نەوت ماددەیەکی سروشتییە لە چینەکانی خوارەوەی زەویدا هەیە و لەوێدا دەردەهێنرێت وە کاتێ لەو چینانەوە دەردەهێنرێت ناودەبرێت بە نەوتی خاو،کە دوای بە پڕۆسەی پاڵاوتندا دەڕوات کە پڕۆسەیەکی تەواو کیمیاویە و لێوەرگیراوەی هەمەجۆری لێوە دەردەهێنرێت.نەوت یان پێترۆل (ئینگلیزی: Petroleum) تێکەڵەیەکی ئاڵۆزە لە ھایدرۆکاربۆنی جیاواز، لە پێکھێنەکانیاندا جیاوازن، بە شێوەیەکی فراوان وەک سەرچاوەیەکی سووتەمەنی بەرکاردێت.

زۆرینەی پێکھاتەکەی کاربۆن و ھایدرۆجینە،وە نەوت بەپێی شوێنەکەی ڕەنگ و جۆرایەتی تایبەتمەندیەکەی دەگۆڕێت.

نەوت لە پۆلی سوتەمەنیە بەردینەکاندایە،بەهۆی پێکهاتنی لەژێر چینی قوڵای زەویدا لە ڕێژەیەکی زۆری زیندەوەرە لەناوچووەکان(بەردینەکان) وەک داینەسوڕەکان کە لە چینەکانی خوارەوەی زەویدا شیبونەتەوە بەهۆی نەبونی ئۆکسجین و بوونی پلەیەکی بەرزی گەرمی.

کێڵگەی نەوتی ئەترۆش لە شێخان

وەک پێشتر باسمان کرد نەوت لە چینەکانی خوارەوەی زەویدا هەن و لەڕێی بیرە نەوتیەکانەوە نەوت دێنینە سەر زەوی،کە پێویستی بە پڕۆسەیەکی تەواو ووردە بۆ دیاریکردنی شوێنی بیرەکە کە جیۆلۆجی زانەکان هەڵدەستن بەو کارە بۆ زانینی قوڵایی بیرەکەو بڕی نەوتەکە تێیدا.

نەوت سەرچاوەیەکی سەرەکیە بۆ ووزە،بەهۆی گرنگیە ئابوریەکەیەوە ناسراوە بە "ئاڵتونی ڕەش". بەشێوەیەکی گشتی نەوت لە کارەکانی ڕۆژانەماندا بەکاردێت ئەو ئۆتۆمبێلەی کارەکانمان بۆ ڕای دەکات،فڕۆکە کە دوورترین شوێنەکانمان بۆ نزیک دەکاتەوە،کەشتیە بارهەڵگرەکان،کارگەکان،وێستگەکانی دروستکردنی کارەبا،لە دروستکردنی زۆر شتی دیکەشدا بەکاردەهێنرێت بە شێوەیەکی سەرەکی کە گرنگترینیان جلوبەرگ و دەرمانە.

ناوچە عەرەبیەکان وکوردستان یان ئەتوانین بڵێین ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەوڵەمەندە بەم سەرچاوە سروشتییە،هەربۆیە ناوچەکە ناسراوە بە شادەماری ووزەی جیهان،بۆ گواستنەوەش زیاتر پشت دەبەسترێت بە بۆری یاخود کەشتیە بارهەڵگرەکان،لەگەڵ بەرەوپێشچونی مرۆڤایەتی لە زۆربەی بوارەکاندا ئەوا مرۆڤایەتی زیاتر و زیاتر پێویستی بەم سەرچاوەیە هەیە تاوەکو کەلێنەکانی ووزەی پێپڕبکاتەوە،وە یاریکردنی نرخی نەوت جوڵەیەکی بازرگانی گەورەی لە جیهاندا دروستکردووە کە لەگەڵ بەرزکردنەوە یان دابەزاندنی بڕی بەرهەم هێنانی نەوت ئەوا نرخەکەشی کەم وزیاد دەکات.

زۆر بەکارهێنانی سوتەمەنی بەبەردبوو بە گشتی و نەوت بەتایبەتی کاریگەری نەرێنی خستۆتە سەر ژینگەی زەوی،وە سوتانی ئەم سوتەمەنیە بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاردەکاتە سەر گەرمبونی زەوی،هەربۆیە زانایان چەندین ووزەی دیکەیان بۆ شوێنگرەوەی نەوت دەستنیشان کردووە لەوانە "ووزەی ئەتۆمی،با،تیشکی خۆر،گەرمی،کیمایی"چەندانی دیکە.

سەرچاوەی ووشەکەدەستکاری

''نەوت''' وەک دیارە لە "نەفط"ی زمانی عەرەبیەوە وەرگیراوە،بۆیە بۆ زانینی مانای ڕاستەقینەی ووشەکە ئەبێ بگەڕێینەوە مانا عەرەبیەکەی کە وەک زانراوە ئەم ووشەیە دەمێکەیە بەکاردێت ،بەڵام پێشتر بەکارهاتووە بۆ لێوەرگیراوە نەوتیە ڤیسکۆسەکان وەک قەتران(قیر) لە زمانی عەرەبیدا،وەک دیارە ئەسڵی ووشەکە لە ئەکەدیەوە کە"نبتو"یان پێوتووە یان ئارامیەکان کە "نفتا"بەکارهاتووە.وە لەمانەوە گواستراوەتەوە بۆ ئیغریقیەکان(یۆنانیەکان) کە ووشەی "نفثا"بەکارهاتووە،کە لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٩دا وشەی "نفثا" وەک ئاماژەدان بە نەوت بەشێوەیەکی گشتی بەکارهاتووە،کە ئەمە ئەوە دەردەخات وشەی "نفثا"بەپێی کات گۆڕانی بەسەردا هاتووە،کە ئێستا ئەم وشەیە"نفثا"ئاماژە بۆ تێکەڵەیەکی خاوی هەڵگیراو دەکات کە بەهۆی پاڵاوتنی نەوتەوە دەستمان دەکەوێت.وەهەروەها وشەی"بترالاون"مان هەیە کە لای عەرەب بەمانای"ڕۆنی بەرد"دێت کە "ئبن بیطار" وتوویەتی "بترالاون"بە زمانی یۆنانی بەمانای "ڕۆنی بەرد"دێت کەئەوەش مەباست لێی نەوتە.

بەڵام ووشەیpetroleum،کەئێستا لەناوماندا ناسراوە بە "پتڕۆڵ"،لە زمانی ئیغریقییەوە هاتووە،کە لەدوو بڕگە پێکدێت،بڕگەی یەکەم πέτρα (بترا) بەمانای "بەرد" دێت،وە بڕگەی دووەم ἔλαιον (ايلايون) بەمانای "ڕۆن" دێت.

"جۆرجیوس ئگریکولا" ووشەی "پتڕۆڵیۆم"ی بەکارهێناووە لە کتێبەکەی بەناوی De Natura Fossilium کە لە ساڵی ١٥٤٦ز دا بڵاویکردەووە.

ئێتیمۆلۆژیدەستکاری

وشەی پەترۆلیۆم لە یۆنانییەوە ھاتووە: πέτρα (بەرد) و ἔλαιον (ڕۆن). ئەو وشەیە بە شێوازی petraoleum لە سەدەی دەیەمی زایینیدا لە سەرچاوە ئینگلیزییە کۆنەکاندا پەیدا بوو. لە زمانی ئاڤێستاییدا نەپتا بە واتای ڕۆنی کانزاییە کە عەرەب و کەلدییەکان لە میدییەکانەوە وەریانگرتووە و نفط (نەفت) یان بەکار ھێناوە.

ئەمانەش ببینەدەستکاری

سەرچاوەکاندەستکاری

  • پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».
  • نسرين عزالدين. "تاريخ النفط في دول الخليج.. هكذا بدأت الحكاية". مجلة الرجل. مؤرشف من الأصل في 5 أغسطس 2018. اطلع عليه بتاريخ ديسمبر 2018.
  • خالد بن سلطان بن عبد العزيز. "البترول: معامل التكرير". موسوعة "مقاتل من الصحراء". مؤرشف من الأصل في 16 يناير 2018. اطلع عليه بتاريخ ديسمبر 2018.
  • مجلة الفيصل؛ العدد 37، الصفحة 112 نسخة محفوظة 18 ديسمبر 2019 على موقع واي باك مشين.
  • غانم العناز. "النفط واكتشافه في العراق". بيت الموصل. مؤرشف من الأصل في 22 أكتوبر 2018. اطلع عليه بتاريخ ديسمبر 2018.
  • "فرنسا والنفط الجزائري". بوابة الجزائر. مؤرشف من الأصل في 8 أكتوبر 2018. اطلع عليه بتاريخ ديسمبر 2018.
  • "النفط في ليبيا". الجزيرة نت. مؤرشف منالأصل في 1 أغسطس 2018. اطلع عليه بتاريخ ديسمبر 2018.

بەستەرە دەرەکییەکاندەستکاری