مەولانا خالیدی نەقشبەندی


مەلا شێخ خالیدی شارەزووری ناسراو بە مەولانا خالید یا خالید بەغدادی[١] (لەدایکبووی ٧ی حوزەیرانی ١٨٢٧–مردووی ١٧٧٩) کە نازناوی «ضیاءالدّین» و «ذی الجناحین» یشی ھەبووە، زانای ئاینی و سۆفیی کورد بووە. ئەو لە ھیندستان لای شا عەبدوڵڵا دیھلەوی فێری تەریقەتی نەقشبەندی دەبێ و دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان و عێراق و پەرە بەو تەریقەتە دەدات و ڕێبازی خالیدی دادەمەزرێنێت. لە یادی ١٨٢ ساڵەی مەولانا خالید، لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٩دا دیدارێکی جیھانی لە سلێمانی بەڕێوە چوو.[٢] بە فارسی و کوردی شێعر و پەخشانی لێ بەجێ ماوە.[٣] زۆربەی شێعرە کوردییەکانی بە گۆرانین، بەڵام پەخشان و شیعری سۆرانیشی ھەیە.

مەولانا خالیدی نەقشبەندی

لەدایکبوون (١٧٧٩-0٦-0٧) ٧ی حوزەیرانی ١٧٧٩
مەرگ١٨٢٨
نەتەوەکورد

ژیاندەستکاری

 
مەرقەدی حەزرەتی مەولانا خالیدی شارەزوری نەقشبەندی - سوریا

مەولانا خالید کوڕی ئەحمەد ئاغا کوڕی حوسەینە و لە تیرەی جافی مکایلییە. دایکی ناوی فاتمەیە و لە سەییدەکانی پیر خدرییە. لە ساڵی ١١٩٣ ی کۆچی‌دا لە شارۆچکەی قەرەداغ لە دایکبووە و بە منداڵی ھەر لەوێ خوێندوویەتی. لە تەمەنی لاوێتییدابە فەقێیەتی چووە بو سلێمانی و لە لایەن شێخ محەممەد قەسیمی سنەیی ئیجازەی وەرگرتوە. کاتێ سەیید عەبدولکەریمی بەرزنجی مامۆستای خۆی لە ساڵی ١٢١٣ دا، کۆچی دوایی دەکا، مەولانا بە فەرمانی عەبدوڕەحمان پاشای بابان لە جێی دادەمەزرێ و دەست دەکا بە دەرس وتنەوە و ناوبانگ دەر دەکا. لەو ماوەیەدا کە خەریکی تەدریس بووە، ھەمیشە موشتاق بووە مورشدێکی ڕۆحی بدوزێتەوە و تەسەووفی لێ وەربگرێ.

حەزرەتی مەولانا - خالید کوڕی ئەحمەد کوڕی حوسێنە لە عەشیرەتی جافی میکائیلی یە ، لە بنەماڵی پیر میکائیلە ، لە نەتەوەی حەزرەتی عوسمانی کوڕی عەفانە (خودا لێی ڕازی بێت) ، دایکی مەولانا سەیدزادە فاتیمە خاتوونە لە بنەماڵەی سەید موحەمەدی زاهید ناسراو بە (پیر خدری شاهۆ) ، مەولانا خالید نازناوی (ضياء الدين)ە ، ساڵی ١١٩٣ی کۆچی - ١٧٧٩ زاینی لە ناحیەی (قەرەداغ) هاتووەتە دونیاوە

 
مەرقەدی حەزرەتی مەولانا خالیدی شارەزوری نەقشبەندی

خوێندنیدەستکاری

لە قەرەداغ دەستی کردووە بە خوێندن ، لەلای چەندین زانا خوێندوویەتی لەوانەش :

١)سەید عبدالکریم بەرزنجی

٢)شێخ عبدالله ی خەرپانی

٣)سەید عبدالرحیم بەرزنجی

٤)مەلا صاڵحی تەڕەماری

٥)مەلا ئیبراهیمی بیارەیی

٦)مەلا جەلالی خورماڵی

٧)مەلا صبغةالله ی زیارەتی

٨)مەلا موحەمەد ئیبن ئادەم بالەکی

٩)شێخ قەسیمی سنەیی مەردۆخی

١٠)مەلا عبدالله ی گەورە

پاشان دێتە شاری سلێمانی لە مزگەوتی عەزیز ئاغا دەست دەکات بە دەرسدانەوەی فەقێکان پاشان دەچێتە مزگەوتی عبدالرحمن پاشا کە ناوسراوە بە مزگەوتی بابا عەلی ، ماوەیەکی زۆر لەوێ دەرس دەدات ، پاشان ساڵی ١٨٠٥ی زاینی لە ڕێگای شام دەچێت بۆ حەج

مەولانا دەفەرموێ لەوێ بەدوای پیاوچاکان دەگەڕام تا گوێ لە ئامۆژگاریەکانیان بگرم ، گەیشتم بەخزمەت شێخێکی یەمەنی زانا و دانا ، ئەویش چەند ئامۆژگاریەکی کردم ، یەکێک لەوانە فەرمووی : لە مەککەدا ئینکاری مەکە لە شتێک کە بینیت ڕوکەشەکەی پێچەوانەی شەرعە ، مەولانا دەفەرموێ کە گەیشتمە مەککە ، ڕۆژی هەینی چومە حەرەمی مەککی ، لەلای کەعبەی شەریفە دانیشتم و کتێبی دەلائیل م دەخوێند ، بینیم پیاوێکی ڕیش ڕەش کە جلێکی سادەی لەبەر بوو و پشتی دابوو بەسەر قەراغەکانی کەعبەدا و ڕووی کردبووە من ، منیش لە ناو دڵی خۆمدا وتم ئەم پیاوە ئەدەبی نیە لەگەڵ کەعبەدا ، ئەویش پێی وتم : ئەی تۆ نازانی ڕێزی مرۆڤ و حورمەتی لای خودا گەورەترە لە حورمەتی کەعبە ، ئیتر بۆچی ڕێگری لە پشتکردنم لە کەعبە و ڕوکردنم لە تۆ دەکەیت ، ئایا گوێت لە ئامۆژگاری خەڵکی مەدینە نەبوو ؟ ، منیش گومانم لا نەما کە یەکێکە لە ئەولیا گەورەکان و بەم ڕەفتارانە خۆی شاردۆتەوە ، دەستیم ماچ کرد و داوای لێبوردنم لێی کرد و داوام لێکرد ڕێگای ڕاستم نیشان بدات ، ئەویش بە دەستی ئاماژەی بۆ لای هیندستان کرد و فەرمووی : لەم شارەدا فەتحت بۆ ناکرێ ، لەوێ فەتح و نیشانت بۆ دێت

پاشان دەگەڕێتەوە کوردستان و وەک جاران دەست بە دەرس دانەوە دەکات ، ڕؤژێک موریدێک بەناوی میرزا رحیم الله هاتە لای مەولانا و داوای لێکرد بچێت بۆ هیندوستان بۆ خزمەت شێخ عبدالله ی دەلهی ، پاشان مەولانا دەزانێت کە ئەمە ئەو نیشانەیەیە کە چاوەڕوانی دەکرد و دەچێت بۆ هیندوستان و کە شێخ عبدالله دەیبینێت شیاوە دەیکات بە خەلیفەی خۆی و فەرمانی گەڕانەوەی بۆ کوردستان دەدا

پاشان دەگەڕێتەوە سلێمانی و خەڵک دێنە پێشوازی ، پاشان دەچێتە بەغداد و شەش مانگ لە مزگەوتی حەزرەتی شێخ عبدالقادری گەیلانی دەمێنیتەوە ، ساڵی ١٨١١ زاینی دەگەڕێتەوە سلێمانی و پاشان لەسەر فەرموودەی شێخ عبدالله دەگەڕێتەوە بۆ بەغداد و لەو مزگەوتە نیشتەجێ دەبێ کە ئێستا بە تەکیەی خالیدیە ناودەبرێ

پاشان میر مەحمود پاشای بابان چووە بەغداد و داوای لە مەولانا کرد بگەڕێتەوە کوردستان ، هاتەوە سلێمانی و میر مزگەوت و تەکیەی بۆ دروست کرد کە ئێستا بە خانەقای مەولانا خالید ناودەبرێت ، مەولانا خالید بە دامەزرێنەری تەریقەتی نەقشبەندی دادەنرێت لە شاری سلێمانیدا ، هەرچەندە بەهۆی هەڵە لێکتێگەیشتن هەندێک کێشەی بچوک لەنێوان مەولانا خالیدی ٍشارەزوری نەقشبەندی و شێخ مارفی نۆدێی قادری ڕووی داوە ، بەڵام دواتر بوون بە دۆستی یەکتر و تەبایی و ئاشتەوایی لەنێوانیان بەردەوامی داوە و شێخ مارفی نۆدێ بە داوای لێبوردنەوە نامەی بۆ مەولانا خالید نوسیوە ((مێژووی ناودارانی کورد - ٣٠١))

پاشان لە سلێمانیەوە باری کرد بۆ بەغداد و لە تەکیەی خالیدیە خەریکی دەرس و فتوا بوو ، ساڵی ١٨٢٢ زاینی چووە دیمەشق ، لەوێ دەستی بە دەرسدانەوە و ئامۆژگاری کرد ، پاشان زیارەتی قودسی کرد و پاشان دووبارە حەجی کرد و پاشان گەڕایەوە بۆ شام

هەندێ لە مورید و خەلیفە و فەقێکانی مەولانا:دەستکاری

١)شێخ عوسمان سیراج الدینی تەوێڵە

٢)مەلا عبدالله ی جەلی کۆیی

٣)شێخ طاهیری بامەڕنێ

٤)سەید طاهای نەهری

٥)سەید عبیدالله ی نەهری

٦)شێخ عەباسی کەرکوکی

٧)شێخ ئیسماعیلی شێروانی

٨)شێخ موحەمەد سلێمانی

٩)شێخ فەتاحی ئاکرێ

لە دانراوەکانی مەولانا :دەستکاری

١)حاشیە لەسەر خەیالی و سەیلەکوتی شەرحی عەقائید

٢)العقد الجوهري , في الفرق بين كسبي الماتريدي و الأشعري

٣)شەرحی (أطباق الذهب)ی زەمەخشەری بە فارسی

٤)نامیلکەی (اداب المريد)

٥)نامیلکەی رابیطە

٦)نامیلکەی زیکری نەقشبەندی

٧)مەکتوباتی عەرەبی و فارسی

٨)فرائد الفوائد في العقائد

٩)حاشیە لەسەر (جمع الفوائد)

١٠)حاشیە لەسەر شەرحی عەقائیدی (عضد)

١١)حاشیە لەسەر (نهاية المحتاج) لە فیقهی شافعی

١٢) دیوانی شیعر

منداڵەکانی مەولانا :دەستکاری

١)بهاء الدین ٢) عبدالرحمن ٣) شهاب الدین ٤) نجم الدین ٥) فاطمة

نمونەیەک لە شعرەکانی مەولانا بە کوردی :دەستکاری

یا فــــــەردی ئەعزەم یا فەردی ئەعزەم

یا حەی ، یا قەییوم ، یا فەردی ئەعزەم

یا شـــــــــــــنەوەندەی ناڵەی سوبحدەم

پەنـــــــــای بەندیان ، بەندینخانەی غەم

یا فـەرازندەی چـــــــــــــــەرخ موعەللەق

یا نیگارندەی نـــــــــــــــــــــــۆ تاق ئەزرەق

کۆچی دواییدەستکاری

مەولانا لە شەوی هەینی ١٣ی مانگی ذي القعدة ساڵی ١٢٤٢ ی کۆچی - ١٨٢٧ی زاینی کۆچی دوایی فەرموو بەهۆی توشبوون بە نەخۆشی طاعون و لە گۆڕستانی کێوی قاسیۆن لە دیمەشق بەخاک سپێردرا کە لەوێ ناسراوە بە (زیارەتگای سەید خالیدی کوردی) ، ساڵی ١٨٤٢ ی زاینی لەسەر فەرمانی خەلیفە سوڵتان عبدالحمیدی دووهەم گومبەت بۆ مەرقەدەکەی دروست کرا

مەولانا و تەسەوفدەستکاری

مەولانا لە ساڵی ١٢٢٠ دا لە ڕێگای شامەوە دەچێ بۆ حەج. کەسێک لەو سەفەرەدا تێی دەگەیەنێ کە بۆ فێربوون تەسەووف دەبێ بچێ بۆ ھیندستان. ماوەیەک دوای گەڕانەوە لە حەج بەرو ھیندستان بە ڕێ دەکەوێ، لە ڕێگای تاران و خۆراسانەوە دوای پتر لە ساڵێک دەگاتە دیھلی و شا عەبدوڵڵا دیھلەوی لە گەورەکانی تەسەووف دەبینێ. لە ماوەی پێنج مانگدا ئەوندە لە لای شا عەبدوڵڵا خۆشەویست دەبێ کە کەس بە پایەی ئەو ناگا. دوای سەرکەوتن لە پلە و پایەکانی تەریقەت، شا عەبدوڵڵا ئیجازەی ئیرشادی لە ھەر پێنج تەریقەتی نەقشبەندی، قادری، سوھرەوەردی، کوبرەوی و چەشتیدا پێ دەدا و دوای ساڵێک بە فەرمانی شا عەبدوڵڵا دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان. لە سالی ١٢٢٦ دا دەگاتەوە سلێمانی. پاش ماوەیەک حەسانەوە دەچێ بۆ بەغدا و پێنج مانگ لە بارەگای غەوسی گەیلانیدا دەمێنێتەوە و دیسان دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی، ئەمجار دەست دەکا بە ئیرشادی موسوڵمانان بۆ تەریقەتی نەقشبەندی. ھاوینان چووە بو ھەورامان و ھەر لەو سەفەرانەدا شێخ عوسمان سیراجەددین بە خزمەتی گەییوە و خەریکی سولوکی تەریقەت بووە.

مەولانا لە سالی ١٢٢٨ی کۆچی‌دا بۆ جاری دووھەم چووتە بەغدا و دوای چەند ساڵ گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و ماوەی شەش ساڵ لەوێ ماوەتەوە. لە ئاخردا دەبینێ کە دۆخی سلێمانی بە ھۆی کێشە و ناکۆکی لە ناو بابانەکاندا ناخۆش بووە و لە سالی ١٢٣٦دا بۆ جاری سێھەم دەچێ بۆ بەغدا، دوای دوو ساڵ مانەوە، بەرەو شام بەڕێ دەکەوێ و لە ساڵی ١٢٣٨ی کۆچیدا دەگاتە ئەوێ.

دوای حەسانەوە لە شام، بە مەبەستی زیارەت، سەفەرێکی قودس دەکا. لەوێش زۆر لە زانایان و پیاوماقووڵان و خەڵکی تر دەبن بە موریدی. کە لە قودسەوە بۆ شام دەگەڕێتەوە تا ساڵی ١٢٤١ خەریکی دەرس گوتنەوە بە فەقێکان دەبێ. لەو ساڵەدا دیسان سەفەری حەج دەکا.

ساڵێک دوای گەڕانەوە بۆ شام، واتا لە سالی ١٢٤٢ی کۆچیدا، شەوی چوارشەممە ١١ی مانگی ذی‌القعدە تووشی نەخۆشی تاعوون دەبێ و لە شەوی جومعە سێزدەی ھەمان مانگدا لە نێوان نوێژی شێوان و خەوتناندا ژیانی کۆتایی پێدێ.

بەرھەمەکاندەستکاری

مەولانا، کتێبی زۆری نووسیوە و ھەروەھا بە کوردی و فارسی و عەرەبی شیعری گوتوە کە زۆربەی شیعرەکانی پاڕانەوە لە خوا و پێغەمبەر و مەدحی پیاوچاکانن. لە نموونەی شیعرەکانی مەولانا خالید کە پیرەمێردی شاعیر وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی، ئەم پارچەیە خوارەوەیە:

مژدە ئەی یاقوبی دڵ وا یوسفی کەنعان گەیشت بۆ خەمی بێ ئینتیھای دووری، دەمی پایان گەیشت
بێرە دواوە، گیان لەسەر لێوم کە یاری نازەنین ھەروەکو عیسای مریەم بۆ عیلاجی گیان گەیشت
کێوی خەم، با، با، لەناوی با، ئەوا بادی صەبا ھات لە تەکیا بۆنی تۆزی مەقدەمی جانان گەییشت
دڵ کە گیرابوو لەداخی دووری یا ڕزگاری بوو چونکو دەنگی پێکەنینی ئەو گوڵی خەندان گەییشت
(خالبد!) ئەی مورغی گوڵستانی وەفا، ناڵەت نەبێ وا بەھار بۆ گیانی سەرما بردەڵەی زستان گەییشت

ستایش بۆ مەولانا خالیددەستکاری

مەحوی لە یەکێک لە قەسیدە ناوازەکانیدا وەسف و ستایشی مەولانا خالید دەکات، ئەمەی خوارەوە چەند دێڕێکی ئەو قەسیدەیەی مەحوییە لە ژێر ناوی (ستایشی مەولانا خالید):

دڵم ئەمشەو نەخۆشی نیسبەتی چاوێکی بیمارە جگەر غەڵتانی خوێنی حەسەتی لێوێکی خونخوارە
سەرم شێواوی شێوەی فیتنە ھەڵگرسێنی شۆخێکە حەواسم تەفرەقەی عیشوەی دڵ ئاشووبێکی عەییارە
خەیاڵی زوڵفی دەرناچێ لە دڵ تا دەرنەچێ ڕۆحم سپێراوە خەزێنەی بەختی ئێمە بەو سیامارە
لە شینی فیرقەتی ئەودا ئەوەندە ئەشکی سوورم ریت بەدەوری جێگەما تا بڕ دەکاتن دیدە، گوڵزارە
لە بۆ سەیرانی باغ و سەبزە تەکلیفم مەکەن یاران کە سەبزە و گوڵ لە چاومدا بەبێ ئەو ھەر خەس و خارە
نەمامی قامەتی پەروەردەی ئاوی دیدەکەی من بوو کەچی گوڵچینی باغی وەسڵی ئەو ئێستاکە ئەغیارە

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ "Özdalga, E. (1999). Naqshbandis in western and central Asia. Istanbul: Numune Matbaasi" (PDF). Archived from the original (PDF) on ٣٠ی ئازاری ٢٠١٩. Retrieved ١ی ئازاری ٢٠٢١. Check date values in: |access-date=, |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= (help)
  2. ^ دیداری مەولاناخالیدی شارەزوری نەقشبەندی بەرِێوەچوو Archived ٢ی ئایاری ٢٠٠٩, لە وەیبەک مەشین.، پەیامنێر
  3. ^ Malmisanij, M. (2006). The past and the present of book publishing in Kurdish language in Turkey. Istanbul.
  • ڕۆحی مەولانا خالید، دیوانە شیعر، وەرگێڕانی/ پیرەمێرد، ئامادەکردن و لێکۆڵینەوەی/ مەحمود ئەحمەد محەممەد
  • دیوانی مەحوی، لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی؛ مەلا عەبولکەریمی مودەریس و موحەممەدی مەلا کەریم
  • ژیاننامەی حەزرەتی مەولاناخالید، بڵاگی تەسەوف و تەریقەتی نەقشبەندی
  • مەولانا خالیدی نەقشبەندی، وێبگەی سەرفرازان
  • مەلا طاهر مەلا عبدالله بەحرکەیی - مێژووی زانایانی کورد - بەرگی یەکەم - لاپەڕە ٣٤١ بۆ ٣٤٦
  • محمد امین زکی - تأريخ السليمانية - لاپەڕە ١٧٧ - ١٨١
  • بابەشێخ مەردۆخ ڕۆحانی - مێژووی ناودارانی کورد - بەرگی یەکەم - لاپەڕە ٣٠٢ بۆ ٣١٧
  • محمّد مطيع الحافظ + نزار أباظه - علماء دمشق وأعيانها في قرن الثالث عشر الهجري - بەشی یەکەم لاپەڕە 298- 335

خوێندنەوەی زۆرتردەستکاری