دەنگدان بریتییە لە شێوازێک کە کۆمەڵەیەک پێی ھەڵدەستێت بەمەبەستی ھەڵبژاردنی بریارێک یان دەربڕینی بۆچوونێک لەدوای چەندەھا گفتووگۆ، مشتومڕ و بانگەشەی ھەڵبژاردن. بەپێی دیموکراسی کەسەکان بە دەنگدان دادەنرێن بۆ شوێن و پلە بەرزەکان. دانیشتوانانی ناوچەیەک کە نوێنەرایەتی دەکرێن لەلایەن کەسێکی ھەلبژێردراوی فەرمیەوە بە "دەنگدەر" ناودەبرێن و کەسە پالێوراوەکەش بە "پاڵێوراو - نوێنەر". چەندەھا سیستەمی جیاواز ھەیە بۆ کۆکردنەوە و ھەژمارکردنی دەنگەکان.

لە سیاسەت دادەستکاری

لە دیموکراسیەت دا، حکومەت بنیات دەنرێت لەڕێی دەنگدان لە ھەڵبژاردنێک دا: شێوازێک کە ھاوڵاتین یەکێک ھەڵدەبژێرن لەنێوان کۆمەڵێک کەس دا بەمەبەستی فەرمانڕەوایی کردن.[١] لە دیموکراسییەکی نوێنەری دا، ھاوڵاتیان ھەڵدەستن بە دەنگدان و دەست نیشان کردنی نوێنەرەکان لە حکومەت دا. لە دیموکراسی ڕاستەوخۆ دا، دەنگدان رێگایەکە کە دانیشتوان بە ڕاستەوخۆ بڕیار دەدەن و دەتوانن ڕەش نووسەکان بگۆرنە سەر یاسا.

دەنگدان بریتییە لە دەربڕینێکی فەرمی بڕیار و ھەڵبژاردنی کەسێک بۆ دژێتی یان پەسەند کردنی یەکێک لەمانە: پرسیار یان بابەتێکی پێشنیارکراو، کەسێک، پالێوراوێکی دیاریکراو، کۆمەڵێک کەسی پاڵێوراو یان حیزبێکی سیاسی. زۆرێک لە وڵاتان شێوازی پێشنیاری نھێنی بەکاردەھێنن بۆ نەترساندنی دەنگدەران و پاراستنی تایبەتێتی سیاسییان.

دەنگدان بەڕێوە دەچێت لە وێستگەی (یەکەی) دەنگدان کەکردەی دەنگدان لە ھەندێک وڵات خۆویستانەیە و لە ھەندێک وڵاتی وەک ئوستڕاڵیا بە ناچارییە.

کۆبوونەوەدەستکاری

ھەرکاتێک کۆمەڵێک کەس ڕێکنەکەوتن و ھاوڕا نەبوون لە بڕیاردان لەسەر بابەتێک، دەنگدان یەکێکە لە شێوازە ھەرە باو و بەربڵاوەکان بۆ یەکلای کردنەوەی بڕیارێک بە شێوازێکی ئاشتییانە و بێ توندوتیژی. زۆرجار مافی دەنگدان سنووردار کراوە بۆ چەند کەسێکی دیاریکراو. ئەندامانی کۆمەڵگە، ئەندامنی یانەیەکەی دیاریکراو یان پشکداری کۆمپانییایەک دەتوانن فەرمانبەرانیان ھەڵبژێرن و دەستکاری و یاسا نوێ دابرێژن بەڵام کەسانی دەرەوەی ڕێکخراوەکە مافی ئەم دەنگدانەیان نییە.

دەنگدان دەکرێت ئەم شێوازانە لەخۆبگرێت: نووسراوێکی فەرمی، ژماردنێکی سادە بە دەستەکان، دەنگدانی دەنگی، سیستەمی وەڵامی ئامادەبووان یان بە نافەرمی گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کامەیان لەبارترە لەلایان زۆرینەی خەڵکییەوە.

ڕێگاکانی دەنگداندەستکاری

ڕێگاکانی بەندن لەسەر کاغەزدەستکاری

باوترین رێگە بۆ دەنگدان شێوازی پێشنیاری کاغەزییە کە دەنگدەران ھەڵدەستن بە ھەڵبژاردنی ئەو کەسەی پێیان باشە و لەگەڵیان دا دەگونجێت. ئەمەش لە ڕێگەی لایەنگری و دەست نیشان کردنی ئەو کەسە یان حیزبە پاڵێوراوەی لە ڕیزبەندی پێشنیارەکە ناوی ھاتووە یان دەنگدەر ناوی پاڵێوراوەکە دەنووسێت ئەگەر ناوەکە نەھاتبوو.

دەنگدانی ئامێریدەستکاری

ئەم شێوازە ئامێری دەنگدان بەکاردەھێنێت کە دەکرێت دەستی یان ئەلیکترۆنی بێت. لە وڵاتی بەڕازیل، دەنگدەران ژمارەی پاڵێوراوەکە دەنووسن کە دەیانەوێت دەنگی بۆ بدەن و دواتر بە دەرکەوتنی وێنەی پالێوراوەکە لەسەر شاشەی ئامێرەکە دەنگەکەیان دووپات دەکەنەوە.[٢]

دەنگدانی سەرھێڵدەستکاری

لە ھەندێک لە وڵاتان دا ھاوڵاتیان ڕێگەپێدراون لەسەر ھێڵی ئینتەرنێت دەنگبدەن. وڵاتی ئیستۆنیا یەکێک بوو لە یەکەمین وڵاتەکان لە دەنگدانی سەرھێڵی بەکارھێنا و لە دەنگدانی ناوخۆیی ساڵی ٢٠٠٥ بەکارھاتبوو.[٣]

دەنگدان بە نامە (پۆستە)دەستکاری

چەندەھا وڵات ڕێگە دەدەن بە دەنگدانی نامە کە دەنگدەران پێشنیار و پاڵێوراوەکانیان بە نامەیەک بۆ دەڕوات و پاشان دەنگەکە بە پۆستە بۆیان دەگەرێتەوە.

دەنگدانی کراوە (ئاشکرا)دەستکاری

بە پێچەوانەی دەنگدانی نھێنییەوە، دەنگدانی ئاشکرا ھەیە کە لە شوێنێکی گشتی باودا ئەنجام دەدرێت و بە ژماردنی دەنگەکان بە ڕاستەوخۆی و ئاشکرا بەڕێوە دەچێت وەک وڵاتی سویسرا لە ھەرێمەکانی گلارۆس، گریسۆنس و شیڤس.

ڕێگەی دیکەدەستکاری

لە گامبیا، دەنگدان بەڕێوە دەچێت بە بەکارھێنانی ھەڵمات، ئەم ڕێگایە لە ساڵی ١٩٦٥ ھاتە کایەوە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ نەخوێندەواری. وێستگەکانی دەنگدان دەفرێکی ئاسنی لەخۆدەگرن کە بۆیە کراوە بە ڕەنگی حیزبی پاڵێوراو و وێنەیەکی کەسی پاڵێوراوی پێوەنووسێنراوە.[٤][٥] دەنگدەران ھەڵماتێکیان پێ دەدرێت بۆ دانانی لە دەفری ئەو پاڵێوراوەی دەیانەوێت و کە ھەڵماتەکە دەخەنە دەفرەکەوە زەنگێک لێ دەدرێت وەک نیشانە بۆ ھەژمارکردنی دەنگەکە. بۆ دوورکەوتنەوە لە سەرلێشێوان ھەموو جۆرە ھاتووچۆیەک بە پاسکیڵ لە نزیک وێستگەی دەنگدان قەدەغەدەکرێت لە ڕۆژی دەنگدان دا.[٦]

سیستەمێکی ھاوشێوە لە یانە و ناوەندە کۆمەڵایەتییەکان دا بەکاردەھات بە دانانی تۆپێکی سپی وەک پشتگیری کردن و تۆپێکی ڕەش وەک ڕەت کردنەوەی بابەتێک.

ئەمانەش ببینەدەستکاری

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ "Voting - GOV.UK". www.gov.uk (بە زمانی ئینگلیزی). لە ڕێکەوتی ٢٠١٨-٠٦-٠٩ ھێنراوە. 
  2. ^ Illiterate voters: Making their mark The Economist, 5 April 2014
  3. ^ Voting methods in Estonia: Statistics about Internet Voting in Estonia VVK
  4. ^ Gambia vote a roll of the marbles The Telegrapgh, 29 November 2016
  5. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری BBC نەدراوە
  6. ^ Gambia election: Voters use marbles to choose president BBC News, 30 November 2016