌، کە ئاماده‌بوونی براوه‌ی خه‌ڵاتی نۆبل هێرمان جۆسێف موڵه‌ر له‌ بڵۆمینگتۆم بۆ ساڵی 1946 جێگای سه‌رنج بوو بۆی، كه‌ له‌ چه‌ند توێژینه‌وه‌یه‌كی گرنگ له‌ ساڵانی ١٩٢٢، ١٩٢٩ و ١٩٣٠یه‌كاندا گشت تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی بۆماوه‌ی گه‌ردی دانا كه‌ شڕۆدینگه‌ر له‌ ساڵی ١٩٤٤ له‌ كتێبه‌كه‌یدا پێشكه‌شی كرد. بڕوانامه‌ی دكتۆراكه‌ی له‌ ساڵی ١٩٥٠ له‌ زانكۆی ئیندیانا به‌ده‌ستهێنا؛ سالڤادۆر لوریا سه‌رپه‌رشتیاری تێزی دكتۆراكه‌ی بوو.

پیشه‌و توێژینه‌وه‌دەستکاری

لوریا، دێلبروك و گروپی ڤایرۆسی مشه‌خۆری به‌‌كتریادەستکاری

له‌ بنه‌ڕه‌تدا، واتسن به‌هۆی كاره‌كانی سالڤادۆر لوریاوه‌ سه‌رنجی كه‌وته‌ سه‌ر زینده‌زانی گه‌ردی. سه‌ره‌نجام لوریا به‌ هاوبه‌شی بووه خاوه‌نی ‌خه‌ڵاتی نۆبڵ بۆ فیسیۆلۆژی یان پزیشکیی له‌ ساڵی ١٩٦٩ له‌سه‌ر تاقیكردنه‌وه‌ی لوریا-دێلبروك، كه‌ ده‌رباره‌ی سروشتی گۆڕانی بۆماوه‌یی بوو. ئه‌و به‌شێك بوو له‌ گروپی توێژه‌ره‌ به‌ربڵاوه‌كان كه‌ ئه‌و ڤایرۆسانه‌یان به‌كارده‌هێنا كه‌ به‌كتریای ژه‌هراوی ده‌كردو ناونرابوو ڤایرۆسی به‌كتریاكوژ. خۆی و ماكس دێلبروك سه‌رقافله‌ی "گروپی ڤایرۆسی مشه‌خۆر" بوون، كه‌ گروپێكی نوێ و‌ بزاڤێكی گرنگ بوو له‌لایه‌ن بۆماوه‌زانه‌كانه‌وه‌ له‌ سیسته‌مه‌كانی تاقیكردنه‌وه‌ی درۆسۆفیلا (كه‌ مێشێكی بچوك بوو) بۆ بۆماوه‌زانی به‌كتریایی. له‌ سه‌ره‌تای ١٩٤٨دا واتسن توێژینه‌وه‌ی دكتۆراكه‌ی له‌ تاقیگه‌ی لوریا له‌ زانكۆی ئیندیانا‌ ده‌ستپێكرد. ئه‌و‌ به‌هاره‌، بۆ یه‌كه‌مجار له‌ شوقه‌ی لوریا چاوی كه‌وت به‌ دێلبروك و بۆ جارێكی تریش له‌ هه‌مان هاویندا چاوی پێكه‌وته‌وه‌ له‌ میانی یه‌كه‌م گه‌شتی واتسن بۆ تاقیگه‌ی كۆڵد سپرینگ هاربۆر.[٧]

گروپی ڤایرۆسی مشه‌خۆری به‌كتریا بریتی بوو له‌ زانستگه‌یه‌ك كه‌ واتسن وه‌ك زانایه‌ك كاری تێدا ده‌كرد. ئه‌ندامه‌كان هه‌ستیان به‌وه‌ كرد كه‌ له‌سه‌ر ڕێچكه‌ی دۆزینه‌وه‌ی سروشتی فیزیكی جیناتن. له‌ ساڵی ١٩٤٩ واتسن له‌گه‌ڵ فێلیكس هاورۆویتز به‌شداری خولێكی كرد كه‌ بیروباوه‌ڕی باوی ئه‌و كاته‌ی له‌خۆگرتبوو كه‌ ده‌یگووت جینه‌كان بریتین له‌ پڕۆتین و ده‌شتوانن خۆله‌به‌رگرتنه‌وه‌ (چاپكردنی خود) ئه‌نجام بده‌ن.‌ پێكهاته‌ گه‌ردییه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ی تری كڕۆمۆسۆم، DNA، به‌شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان به‌ "تێترانوكلیۆتایدی گه‌مژه‌" داده‌نرا، كه‌ ته‌نیا ڕۆڵی پێكهاته‌یی ده‌گێڕا له‌ پشتگیریكردنی پڕۆتینه‌كان. ته‌نانه‌ت له‌ كاتێكی زووه‌وه‌ واتسن، له‌ ژێر كاریگه‌ری گروپی ڤایرۆسی مشه‌خۆری به‌كتریا، ئاگاداری تاقیكردنه‌وه‌ی ئاڤێری-ماكله‌ۆد-مه‌ككارتی بوو كه‌ پێشنیازی ده‌كرد DNA بریتیه‌ له‌ گه‌ردی جینات. پڕۆژه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌ی واتسن به‌كارهێنانی تیشكی ئێكس بۆ ناچالاككردنی ڤایرۆسی به‌كتریایی له‌خۆگرتبوو.

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ داڕێژە:Who's Who (خۆتۆمارکردن پێویستە)
  2. ^ داڕێژە:Cite thesis
  3. ^ "Copley Medal". Royal Society website. The Royal Society. لە ڕێکەوتی April 19, 2013 ھێنراوە. 
  4. ^ "James Watson, The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1962". NobelPrize.org. 1964. لە ڕێکەوتی June 12, 2013 ھێنراوە. 
  5. ^ "Discover Dialogue: Geneticist James Watson". Discover. July 2003. The luckiest thing that ever happened to me was that my father didn't believe in God 
  6. ^ "Nobel laureate, Chicago native James Watson to receive University of Chicago. Alumni Medal June 2". The University of Chicago News Office. June 1, 2007. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٥ی ئازاری ٢٠١٨. لە ڕێکەوتی November 20, 2007 ھێنراوە. 
  7. ^ Cullen، Katherine E. (2006). Biology: the people behind the science. New York: Chelsea House. پەڕە 136. ISBN 0-8160-5461-4.