ھایدرۆجین (بە ئینگلیزی: Hydrogen) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان ھێماکەی (H) و گەردیلە ژمارەکەی (١)ە و بارستە ژمارەکەشی ھەر یەکە. ھایدرۆجین دەکەوێتە خولی یەکەم و کۆمەڵەی یەکەمەوە و وە هایدرۆجین سوکترین لە خشتەی خولی بەربڵاوترین مادەیە لە گەردوون 75% گەردە باریۆنیکەکان پێکدەهێنێت بەشێوەی پلازما بەربەڵاوترین هاوشێوەی (ئایزۆتۆپ) پێی دەلێن پرۆتیا.

هیلیۆمهایدرۆجین ← -
-

H

Li
پیشاندان
گازی بێ ڕەنگ و ڕەنگی مۆر لە دۆخی پلازمادا


هێڵە شەبەنگییەکانی هایدرۆجین
تایبەتمەندییە گشتییەکان
ناو، ژمارە، ھێما هایدرۆجین، 1، H
پۆلێنکردنی توخم نا کانزا
کۆمەڵە، خول، خشتۆک 1، 1، s
گەردیلە بارستە 1.00794گ•مۆڵ−1
شێوگی ئەلیکترۆنی 1s1
ڕیزبوونی ئەلیکترۆنەکان بۆ ھەر بەرگێک 1 (وێنە)
سیفاتە فیزیاییەکان
دۆخ گاز
ڕەنگ بێ ڕەنگ
چڕی (0 °س، 101.325 کیلۆ پاسکاڵ)
0.08988 غ/ل
چڕی شل لە قۆناغی توانەوە 0.07 (0.0763 ڕەق) گ•سم−3
چڕی شل لە قۆناغی کوڵان 0.07099 گ•سم−3
قۆناغی توانەوە 14.01 ک، -259.14 °س، -434.45 °ف
قۆناغی کوڵان 20.28 ک، -252.87 °س، -423.17 °ف
نقطة ثلاثية 13.8033 کێلڤن (-259°س)، 
7.042 کیلۆ پاسکاڵ
النقطة الحرجة 32.97 ک، 1.293 مێگا پاسکاڵ
پلەی گەرمای توانەوە (H2) 0.117 کیلۆجول•مۆڵ−1
حرارة التبخر (H2) 0.904 کیلۆجول•مۆڵ−1
السعة الحرارية (25 °س) (H2) 28.836 جول•مۆڵ−1•کێلڤن−1
پەستانی ھەڵم
P (پاسکاڵ) 1 10 100 1 کیلۆ 10 کیلۆ 100 کیلۆ
لە T (کێلڤن) 15 20
سیفاتە ئەتۆمییەکان
أرقام الأكسدة 1, -1
(amphoteric oxide)
کارۆ سالیبێتی 2.20 (پێوەری بۆلینگ)
وزەکانی ئایۆناندن یەکەم: 1312.0 کیلۆجول•مۆڵ−1
نیوە تیرەی گەردیلە ھاوبەشی 31±5 بیکۆمەتر
نیوە تیرەی ڤان دێر والز 120 بیکۆمەتر
تایبەتمەندییەکانی تر
پێکھاتەی کریستاڵی hexagonal
باری موگناتیسی دایا موگناتیس[١]
گەیاندنی گەرمی 0.1805 واط•متر−1•كلفن−1 (300 کێلڤن)
خێرایی دەنگ (gas, 27 °C) 1310 مەتر/چرکە
ژمارەی تۆمارکردن 1333-74-0
نەگۆڕترین ھاوتاکان
وتاری سەرەکی: ھاوتای هایدرۆجین
ھاوتاکان بوونی لە سروشت نیوە تەمەن جۆری تیشک ھێزی تیشک (مێگا ئەلیکترۆن ڤۆڵت) بەرھەمی تیشک
1H 99.985% 1H هاوتای نەگۆڕە لەگەڵ 0 نیوترۆن
2H 0.015% 2H هاوتای نەگۆڕە لەگەڵ 1 نیوترۆن
3H trace 12.32 y β 0.01861 3He


ھایدرۆجین گازێکی زۆر چالاکە بەھۆی ئەوەی تەنھا یەک ئەلیکترۆنی ھەیە و ئەم سیفەتەی بووەتە ھۆی ئەوەی کە گازێکی گڕگرتوو بێت. ھەربۆیە بەکارھێنانی بەتەنیا قورسە و زۆربەی جار بەشێوەی ئاوێتە ھەیە.

سیفەتەکانی هایدرۆجین:

هایدرۆجین بێ رەنگە بێ تامە بێ بۆنە چڕی و لینجی کەمە ژەهرەوی نییە بەشێوەی کانزا بەئاسانی گڕ دەگرێت بەشێوەی دوو گەردیلەی هەیە شێوگی گەردیلەی بە H2 دەنوسرێت لەبەرئەوەی هایدرۆجین بەئاسانی بەندەی هاوبەش پێکدێنێت لەگەڵ توخمە ناکانزاکان بەزۆری لەسەر زەوی بەشێوەی گەرد هەیە وەکو ئاو یان مادە ئەندامیەکان وە هایدرۆجین رۆلێکی گرینگ دەبینێت لە کارلێکە ترش و تفتەکان چونکە زۆربەی کارلێکە ترش و تفتەکان روودەدات لەنێوان مادە تواوەکان

بەکارهێنانی فیزیایەکانی هایدرۆجین: هایدرۆجین بەشێوەیەکی بەربڵاو بەکاردێت لە زانستی فیزیا و ئەندازیاری وەکو گازێک بەکاردێت وەکو لەحیم کردن هەروەها بەکاردێت وەکو ساردکەرەوە لە مەکینەی کارەبایی لەبەرئەوەی بەرزترین گەیاندیی گەرمی زۆرە بەئاسانی گەرمی دەگەینی وە شلەی هایدرۆجین بەکاردێت لە لێکۆلینەوەی شتە ساردەکان وە بەکاردێت وەکو گازێکی بەرزکەرەوە چونکە لە هەوا سوکترە وەک بەکاردێت لە پرکردنی باڵۆن وە لە نوێترین داهێناندا لەگەڵ نایترۆجین تێکەڵ دەکرێت بۆ دیاریکردنی لێکچوونی شلەکان هەروەها لەتەقینەوەی ناوەکی بەکاردێت کە پێی دەوترێت بۆمبی نایترۆجینی.

چۆنیەتی بەرهەمهێنانی هایدرۆجین: کاسۆد لە پلاتین دروستدەکرێت ئەگەر بۆ ئامانجی خەزنکردنی هایدرۆجین بێت ئەگەر بتەوێ نوسوتێ وە ئەگەر بتەوێ بسوتێ بە یارمەتی ئۆکسجن دەسوتێ وە ئانۆدەکەش لە ئاسن بەرهەم هاتبێت.

هایدرۆجین وەکو هەڵگری وزە: هایدرۆجین وەکو ووزە نییە، بەڵام دەتواندرێت وەکو سەرچاوەی ووزە بەکاربێت، وزەی خۆر لە ئەنجامی یەکگرتنی ناوەکی هایدرۆجین دروست دەبێت بەڵام ئەم کردارە قورسە لەسەر زەوی وە ئەگەر بمانەوێت هایدرۆجین دروست بکەین وەکو سیستەمی خۆر و سیستەمی بایلۆجی وەیان سەرچاوە کارەبایەکان پێویستمان بە ووزەیەکی زۆر هەیە، بەڵام بەئاسانی بەهۆی سوتان دروست دەبێت لەبەر ئەمەیە هایدرۆجین وەکو سەرچاوەی ووزە بەکارنایەت بەڵکو وەکو هەڵگری ووزە بەکاردێت.

سەرچاوەکاندەستکاری

ھایدرۆجین لە سوکترین گازەکانە و بوونی لە ھەموو گازەکانی دیکە زیاترە بە شێوەیەک ٧٥% بارستایی گەردون پێکدێنێت ، لە ئاودا ھەیە و لە ھەموو پێکھاتە ئۆرگانییەکان و بوونەوەری زیندوو ھەیە .