گەلەستێرە

(لە کاکێشانەوە ڕەوانە کراوە)

گەلەستێرە یان گالاکسی (بە ئینگلیزی: Galaxy) بریتییە لەو کۆمەڵە گەورەیەی کە پێکھاتوون لە ملیۆنان ئەستێرە، تۆز و گازەکان. گەلەستێرەکان لە قەبارە و شێوەدا جیاوازن، گەورەترین گەلەستێرە پێکھاتووە لە تریلیۆنێک ئەستێرە. لەڕاستیدا زانایانی گەردوون ناتوانن ئەستێرەکان ژمارە بکەن، بەڵام دەی خەمڵێنن کە گەلەستێرەیەک چەند ئەستێرە بە ئەندازەی قەبارەی خۆر دەتوانێت لەخۆبگرێت، پاش لێکۆڵینەوە لەسەر قەبارە و درەوشانەوەیان. تا ئێستا ١٧٠ ملیار گەلەستێرە ھەن لە گەردوونی ئەژمار کراودا. خۆر یەکێکە لە ئەستێرەکانی گەلەستێرەی ڕێگای شیری. قەبارەی ڕێگای شیری بە ١٠٠٬٠٠٠ ساڵی تیشکی مەزەندە کراوە.

یەکێک لە گەلەستێرەکانی گەردوون

جۆرەکانی گەلەستێرەدەستکاری

چەند جۆرێکی جیاواز و زۆر لە گەلەستێرە ھەن، ئەدوێن ھابڵ کە ئەستێرەناسێکە و بە ناوی ئەوەوە تەلیسکۆبی بۆشاییی ھابڵ ناونراوە. یەکەمین کەس بووە گەلەستێرەکان پۆلێن بکات لە ١٩٢٠ەکان. زۆربەی بەگوێرەی شێوەکانیان بووە. تاکوو ئێستاش زانایانی گەردوون ئەو پۆلێنەی گەلەستێرەکان بەکار دەھێنن کە ھابڵ گەشەی پێدابوو.

لوولپێچەکاندەستکاری

 
نموونەیەک لە گەلەستێرە لوولپێچەکان

گەلەستێرە لوولپێچەکان ھەڵاوسانێک لە ناوەڕاستیان ھەیە و پێکھاتوون لە گاز، تۆز و ئەستێرە نوێیەکان کە لەو ناوچانە دروست بوون کە گاز و تۆزەکەیان چڕی زۆرترە. ساڵی ١٩٣٦ لەلایەن ئەدوێن ھابڵ گەشەی پێدراوە.

گەلە ئەستێرە ھێلکەیییەکان «ئەھلیجی»دەستکاری

نزیکەی یەک لەسەر سێی گەلەئەستێرەکان تەنھا ھەوری گازی قەبەن، لە ئەستێرەکان دروست بوون. زۆربەیان وەکوو تەنە گۆیییەکان دەردەکەون، ئەوانی تری زیاتر کشاون پێیان دەگوترێت «گەلەستێرە ھێلکەیییەکان». گەلەستێرە ھێلکەیییەکان ھەندێ جار چەقەکانیان زۆر درەوشاوەن و زۆر بەکەمی تۆز و گازیان ھەیە. گەلەئەستێرە ھێلکەیییەکان زۆر جار لە ئەستێرە کۆنەکان پێکھاتوون. ھەندێک لە گەلەستێرە ھێلکەیییەکان وەکوو (M87) دەردەکەون. گەلەستێرەکان قەبەن و پێیان دەگوترێت گەلەستێرە ھێلکەیییە (زەبەلاحەکان). بەڵام گەلەستێرەکانی تر زۆر بچووکن، پێیان دەگوترێت «گەلەستێرە ھێلکەیییە کورتە بنەکان».

ئەمانەش ببینەدەستکاری

سەرچاوەکاندەستکاری