گەرمبوونی زەوی

گەرم بوونی زەوی (بە ئینگلیزی: Global Warming ، بە عەرەبی: احترار عالمی) بریتییە لە بەرزبوونەوەی تێکڕای پلەی گەرمیی بەرگە ھەوای زەوی و زەریاکان و بەردەوامبوونی بەرزبوونەوەکە. لە (١٠٠) ساڵی ڕابردوودا تێکڕای پلەی گەرمای زەوی نزیکەی (٠،٨ س) یان (١.٤ف) بەرز بووەتەوە.

بەرز بوونەوەی پلەی گەرما لە نێوان ساڵانی ( ١٨٨٠ - ٢٠١٠ )


گەرمبوونی جیھان چييه‌ ؟دەستکاری

گەرمبوونی جیھان یان پەنگخواردنەوەی گەرمی دیاردەی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی زەوییە. بەھۆی زۆربوونی ئەو گازانەی کە لە ئەنجامی چالاکیی پیشەسازی بە شێوەیەکی ناڕێکەوە پەیدا دەبن، لە ٩٠٪ی پەنگخواردنەوەکە بەھۆی کارگە و پیشەسازییە دەستکردەکانی مرۆڤەوەیە. تەنھا لە ساڵی ١٩٥٠ەوە تا ئێستا، لە ١١٪ی گازی دوانەئۆکسیدی کاربۆن (CO2) زیادی کردووە. لە ساڵی ٢٠١١ زۆرترین CO2 خراوەتە نێو ھەوا بە ڕێژەی ١٠٠٠ گەن لە چرکەیەک؛ ئەمە ڕێژەیەکی مەترسیدارە، بەکارھێنانی بەرھەمە پیشەسازییەکانی دەستکردنی مرۆڤ کە باوترینیان ئۆتۆمبێلە و کاریگەریی تەواوی لەسەر ئەم دیاردە ھەیە بە شێوەیەک بڕینی 6 کیلۆمەتر بە ئۆتۆمبێل نزیکەی ١ کیلۆگرام CO2 بۆ ھەوا زیاد ئەکات، بەمەش پلەی گەرمی لە دوایین ساڵەکان بە شێوەیەک بەرز بۆتەوە کە گەرمترین دە ساڵ بە مەزندەی زانایان ساڵی ٢٠٠٠-٢٠٠٩ تا نزیک ٢٠١٠ یه‌.


کاریگەریەکانیدەستکاری

1- تواندنەوەی بەفری بەستەڵەکی ھەردوو جەمسەری باکور و باشووری گۆی زەوی ئەمەش لە ئەنجامدا دەبێتە ھۆی لافاو و زۆربوونی ئاوی دەریا و زەریاکان و نقوم بوونی شارەکانی سەر کەنارەکان.

2- گۆڕانی کەش و ھەوای سروشتی لە جیھان واتا ئەو ناوچانەی بە جۆرە کەش و ھەوایەکی مامناوەندی یان گەرم یان سارد و باراناوی ناسراون لە ھەر وەرزێک لە وەرزەکانی ساڵ، ئاوھەواکەیان دەگۆڕێت و تێکدەچێت.

3- بە بیابانبوونی ڕووبەرێکی گەورەی زەوی، چونکە کشتوکاڵ لە پلەی گەرمی بەرز ناکرێت بە تایبەتی ئەو کشتوکاڵانەی پشت بە ئاوی ژێر زەوی ژێر زەوی دەبەستن و ئاوەکەش زۆر گەرم بووە.

4- سوتانی دارستانەکان کە ئەمەش دەبێتە ھۆی مایەی ئازاردانی ئاژەڵەکان کە تیایدا دەژین.

5- بڵاوبونەوەی نەخۆشیە کوشندەکان کەوا لە ڕێگەی مێرووە زیانبەخشەکان دەگوازرێنەوە و لە ھەوای گەرم و شێداردا زیاد دەکەن.

6- بڵاوبونەوەی برسیەتی لە جیھاندا.


ھۆکارەکانیدەستکاری

1- چالاکیەکانی مرۆڤ وەک دەرھێنانی نەوت، دوکەڵی ئۆتۆمبێل و کارگەکان.


2- زیادەڕۆیی کردن لە سوتاندنی خەڵوزو پوش و پەڵاش و نەوت، ئەمەش بۆتە ھۆی زیادبوونی گازی دوانەئۆکسیدی کاربۆن لە ھەوادا.


3- زۆربوونی ئەو پیشەسازیانەی کە ھەندێک گازی ژەھراویی و زیانبەخش دروست دەکەن و لە ئاسمانی گۆی زەوی کۆ دەبنەوە وپلە گەرمیەکەی زیاد دەکەن.


4- کەمی دارستان و درەختەکان، کەوا گازی دوانەئۆکسیدی کاربۆن ھەڵدەمژن.


5- بوونی بەفر لە ھەردوو جەمسەرەکانی زەوی و لەسەر لوتکەی چیاکان.


6- بوونی شێداری لە خاکدا.

7- ئاوی ڕووبار و دەریا و زەریاکان کەوا زۆربەی ھەرە زۆری ئەو گەرمییەی خۆر کە بەر زەوی دەکەوێت ھەڵدەمژن.


8- با و ڕەشەبا کەوا گەرمی پەرت و بڵاو دەکەن و لە شوێنێکەوە دەیگوازنەوە بۆ شوێنێکی تر.


9- ئەم دیاردەیەی پەنگخواردنەوەی گەرمی تا ئەم ساتەش بەردەوامە بەھەمان شێوە توانەوەی بەفری جەمسەرەکان و سەر لوتکەی چیاکان،ئەمەش لە ئەنجامی چالاکییە پیشەسازیە ناڕێک و بێ چاودێرەکانی مرۆڤەوەیە.


چارەسەری زاناکاندەستکاری

پرۆفیسۆری فیزیا ستیڤن ھۆکینگ بە ناڕاستەوخۆیی مەترسی ئەم دیاردەیەی بۆ جیھان دەرخست، لەم ماوەیەی پێشتر لە ھۆڵی ئۆپێرای سیدنی لە ئوستورالیا بەھۆی تەکنەلۆجیای ھۆلۆگرافیک ستیڤن ھۆکینگ بە ئامادەبووانی ڕاگەیاند کە مرۆڤ پێویستە شوێنێکی تر لە گەردوون بدۆزێتەوە چونکە مرۆڤایەتی تا ھەزار ساڵی تر ڕووبەڕوی لەناوچوون ئەبێتەوە،ھەرچەندە مەبەستی ھۆکینگ لە خودی دیاردەکە نەبوو ھۆکینگ زیاتر لێکۆڵینەوەکانی سەبارەت بە گەردوونە ئەشێ مەبەستی لە مەترسیەکانی دەرەوەی زەوی بێ کە ڕووبەڕومان ئەبنەوە واتا دیاردەکانی پەیوەست بە گەردوون، بەڵام مەبەستی سەرەکی لەو دیاردە و پێشھاتانەن کە پێشبینی دەکرێ مرۆڤایەتی لەناوببەن.


سەرچاوەکاندەستکاری