قەزییە (لۆژیک)

لە لۆژیکدا، قەزییە ئەوەیە کە بە وتەیەک (ڕستەیەکی ھەواڵی) ئاشکرا بووە و دەتوانێ دروست یان زڕ بێت. ھەواڵێکە کە لە پێشدا دانراوە تا زەین لەبارەی دروستی یان نادروستییەوە داوەری بکات و بڕیار بدات. بۆ وێنە، ڕستەکانی «زەوی خرتە» یان «چوار لە پێنج کەمترە» بە قەزییە دەژمێردرێن، چونکە بۆیان دروستی یا زڕی دەست دەدات.[١]

لە قەزییەدا ھەمیشە چەشنێ حوکم و قەزاوەت ھەیە[٢] (وشەکانی قەزییە و قەزاوەت لە یەک بنەماڵەن). ھەندێ جار خەبەر یا حوکمیشی پێ دەڵێن.[٣] ئیبنی سینا لە زانستنامەی عەلاییدا دەڵێ:

«لەم وشە تاکانەوە، به شێوەی جۆراوجۆر تێکەڵاوی پێک دێ و، لەوانە یەک جۆریان ئێستا بۆ ئێمە دەشێ و، ئەوەش ئەوەیە کە پێی دەڵێن قەزییە و پێی دەڵێن خەبەر و پێی دەڵێن قسەی بڕیاردەر. وە ئەمەش ئەوەیە کە کاتێ بیبیسی دەشێت کە بڵێی ڕاستە و دەشێت کە بڵێی درۆیە.»[٤]

قەزییە لە سێ بەش دروست دەبێ. یەکێک ئەوەی کە خەبەرەکە لەبارەیەوە دەدرێ، واتە بە ئەرێ یا بە نەرێ شتێک دەخرێتە پاڵی و، پێی دەڵێن دانراو (موضوع). وەک «زەوی» لە ڕستەی «زەوی خرتە». دووەم ئەوەی کە دەخرێتە پاڵ دانراوەوە و، پێی دەڵێن ھەڵگیراو (محمول). وەک «خرت» لە ڕستەکەی سەرەوە. وە سێیەم وشەیەک کە نیشاندەری پاڵدان یا لکانی ھەڵگیراوە بە دانراو و، پێی دەڵێن پێوەندی، وەک «ە» یا «نییە».[٣]

قەزییەیەکی دروست بە شێوەی «د» یان «١» یان «T» ھێما دەکرێت و قەزییەیەکی زڕ بە شێوەی «ز» یان «٠» یان «F» دیاری دەکرێت.

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ BASIC CONCEPTS OF LOGIC
  2. ^ عالمی، روح اللە. منطق. ۶. 
  3. ^ ی ا خوانساری، محمد (۱۳۵۶). فرهنگ اصطلاحات منطقی. بنیاد فرهنگ ایران. ١١٧ و ١١٨. 
  4. ^ رساله منطق دانشنامه علایی، نوشته ابوعلی سینا، با مقدمه و حواشی و تصحیح دکتر محمد معین، چاپ ۱۳۸۳، دانشگاه بوعلی سینای همدان، صفحه ۳۲:

    از این لفظهای مفرد، گوناگون ترکیب آید و از ایشان ما را اکنون یکی گونه همی باید و این آن گونه است که آن را قضیه خوانند و خبر خوانند و سخن جازم خوانند. و این آن بود که چون بشنوی شاید که گویی راست است و شاید که گویی دروغ است.

بەستەرە دەرەکییەکاندەستکاری