ئەلن تیورینگ

(لە ئالان تیورینگەوە ڕەوانە کراوە)

ئەلن ماتیسۆن تورینگ (بە ئینگلیزی: Alan Mathison Turing؛ لەدایکبووی ٢٣ی حوزەیرانی ١٩١٢ – مردووی ٧ی حوزەیرانی ١٩٥٤) زانای بیرکاری ئینگلیز و ماتماتیکزان، زانای کۆمپیوتەر، لۆژیکناس، کریپتانالیست، فەیلەسووف و زیندەوەرزانی تیۆری بوو. تورینگ زۆر کاریگەر بوو لە پەرەسەندنی زانستی تیۆری کۆمپیوتەردا، بە فەرمیکردنی چەمکەکانی لۆگاریتم و ژماردنی لەگەڵ ئامێری تورینگدا، کە دەکرێت بە مۆدێلی کۆمپیوتەرێکی مەبەستداری گشتی ھەژمار بکرێت. ئەو کاریگەری یەکجار زۆری ھەبوو لەسەر گەشەکردنی کۆمپیوتەری نووژەن بە دابینکردنی بیرۆکەکانی «ئالگۆریتم» و «ژماردەکردن» (computation) بە بەکارھێنانی «مەکینەی تیورینگ». تورینگ بە فراوانی بە باوکی زانستی تیۆری کۆمپیوتەر و زیرەکی دەستکرد دادەنرێت.[١]

ئەلن تیورینگ
Alan Mathison Turing
لێدوان=
تیورینگ لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا.
لەدایکبوون٢٣ی حوزەیرانی ١٩١٢
لەندەن، ئینگلیس
مردن٧ی حوزەیرانی ١٩٥٤
چیشایر، ئینگلتەرا
نیشتەجێچیشایر، ئینگلتەرا
نەتەوەبریتانیایی
بواری زانستیبیرکاری، زانستی کۆمپیۆتێر، بیۆلۆژی
شوێنی کارزانکۆی کامبریج
زانکۆی مەنچێستێر
ناسراو بە ھۆیشکاندنی کۆدەکانی ماشێنی ئێنیگماشکاندنی کۆدەکانی ماشێنی ئێنیگما
پەیکەری ئەلن تیورینگ

ژیاننامەدەستکاری

تورینگ لە مایدا ڤالی لەندەن لە دایکبووە و لە باشووری ئینگلتەرا گەورە بووە. ئەو لە کۆلێژی کینگ کەمبریج، پلەی بیرکاری تەواو کرد. لە کاتێکدا ئەو ھاوڕێی کامبریج بوو، بەڵگەیەکی بڵاو کردەوە کە ھەندێک پرسیاری بیرکاری بەڵێ-ھیچ بە تەواوی ھەرگیز ناتوانرێت بە ژماردن وەڵام بدرێتەوە و ئامێری تورینگی پێناسە کرد و بەردەوام بوو بۆ سەلماندنی ئەوەی کە کێشەی وەستاندنی ئامێرەکانی تورینگ نادۆزرێتەوە. ئەو لە ساڵی ١٩٣٨دکتۆرای خۆی لە بەشی بیرکاری لە زانکۆی پرینستن وەرگرت. لە نێوان شەڕی دووەمی جیھانی، ئەلن تیورینگ لە پارکی بلێچلی، لە ناوەندی شکاندنی کۆدی بریتانیا بۆ حکوومەتی ئەو وڵاتە کاری کرد و بۆ ماوەیەک سەرپەرشتی بەشێک لەم ناوەندە بووە کە تایبەت بوو بۆ کۆدکردنەوەی ناوگانی دەریایی ئەرتەشی ئەڵمانیا. تیورینگ ژمارەیەک تێکنیکی بۆ شکاندنی کۆدەکانی ئەڵمانییەکان دروست کرد کە گرینگترینیان ماشێنێکی ئێلێکترۆمێکانیکال بوو کە توانی ڕێکخستنەکانی ماشێنی ئێنیگما ببینێتەوە.[٢] تیورینگ توانی ماوەی شەڕی جیھانی ٢ ساڵ کەم بکاتەوە.

دوای جەنگ، تورینگ لە تاقیگەی فیزیایی نەتەوەیی کاری کرد، لەوێ مەکینەی ژماردنی ئۆتۆماتیکی (ACE) دیزاین کرد، کە یەکێکە لە یەکەم دیزاینەکان بۆ کۆمپیوتەرێکی بەرنامەی خەزنکراو. لە ساڵی ١٩٤٨، تورینگ چووە پاڵ تاقیگەی ماکس نیومانی ماشینی ژماردن، لە زانکۆی ڤیکتۆریا لە مانچستەر، لەو شوێنەی کە یارمەتی گەشەپێدانی کۆمپیوتەرەکانی مانچستەر دەدات و حەزی بە بایۆلۆجی بیرکاری بوو. ئەو وتارێکی لەسەر بنەمای کیمیایی مۆرفۆگێنسیس نووسی و پێشبینی کاردانەوەی کیمیایی وەک کاردانەوەی بێلۆسۆف–ژابۆتینسکی کرد کە بۆ یەکەم جار لە ١٩٦٠کاندا تێبینی کرا. سەرەڕای ئەو دەستکەوتانە لە ماوەی ژیانیدا ھەرگیز بە تەواوی لە وڵاتەکەیدا نەناسرایەوە چونکە بەشێکی زۆری کارەکانی بە یاسای نھێنی فەرمی داپۆشراوە. تورینگ لە ساڵی ١٩٥٢ بە ھۆی کردەوەی ھاوڕەگەزخوازەوە دادگایی کرا ئەو چارەسەری ھۆرمۆنی قبول کرد لەگەڵ دێس، کە پێی دەوترێ کاسترەیشن کیمیایی، وەک جێگرەوەیەک بۆ زیندان. لەساڵی ٢٠٠٩ دوای ھەڵمەتێکی ئینتەرنێتی، گۆردۆن براون سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا داوای لێبوردنێکی فەرمی لەحکومەتی بەریتانیا کرد بۆ "ئەو شێوازە ترسناکەی مامەڵەی لەگەڵ کرا". شاژنی ئێلیزابێتی دووەم لە ساڵی 2013 لێبوردنێکی پاش مردنی بەخشی بە تورینگ. یاسای ئالان تورینگ ئێستا زاراوەیەکی نافەرمییە بۆ یاسایەکی ساڵی ٢٠١٧ لە بەریتانیا کە بە شێوەیەکی دووبارە لێبوردنی لە پیاوان کرد کە ئاگادارکرانەوە یان تاوانبارکراون لە ژێر یاسادانانی مێژوویی کە کارە ھاوڕەگەزخوازەکانی قەدەغە کردووە. تورینگ لە ساڵی ١٩٥٤، ١٦ ڕۆژ پێش لە دایک بوونی ٤٢ ساڵ، بەھۆی ژەھراوی بوونی سیانیدەوە کۆچی دوایی کرد. دەستەیەک مردنی خۆی بە خۆکوشتن دیاری کرد، بەڵام تێبینی ئەوە کراوە کە بەڵگە ناسراوەکان لەگەڵ ژەھراویبوونی ڕووداودا گونجاون. تورینگ میراتێکی بەرفراوانی ھەیە لەگەڵ پەیکەری ئەو و زۆر شت کە ناوی لێنراوە، لەوانە خەڵاتێکی ساڵانە بۆ داھێنانەکانی زانستی کۆمپیوتەر. ئەو لە بانکی ئێستای ئینگلتەرا ٥٠ پاوەندی ستەرلینگی تێبینی دەردەکەوێت، کە بڵاو کرایەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕۆژی لە دایکبوونیدا ھاوئاھەنگ بێت. زنجیرەیەکی بی بی سی لە ساڵی 2019دا وەک دەنگی ئامادەبووان بە گەورەترین کەسی سەدەی بیستەم ناوی برد.[٣]

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ "Who was Alan Turing?". The British Library. Archived from the original on 23 July 2019. Retrieved 29 July 2019.
  2. ^ ماڵپەڕی بیبیسی.
  3. ^ Olinick, M. (2021). Simply Turing. United States: Simply Charly, ch. 15.