کاتۆ سڤانیدزێ

ئەستێرەی وتاری باش
ئەم وتارە لە ئێستادا کاندید کراوە تا ببێت بە وتارێکی باش، یەکێکە لەو وتارانەی کە لەگەڵ سیاسەتە فەرمییەکانی وتاری باش دەگونجێت و پابەندە بە یاساکانییەوە. سەیری پڕۆسەی پاڵاوتنەکە بکە و ڕای خۆت بڵێ لەم پەڕەیە.
ڕێکەوتی پاڵاوتن: ٦ ئابی ٢٠٢٢

ئیکاتێرین "کاتۆ" سڤانیدزێ (٢ی نیسانی ١٨٨٥ – ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٠٧)یەکەم ھاوسەری جۆزێف ستالین بووە و دایکی کوڕە گەورەکەی بووە بە ناوی یاکۆڤ دوگاشڤیلی

  • کاتۆ سڤانیدزێ
  • კატო სვანიძე

Ekaterina Svanidze.jpg
کاتۆ سڤانیدزێ، ج. ١٩٠٤؛ لە گۆڕەکەیەوە
لەدایکبوون
ئیکاتێرین سڤانیدزێ

(١٨٨٥-0٤-0٢) ٢ی نیسانی ١٨٨٥
مەرگ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٠٧(١٩٠٧-١١-٢٢) (٢٢ ساڵ ژیاوە)
شوێنی حەوانەوەگۆڕستانی کوکیا، تفلیس
41°41′42.4″N 44°47′40.6″E / 41.695111°N 44.794611°E / 41.695111; 44.794611
ھاوسەرجۆزێف ستالین (١٩٠٦تا١٩٠٧)
مناڵ(ەکان)یاکۆب جوغاشڤیلی
خزمەکان

سڤانیدزێ لە شاری ڕاچا لە ڕۆژاوای جۆرجیا لەدایکبووە دواجار لەگەڵ دوو خوشک و براکەیدا ڕوویان لە شاری تیفلیس کردووە، و وەک دروومانکاری کاری کردووە. ئەلێکساندەر براکەی کەسێکی متمانەی ستالین بوو کە ئەوکات تا ئێستاش بە ناوی لەدایکبوونی یۆسب جوغاشڤیلی ناسراوە و لە ساڵی ١٩٠٥ بە سڤانیدزێ ناساندووە، لە ساڵی ١٩٠٦ ھاوسەرگیریان کردووە و دوای چەند مانگێک یاکۆڤ لەدایکبووە. خێزانەکە بۆ ئەوەی دەستگیر نەکرێت ڕوویان لە باکۆ کرد، ھەرچەندە سڤانیدزە لەوێ زۆر نەخۆش کەوت و لە ساڵی ١٩٠٧ گەڕایەوە بۆ تیفلیس، دوای ماوەیەکی کەم لە گەڕانەوەی گیانی لەدەستدا، کە پێدەچێت بەھۆی نەخۆشی تایفۆس یان سیلەوە. مردنی ئەو ژنە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ستالین ھەبوو، کە بە قووڵی گرنگی بە سڤانیدزە دەدا. وازی لە یاکۆڤ ھێنا بۆ ئەوەی لەلایەن بنەماڵەی سوانیدزێ پەروەردە بکرێت، و بە دەگمەن جارێکی دیکە دەیانبینیتەوە، بە تەواوی خۆی لە چالاکییە شۆڕشگێڕییەکانیدا نوقم کرد.

بنەماڵەی سڤانیدزێدەستکاری

ئیکاتێرین سڤانیدزێ[a] لە شاری باجی لە ویلایەتی جۆرجیا لەدایکبووە، کە گوندێکی بچووکە لە ناوچەی ڕاچا، کە ناوچەیەکی جۆرجیا بووە، کە ئەوکات بەشێک بووە لە پارێزگای کوتایس لەناو ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی دا.[١] دایک و باوکی بریتی بوون لە سڤیمۆن کە کرێکاری ھێڵی ئاسن و خاوەن زەوی بوو و سیپۆرا کە نەوەی ئاغا بچووکەکانی جۆرجیا بوو.[٢] دوو خوشکی ھەبووە، ئەلێکساندرا (ساشیکۆ؛ نزیکەی ١٨٧٨–١٩٣٦) و ماریا (ماریکۆ؛ ١٨٨٨–١٩٤٢)، و برایەکی بچووکی بە ناوی ئەلێکساندەر (ئالیۆشا؛ ١٨٨٦–١٩٤١)[b][١][٣]

ژیانی سەرەتایی لە شاری تیفلیسدەستکاری

لەکاتێکدا دایک و باوکیان دەچوونە کوتایسی چوار خوشک و براکەی سوانیدزێ ڕوویان لە تیفلیس (ئێستا تبلیس) کرد و پێکەوە لە خانوویەکدا لە نزیک گۆڕەپانی ئێریڤان (ئێستا گۆڕەپانی ئازادی) و لە پشت بارەگای ناوچەی سەربازی باشووری قەفقاز دەژیان.[١] ئەلیۆشا ئەندامی پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا بوو لە جۆرجیا و کەسێکی متمانەی یۆسێب جوغاشڤیلی (دواتر بە جۆزێف ستالین ناسرا) بوو.[١][٤] ئەو سێ خوشکە دەستیان کرد بە کارکردن لە ئاتلیێرێک بۆ دروومانچییەکی فەرەنسی بە ناوی مادام ھێرڤیۆ، یەکپۆشی و جل و بەرگ بۆ ئەفسەرە سەربازییەکان و ھاوسەرەکانیان دروست دەکرد.[٥] ساشیکۆ ھاوسەرگیری لەگەڵ میخائیل مۆناسێلیدزێ دەکرد[c] بەلشەفییەکی دیکە کە ھەروەھا جوغاشڤیلی دەناسی کاتێک خوێندکاری مەدرەسەی ڕۆحی تفلیس بوون.[٤]

ئەلیۆشا لە ساڵی ١٩٠٥ بانگھێشتی جوغەشڤیلی دەکات بۆ ئەوەی لەگەڵ خۆی و سێ خوشکەکەی و زاوای بە ناوی میخائیل مۆناسێلیدزێ بژی.[٧] ئاتلیێرەکە لەلایەن کڕیارە پلە باڵاکانی خوشکەکانەوە زۆر سەردانی دەکرا، کە لەگەڵ شوێنی ناوەندییەکەیدا تێکەڵ بوو، وای کرد کە گونجاو بێت بۆ حەشارگەیەک. دواتر مۆناسێلیدزێ نووسیویەتی: «شوێنی ئێمە لە سەرووی گومانی پۆلیسەوە. لەکاتێکدا ھاوڕێکانم لە ژوورێکدا کاری نایاسایییان دەکرد، ھاوسەرەکەم جلی ژنەکانی ژەنەڕاڵەکانی تەنیشت ماڵەکەی دەگونجاند».[١] ئەگەری ئەوە ھەیە کە جوغاشڤیلی بۆ یەکەمجار لەم خاڵەدا سڤانیدزێی ناسیبێت، ھەرچەندە لەوانەیە پێشتر لەگەڵ دایک و باوکیدا خۆی حەشاردابێت.[٨]

جوغەشڤیلی ھەر زوو ئارەزووی سڤانیدزێی کرد؛ دواتر بۆ کچەکەی سڤێتلانا وەسفی دەکرد کە «زۆر شیرین و جوانە: دڵی منی تواوەتەوە.».[٩] بە گوێرەی ئیرێماشڤیلی، سڤانیدزێ خۆی «[جوغاشڤیلی]ی 'وەک نیمچە خودایەک' دەپەرست بەڵام لێی تێدەگەیشت. ئەو سەرسام بوو بە [جوغاشڤیلی]، و بە بیرۆکەکانی سیحراوی بووە»، بە دڵڕفێنی زانی.[٩] بەڵام ھەروەھا وەک مۆنتیفیۆر ئاماژەی پێدەکات، لە مافی خۆیدا ژنێکی خوێندەوار بوو و گرنگییەکی چالاکانەی بە بۆلشەفیزم داوە، کۆکردنەوەی پارەی بۆ سۆسیال دیموکراتەکان ڕێکخستبوو و یارمەتی داوە لە مەیلکردن بە شۆڕشگێڕە بریندارەکان.[٩]

ھاوسەرگیری لەگەڵ جۆزێف ستالیندەستکاری

 
ستالین لە وێنەیەکی جامدا لە ساڵی ١٩٠٢
 
کاتۆ سڤانیدزێ، نزیکە. ١٩٠٥

تا ھاوینی ساڵی ١٩٠٦، سڤانیدزێ و جوغاشڤیلی بڕیاریان دا ھاوسەرگیری بکەن. لەو کاتەدا، ئەو کچە تازە دووگیان بووە و لەکاتێکدا نازانرێت ئایا ئاگاداری ئەمە بووە یان نا، مێژوونووس ستیڤن کۆتکین پێشنیاری کردووە کە ئەمە پاڵنەر بووە بۆ ھاوسەرگیرییەکە.[٤] زۆر ھاوشێوەی دایکی جوغەشڤیلی، کەکێ گێلادزێ سڤانیدزێ زۆر پەرستراو بوو و پێداگری لەسەر ئاھەنگی ھاوسەرگیری ئایینی لە کڵێسایەکدا دەکرد، کە جوغەشڤیلی بێدین قبوڵ بوو.[٤] زەحمەتی ھەبوو لە دۆزینەوەی قەشەیەک کە ئامادە بێت ھاوسەرگیرییان لەگەڵ بکات، چونکە جوغاشڤیلی بەڵگەنامەی ساختەی بە ناوی «گالیاشڤیلی» بەکاردەھێنا، کە یەکێک بوو لەو نادیارانەی کە لەو کاتەدا بەکاری دەھێنا.[١٠] لە کۆتاییدا مۆناسێلیدزێ قەشەیەکی دۆزییەوە کە ئامادەبوو خزمەتەکە ئەنجام بدات، کیتا تخینڤالێلی، کە ھاوپۆلی جوغاشڤیلی بوو لە مەدرەسە. بەڵام تخینڤالێلی تەنیا لە حاڵەتێکدا ڕازی بوو کە ئەو کارە بکات کە درەنگانی شەو ئاھەنگەکەیان ئەنجام بدەن.[١١] ھاوسەرگیرییەکە لە دەوروبەری کاتژمێر ٢:٠٠ی بەیانی لە ١٦ی تەممووزی ١٩٠٦ لە کڵێسایەکی تەنیشت شوێنی نیشتەجێبوونی سڤانیدزێ ئەنجامدرا.[٤][١٠]

دواتر ئاھەنگێکی بچووکی ئێوارەخوان بۆ ئەو دە میوانە سازکرا، کە میخائیل تسخاکایا ڕاھێنەرێکی بەلشەفی بۆ جوغاشڤیلی، وەک تەمادا (تۆستماستەر، کەسایەتییەکی گرنگ لە ئاھەنگەکانی جۆرجیا) کاری کرد.[١٠] جوغاشڤیلی دایکی بانگھێشتی ئاھەنگی ھاوسەرگیرییەکەی نەکردووە، تەنانەت پێشتریش باسی نەکردووە.[٤] دوای ھاوسەرگیرییەکە، ئەفسەرێکی پۆلیس سەردانی ماڵەکەی کرد، ھەرچەندە وەک چۆن جوغاشڤیلی پارەی پێدەدا ھیچ دەستگیرکردنێک نەبووە.[١٢]

سەرەڕای ئەوەی یاساکە داوا دەکات ھاوسەرگیری لە پاسپۆرتی ناوخۆیی مرۆڤدا تۆمار بکرێت، بەڵام سوانیدزێ ئەو کارەی نەکردووە، بەڕواڵەت بۆ پاراستنی جوغاشڤیلی بوو کە لەلایەن ئۆکرانا، پۆلیسی نھێنی ئیمپراتۆری ڕووسیا ناسراو بوو.[١٣] ھەروەھا بەردەوام بوو لە یارمەتیدانی چالاکانەی بەلشەڤیکەکان و لە تشرینی دووەمی ١٩٠٦ میوانداری پەیوەندییەکی لە مۆسکۆوە کرد. ئەم تاکە دوو بریکار بوو و دوای ڕۆیشتنی سڤانیدزێ و ئامۆزاکەی بە ناوی سپیریدۆن دڤالی لە ١٣ی ئەم مانگەدا دەستگیرکران. سڤانیدزێ زیندانی کرا لەکاتێکدا دوالی کە تۆمەتبار بوو بە دروستکردنی بۆمب سزای لە سێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا.[١٤][١٥] دوای شەش ھەفتە لە زیندان، سڤانیدزێ ئازاد کرا؛ ھەم بەھۆی بارودۆخەکەیەوە (دووگیانی چوار مانگ)، و ھەم بەھۆی ئەوەی ساشیکۆ داوای یارمەتی لە موکلەکانی لە ئاتلییەرەکە کردبوو، وازی لێ ھێنرا؛ ھەروەھا سزای دڤالی گۆڕدرا و سزای کەمکرایەوە.[١٣][١٦] ھەرچەندە سڤاندیزە لە زیندان ئازاد کرا، بەڵام ڕێگەی پێنەدرا بگەڕێتەوە ماڵەوە، بەڵکو لەبری ئەوە بۆ ماوەی دوو مانگ لە ماڵی بەڕێوەبەری پۆلیس نیشتەجێ بوو. جوغاشڤیلی زۆرجار سەردانی دەکرد، چونکە ئەفسەرەکان نەیاندەناسییەوە.[١٧]

لە ١٨ی ئازاری ١٩٠٧، سڤانیدزێ کوڕێکی لەدایکبوو، یاکۆب[d] لەگەڵ ھەردوو جوغاشڤیلی و دایکی ئامادەبوون بۆ لەدایکبوونەکە.[e][١٣] جوگاشڤیلی بەردەوام بوو لە کارەکانی دوای لەدایکبوونی یاکۆڤ، ھەرچەندە ھەندێک جار یاری لەگەڵ دەکرد، منداڵەکەی بە "" ناوبرد. پاتسان" (خانم)[١٨] چەند مانگێک دوای لەدایکبوونی یاکۆب، جوغاشڤیلی دەستی لە دزییەکی بەناوبانگی بانکی تیفلیسدا کرد و ئەو سێ کەسە بۆ ئەوەی دەستگیر نەکرێن، ھەڵھاتن بۆ باکۆ.[١٩] ئەوان "خانوویەکی تاتاریان بە کرێ گرت کە سەقفێکی نزم بوو لە نیمچە دوورگەی بایلۆڤ" تەنھا لە دەرەوەی شارەکە ڕاست لەسەر دەریا.[٢٠]سڤانیدزێ ھەوڵیدا کارێک بدۆزێتەوە، بەڵام بە منداڵێکی بچووک کە چاودێری بکات، مەحاڵ بوو ئەو کارە بکات[٢١]

نەخۆشی و مردندەستکاری

 
پرسەی کاتۆ سڤانیدزێ، لەگەڵ خێزان و ھاوسەرەکەی ستالین (لای ڕاست)

جوغاشڤیلی زۆرجار لە ماڵەوە دوور بوو، سڤانیدزێی بە تەنیا لە شوێنێک بەجێدەھێشت کە زۆر کەسی تێدا نەدەناسی. سترێسی نیگەرانی لە جوغاشڤیلی، ھەروەھا گۆشەگیری و کەشوھەوای گەرم کاریگەری لەسەر تەندروستی گرت و ھەر زوو سڤانیدزێ نەخۆش کەوت[٢٠] خێزانەکەی بانگھێشتیان کرد بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ شاری ڕاچا کە کەشوھەوایەکی زۆر سووکترە، بۆ ئەوەی چاکبێتەوە و لەگەڵ کەسانێک بێت کە دەیناسی، بەڵام سڤانیدزێ ئامادە نەبوو واز لە ھاوسەرەکەی بھێنێت. تا مانگی تشرینی یەکەم بارودۆخی خراپتر بوو و جوغاشڤیلی ئەوەندە نیگەران بوو کە ھێنایەوە بۆ تیفلیس، ھەرچەندە زۆری نەخایاند گەڕایەوە باکو. بەڵام لە گەشتە ١٣ کاتژمێرییەکەی گەڕانەوە بۆ جۆرجیا، سڤانیدزێ ھەندێک ئاوی پیسی خواردەوە، و پێدەچێت تووشی نەخۆشی تایفۆس بووبێت. لە شاری تیفلیس دەستی کرد بە خوێنبەربوون لە ڕیخۆڵەکانییەوە. جوغاشڤیلی جارێک سەردانی کرد و لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٠٧، سێ ھەفتە دوای گەڕانەوەی بۆ تیفلیس کۆچی دوایی کرد.[١٤][٢٢][f]

مردنی لە ڕۆژنامەیەکدا ڕاگەیەندرا کاتژمێر ٩:٠٠ی بەیانی ٢٥ی تشرینی دووەم لە ھەمان کڵێسا کە لەگەڵ جوغاشڤیلی ھاوسەرگیری کردبوو، پرسەیەک بەڕێوەچوو. پاشان سڤانیدزێ لە کڵێسایەکی ناوچەی کووکێ تیفلیس بە خاک سپێردرا. بەپێی وتەی مێنشێڤیکی جۆرجیی یۆسێب ئیرێماشڤیلی جوغاشڤیلی زۆر سەری لێ شێواوە بە مردنی ھاوسەرەکەی، و لە پرسەکەدا گوایە وتی «ئەم بوونەوەرە دڵی بەردم نەرم کرد. ئەو مرد و لەگەڵیدا دوا ھەستی گەرمم بۆ مرۆڤایەتی مرد.»[٢٣] ھەروەھا دواتر بە کچە ھاوڕێیەکی دەگوت کە «ھێندە خەم و پەژارە زاڵ بووە کە ھاوڕێکانی [ئەو] دەمانچەکەیان لێ وەرگرتووە.»[٢٤] لە کاتی ناشتنەکەدا، بەپێی زانیارییەکان جوغاشڤیلی خۆی فڕێداوەتە ناو گۆڕەکەیەوە، و دەبوو ڕابکێشرێتە دەرەوە. بەو پێیەی لەلایەن بریکارەکانی ئۆکرانا بەدوایدا ڕۆیشتبوو، جوغاشڤیلی پێش کۆتایی ھاتنی خزمەتگوزارییەکە ھەڵھات. تیفلیس بەجێدەھێڵێت و گەڕایەوە باکۆ، وازی لە یاکۆبی تەمەن ٨ مانگ ھێنا بۆ ئەوەی لەلایەن کەسوکاری سوانیدزێیەوە بەخێو بکرێت.[٢٥] جوغاشڤیلی بۆ چەند ساڵێک نەدەگەڕایەوە بۆ سەردانی کوڕەکەی.[٢٦][g]

دوای ئەوەدەستکاری

ئیاکۆب چواردە ساڵی داھاتوو بە پەروەردەکردنی لەلایەن خێزانی سوانیدزەوە بەسەر دەبرد.[٢٧] لە ساڵی ١٩٢١دا دەھێنرێتە مۆسکۆ بۆ ئەوەی لەگەڵ باوکی بژی؛ سەلماندی کە گواستنەوەیەکی قورسە بۆ یاکۆب کە تەنھا بە زمانی جۆرجیی قسەی دەکرد و لە ڕووسی تێنەدەگەیشت و لەلایەن باوکییەوە خراپ مامەڵەی لەگەڵدا دەکرد.[٢٨] ھەروەھا ئەندامانی دیکەی بنەماڵەی سڤانیدزێ ڕوویان لە مۆسکۆ دەکرد و جوغاشڤیلی کە ئێستا بە جۆزێف ستالین ناسراوە، ناوبەناو سەردانیان دەکرد.[٢٩]

دواتر ئەلیۆشای برای سڤانیدزێ لەگەڵ گۆرانیبێژێکی ئۆپێرا بەناوی ماریا ئەنیسیمۆڤنا کۆرۆنا ھاوسەرگیری کرد و لە ڕیزەکانی حزبی شیوعیدا بەرزبووەوە. ھەروەھا ماریکۆی خوشکەکەی ڕووی لە مۆسکۆ کرد و لەگەڵ ئاڤێل یێنوکیدزێ وەک سکرتێر کاری کرد.[٣٠] لە ساڵی ١٩٣٧ لە کاتی پاکتاوکردنی گەورەدا، ماریکۆ وەک بەشێک لە تۆمەتەکانی دژی ئێنوکیدزێ دەستگیرکرا، کە دوای ماوەیەکی کەم لە سێدارە درا. لە ساڵی ١٩٣٨ ستالین فەرمانی گرتنی ئەلیۆشا و ماریای ھاوسەری دا. داوای کرد کە ئەلیۆشا دان بەوەدا بنێت کە سیخوڕێکی ئەڵمانیایە؛ بەڵام ئەسکەندەر ڕەتیکردەوە.[٣١] ئەلیۆشا لە ساڵی ١٩٤١ لە سێدارە درا، لەکاتێکدا ماریکۆ و ماریا لە ساڵی ١٩٤٢ تەقەیان لێکرا.[٣٢] ئیڤان سڤانیدزێ کوڕی ئەلێکساندەر و ماریا بۆ ماوەیەکی کورت لەگەڵ تاقانە کچەکەی ستالین بە ناوی سڤێتلانا ئەلیلویڤا ھاوسەرگیری کرد. لە ساڵی ١٩٥٩ داوای جیابوونەوەی کرد؛ یاسای سۆڤیەت داوا دەکات فەرمانی جیابوونەوەکە لەگەڵ ناونیشانی ماڵەکانیان لە ڕۆژنامەکەدا چاپ بکرێت.[٣١]

تێبینییەکاندەستکاری

  1. ^ ھەندێک سەرچاوە ناوەکەی بە ئێکاتێرینا دەڵێن کە وەرگێڕانی ڕووسی ناوە جۆرجییەکەیەتی
  2. ^ زۆرجار ناوە جۆرجییەکان کورت دەکرێنەوە.
  3. ^ مۆنتیفیۆر لە سەرتاسەری کتێبەکەیدا ناوەکە بە ھەڵە بە "مۆنۆسێلیدزێ" دەنووسێت؛ ناوی ڕاستەقینەی مۆناسێلیدزە (بە بە گورجی: მონასელიძე)، ناوی بنەماڵەیەکی تا ڕادەیەک باوی جۆرجییە.[٦]
  4. ^ بە وەشانی ڕووسی ناوەکەی ناسراوە، یاکۆڤ.[١٣]
  5. ^ مێژوونووس سیمۆن سێباگ مۆنتیفیۆری پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەم ناوە ڕێزلێنانێک بووە بۆ یاکۆبی ئێگناتاشڤیلی کە لە گەنجیدا یارمەتی جوغاشڤیلی و دایکی داوە. بڕوانە مۆنتیفیۆری ٢٠٠٧، ل. 174
  6. ^ ھۆکاری دروستی مردنی سڤانیدزێ دیار نییە. کۆتکین دەنووسێت یان تایفۆس بووە یان سیل (کۆتکین ٢٠١٤، ل ١١٥)، لەکاتێکدا مۆنتیفیۆر ئاماژە بە خزمێکی سڤانیدزێ دەکات کە لە کاتی مردنیدا ئامادەبووە کە ئیدیعا دەکات تایفۆس بووە (مۆنتیفیۆر ٢٠٠٧، ل ٢٠٠)..
  7. ^ مۆنتیفیۆر پێشنیاری ئەوە دەکات کە یاکۆب سڤانیدزێ و مردنی بیرخستبێتەوە.[٢٥]

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ ئ ا ب پ ت Montefiore 2007, p. 144
  2. ^ Kotkin 2014, p. 753, note 81
  3. ^ Zenkovich 2005, p. 368
  4. ^ ئ ا ب پ ت ج Kotkin 2014, p. 105
  5. ^ Montefiore 2007, pp. 144–145
  6. ^ Javakhishvili 1939
  7. ^ Suny 2020, p. 323
  8. ^ Kun 2003, p. 341
  9. ^ ئ ا ب Montefiore 2007, p. 164
  10. ^ ئ ا ب Montefiore 2007, p. 165
  11. ^ Suny 2020, p. 334
  12. ^ Montefiore 2007, pp. 166–167
  13. ^ ئ ا ب پ Kotkin 2014, p. 106
  14. ^ ئ ا Kun 2003, p. 342
  15. ^ Suny 2020, p. 335
  16. ^ Montefiore 2007, p. 173
  17. ^ Montefiore 2007, pp. 173–174
  18. ^ Suny 2020, p. 347
  19. ^ Montefiore 2007, p. 188
  20. ^ ئ ا Montefiore 2007, p. 194
  21. ^ Suny 2020, p. 398
  22. ^ Montefiore 2007, p. 199
  23. ^ Montefiore 2007, p. 202
  24. ^ Kotkin 2014, p. 753, note 83
  25. ^ ئ ا Montefiore 2007, pp. 202–203
  26. ^ Montefiore 2007, p. 203
  27. ^ Kotkin 2014, p. 116
  28. ^ Kotkin 2014, p. 466
  29. ^ Kotkin 2014, p. 594
  30. ^ Montefiore 2007, p. 379
  31. ^ ئ ا Kun 2003, p. 417
  32. ^ Kun 2003, pp. 413–414