خەمۆکی

بارێکی دەروونی

خەمۆکی یان ژاکاوی (بە ئینگلیزی: Depression) یەکێکە لە نەخۆشییە دەروونییەکان. دەتوانرێت بە بارێکی ھەستکردن بە غەمباری، دڵتەنگی، بەدبەختی و بێچارەیی و ھەستکردن بە فەرامۆشکراوی و بێ ھیوایی وەسف بکرێت. زوربەمان ھەست بەم حاڵەتە دەکەین لە ساتێک یان ساتێکی تر لە ژیانماندا بەڵام تەنیا بۆ ماوەیەکی کەم و درێژە ناکێشێت. خەمۆکی توند و ڕاستەقینە بریتییە لە کێشەی مەزاجی مرۆڤ کە تێیدا ھەست دەکات بە غەمباری، گوم بوون (Loss)، توڕەیی و بێ ھیوایی لە ھەموو ڕۆژێکی ژیاندا و بۆ ماوەیەکی درێژخایەن.

خەمۆکی، نیگارێک

خەمۆکی دەبێتە ھۆی گۆڕان یان لادانی دیدی ئەو کەسە بۆ خودی خۆی و ژیانی و کەسانی دەوروبەری، بە واتایەکی تر کەسی خەمۆک ڕەشبینە بەرامبەر بە ھەموو شتێک و زۆر نەرێنییە بەرامبەر بە ھەموو ڕووداوێک و ناتوانێت وا وێنا بکات کە ھەر ڕووداوێک، کێشەیەک یان ھەڵوێستێک بە شێوەیەکی ئەرێنی چارەسەر دەبێت. توێژینەوە زانستییەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە نزیکەی ١٢٠ ملیۆن کەس لە جیھاندا تووشی نەخۆشی خەمۆکی بوون، کە لە %١٥–٢٥ خانمانن و %١٠–١٥ لە پیاوانن،[١]

نیشانەکاندەستکاری

لە خەمۆکی توند و ڕاستەقینەدا ئەو کەسە لەوانەیە ھەست بە پێنج یان زیاتر لەم نیشانانەی خوارەوە بکات:-

  • غەمباری و ڕەشبینی.
  • ھەستکردن بە تاوانباری، بێ نرخی، بێ پشتیوانی، بێ ھیوایی، ڕق لە خۆبوون و نائارامی.
  • نەمانی ھەوەس و لەزەت بینین لە ئەنجامدانی چالاکییە ئاسایییەکان کە پێشتر ئارەزووی کردوون (بە ئەنجامدانی سێکسیشەوە).
  • ئاستەنگ لە تەرکیز کردن و خاو بوونەوەی یادگا.
  • خراپتر بوونی نەخۆشییە درێژخایەنەکان لەو کەسانەدا کە نەخۆشی درێژخایەنیان ھەیە، نموونە ڕۆماتیزمی جومگەکان، نەخۆشی شەکرە.
  • گۆڕان لە ڕژێمی خەوتندا کە دەبێتە ھۆی بێخەوی یان خەواڵوێتی و زۆر خەوتن.
  • گۆڕانی ئیشتیھا بۆ خواردن کە دەبێتە ھۆی زیادبوون یان کەمبوونی کێشی لەش.
  • ھەستکردن بە ماندویەتی و کەم وزەیی.
  • دڵەڕاوکێ، ڕاڕایی و ئاڵۆزی.
  • بیرکردنەوە لە خۆکوشتن و مردن.
  • خاو قسەکردن و خاو جووڵان.
  • سەرئێشە، ئازاری گەدە و کێشە لە کۆئەندامی ھەرسدا.
  • حەزکردن بە تەنیایی

نیشانەکان لە منداڵ و مێردمنداڵ و تازە پێگەیشتواندەستکاری

  • خەوزڕان، ماندوویەتی، سەرئێشە، ئازاری گەدە و گێژبوون.
  • بێموبالاتی، دوورکەوتنەوە لە کۆمەڵگا و دابەزینی کێشی لەش.
  • بەکارھێنانی دەرمانە نایاسایییەکان، ئەلکھول، دواکەوتن لە خوێندنگا و ئاستەنگی تەرکیز کردن.
  • دابڕان لە خێزان و ھاوڕێیان.

جۆرەکانی تووشبووندەستکاری

  • خەمۆکی وەرزی کە لەگەڵ گۆڕانی وەرزەکاندا ڕوودەدات و ھەست بە تەمبەڵی دەکەن.[١]
  • خەمۆکی لەدوای منداڵبوون کە تووشی لە %٥٠ی خانمان دەبێت پاش منداڵبوون.[١]
  • خەمۆکی توند یان بەھێز کە زۆر بەربڵاوە و ئەو کەسە ھەست بە شۆک دەکات و لەھەمانکاتدا بیر لە خۆکوشتن و ھەستکردن بە تاوان دەکاتەوە و بێ ھیوا دەبێت.[١]

ھۆکاردەستکاری

ھۆکاری لەش ئەرکزانیدەستکاری

ھۆکارە سەرەکییەکانی خەمۆکی بە تەواوی نەزانراون تا ئێستا، زۆر لە لێکۆڵینەوە پزیشکییەکان ئەنجامەکەی دەگەڕێننەوە بۆ دروستبوونی ناھاوسەنگی کیمیایی لە مێشکدا بەناوی «نویروترانسیمترات»[١] کە لەوانەیە بۆماوەیی بێت یان بەھۆی ڕوودانی کارەساتی ژیانەوە بێت.

ھەندێک جۆری خەمۆکی لە خانەوادەکاندا ڕوودەدەن (بۆماوەیییە)، بەڵام ئەمە مەرج نییە چونکە لەوانەیە خەمۆکی لە ھەندێک کەسدا ڕوو بدات کە پەیوەندی نییە بە بۆماوەیییەوە و لە خێزانی ئەو کەسەدا حاڵەتی خەمۆکی نەبینراوە.

ژیانی پڕ لە چەرمەسەری و پڕ لە فشار و مەرگەساتی (کارەساتی) گەورە لە ھەندێک کەسدا دەبێتە ھۆی ڕوودانی خەمۆکی، بەڵام لە ڕاستیدا کۆمەڵێک ھۆکار بەیەکەوە کار دەکەن بۆ ڕوودانی خەمۆکی.

پیاو و ژن لە ھەموو تەمەن، نەتەوە و ھەموو ئاستێکی ئابووری توشی خەمۆکی دەبن ھەروەکو چۆن لە منداڵ و مێردمنداڵ و تازەپێگەیشتوانیشدا ڕوو دەدات.

ھۆکارەکانی ڕۆڵیان ھەیە لە ڕوودانی خەمۆکیدادەستکاری

  • ڕاھاتن لەسەر دەرمان و ئەلکھول، ڕووداو و کارەساتەکانی ژیان وەک دابڕان لە خۆشەویست (ھاوڕێی کچ یان کوڕ)، کەوتن و دەرنەچوون لە پۆلەکانی خوێندنگە، نەخۆش کەوتن یان مردنی ئەندامێکی خێزان، یان جیابوونەوەی دایک و باوک (بۆ تازەپێگەیشتوان و مێردمنداڵان).
  • ڕووداو و کارەساتەکانی ژیانی منداڵی وەک خراپ مامەڵەکردن و پشتگوێ خرانی ئەو کەسە لە تەمەنی منداڵیدا.
  • تەڵاق، مردنی ھاوڕێیەک یان خزمێکی نزیک یان لەدەستدانی کار (بۆ گەورەساڵان).
  • دابڕانی کۆمەڵایەتی (بڵاوە لە گەورەساڵان دا).
  • ھەندێک حاڵەتی نەخۆشی وەک کەم کارکردنی غودەی دەرەقی (Hypothyroidism)، بەکارھێنانی ھەندێک دەرمان وەک لە چارەسەری بەرزەپەستانی خوێن، شێرپەنجە، نەخۆشییە گەورەکان و چارەسەری ئازارە درێژخایەنەکان.
  • کێشەکانی خەو.

دەستنیشانکردندەستکاری

بوونی پێنج یان زیاتر لە و خاڵانەی کە لەسەرەوە ئاماژەیان پێ دراوە وەک نیشانەکانی خەمۆکی بە لایەنی کەمەوە بۆ ماوەی دوو ھەفتە، بەسە بۆ دەستنیشانکردنی.

لە ھەمان کاتدا پێویستە دیاری بکرێت کە ھۆکارەکەی یەکێک لەو نەخۆشییە جەستەییانە یان دەرمانانە نین کە ئەو کەسە بەکاریان دەھێنێت وەک چارەسەر بۆ نەخۆشییەکی تر ھەروەک لە سەرەوە ئاماژەی پێ دراوە.

چارەسەرکردندەستکاری

ئەو دەرمانانەی کە ئەو کەسە بەکاریاندەھێنێت بۆ چارەسەری نەخۆشی تر لەوانەیە ئاستی خەمۆکی بەرەو خراپتر ببات و لەوانەیە پێویست بە گۆڕینیان بکات (لەخۆتەوە ھیچ دەرمانێک مەوستێنە یان مەیگۆڕە بەبێ ڕاوێژ کردن بە پزیشکەکەت).

ئەو کەسانەی کە ئەوەندە خەمۆکن ناتوانن کار و فەرمانەکانیان ئەنجام بدەن، یان ئەو کەسانەی کە بیر لە خۆکوشتن دەکەنەوە یان مەترسیان بۆ سەر کۆمەڵگا ھەیە پێویستە لە نەخۆشخانەکانی چارەسەری دەرونی داخڵ بکرێن بۆ چارەسەر.

زوربەی ئەو کەسانەی کە خەمۆکیان ھەیە چارەسەر دەبن و سوود وەردەگرن لە دەرمانەکانی دژەخەمۆکی (Antidepressants) شان بە شانی چارەسەری دەروونی.

چارەسەر بەم جۆرە دەرمانانە کاریگەرن و بیرکردنەوە نەرێنییەکان کەم دەکەنەوە، بەڵام کاتیان دەوێت تا ھەست بە باشتر بوون بکەن ھەرچەندە ڕۆژ بە ڕۆژ ھەست بە باشتر بوون دەکەن.

تێبینی گرینگدەستکاری

  • دوای دەست پێکردنی چارەسەر بە دەرمانەکانی دژەخەمۆکی توند، ھەندێک کەس دوای چەند حەفتەیەکی کەم ھەست بە باشتر بوون دەکەن، ھەرچەندە ھەندێکیشیان وا پێویست دەکات چارەسەر وەربگرن بۆ ماوەی ٤ – ٩ مانگ تا کاردانەوەیان ھەبێت و کاریگەری دەرمانەکان دەربکەوێت و دووبارە خەمۆکی دەرنەکەوێتەوە.

ھەندێک کەس کە باشتر نابن دوای بەکارھێنانی دەرمانەکانی دژەخەمۆکی بەبڕی (جورعەی) ئاسایی ئاماژەیان بۆ دەکرێت بە خەمۆکی بەرگری لە چارەسەر (Treatment-Resistant Depression).

سەبارەت بەوە زۆر جار بڕی (جورعە) گەورەتریان دەدرێتێ (کە بێ مەترسییە) یان دوو یان زیاتر لە دەرمانەکانی دژی خەمۆکیان دەدرێتێ بەیەکەوە. ئەو ژنانەی کە دوگیانن یان دەیانەوێت دوگیان ببن و دەرمانی دژی خەمۆکی بەکاردێنن، نابێت بە ھیچ جۆرێک بێ ڕاوێژ کردن بە پزیشکەکەیان دەرمانەکە بوەستێنن بۆ پێشگیری لە خراپ بوون و توند تر بوونی خەمۆکییەکەیان.

گەنجانی تەمەن ١٨ – ٢٤ ساڵ زۆر زۆر پێویستە چاودێری بکرێن لە نزیکەوە بۆ پێشگیری لە ھەوڵی خۆکوشتن، بە تایبەتی لە مانگەکانی یەکەمی دوای دەستپێکردنی چارەسەرە دەرمانییەکان.

چارەسەری دەروونیدەستکاری

ئەو کەسانەی کە خەمۆکیان ھەیە سوود وەردەگرن لە ھەندێک چارەسەرکردن بە ئاخاوتن و ڕاوێژ کردن و کارێکی باشی دەبێت لەسەر ھەست و بیرکردنەوە و لەوەش کاریگەر تر فێر دەبێت چۆن مامەڵە لەگەڵ حاڵەتەکەیدا بکات.

دەتوانرێت لەم ڕێگایەوە کەسی خەمۆک فێر بکرێت کە چۆن بجەنگێت دژی بیرکردنەوە نەرێنییەکانی و زیاتر ئاگادار بکرێتەوە لە نیشانەکانی خەمۆکی و فێر بکرێت کە خەمۆکییەکەی بە چی خراپتر دەبێت، لە ھەمان کاتدا فێری کارامەیی دەبێت لە چارەکردنی کێشەکانیدا.

چارەسەری دەروونی یارمەتی کەسی خەمۆک دەدات کە تێبگات چی لە پشتی ئەو جۆرە ھەستکردن و بیرکردنەوە و ڕەوشتانەیە کە لای دروست بووە. چارەسەرکردن بە کارەبا (Electroconvulsive Therapy – ECT) مەزاج و باری دەروونی ئەو کەسانە باشتر دەکات کە خەمۆکیان ھەیە و سوود وەرناگرن لە چارەسەر بە دەرمان یان ھەوڵی خۆکوشتن دەدەن.

باشترکردنی چارەسەریدەستکاری

  • دەرمانەکان بە باشی و ڕێکوپێکی بەکاربێنە.
  • فێربە چۆن چارەسەری ماکەکانی خەمۆکی دەکەیت.
  • فێربە چاودێری نیشانە سەرەتایییەکانی خەمۆکی بکە کاتێک دەردەکەون و فێری مامەڵەکردن ببە لەگەڵیان کاتێک بەرەو خراپتر دەڕۆن.
  • ھەوڵ بدە زیاتر وەرزش بکەیت، خۆت خەریک بکە بەو چالاکییانەی کە ئارەزوویان دەکەیت و لەزەتیان لێ دەبینیت.
  • دوورکەوە لە ئەلکھول و دەرمانە نایاسییەکان چونکە ئەمانە دەبنە ھۆی خراپتر کردنی باری خەمۆکییەکە و زیاتر ھاندان بۆ خۆکوشتن.
  • کاتێک دەجەنگیت دژی خەمۆکییەکەت ھەوڵ بدە لەگەڵ کەسێک کە متمانەت پێی ھەبێت بدوێیت لە بارەی چۆنێتی ھەستکردنەکانتەوە.
  • ھەوڵ بدە تێکەڵی خەڵکی کارامە و ئەرێنی ببیت.
  • ھەوڵ بدە بەشداری بکەیت لەو چالاکیانەدا کە بە کۆمەڵ ئەنجام دەدرێت.

ئاڵۆزکاری خەمۆکیدەستکاری

  • ڕاھاتن لەسەر بەکارھێنانی دەرمانە ھۆشبەرەکان و ئەلکھول و جگەرە.
  • خۆکوشتن (١٥٪ی ئەو کەسانەی خەمۆکیان ھەیە کۆتایی بە ژیانی خۆیان دەھێنن بە خۆکوشتن).
  • دروستبوونی کێشەی تری تەندروستی بۆ کەسی خەمۆک کە لەوانەیە ببێتە ھۆی زووتر مردن (Premature Death) لە ئەنجامی بەکارھێنانی دەرمان و نەخۆشییەکانی تردا.
  • کەسی تووش بوو بە خەمۆکی پێویستە بە خێرایی پەیوەندی بکات بە پزیشکی پسپۆڕی دەروونییەوە ئەگەر :-
  1. گوێی زرنگایەوە، واتە گوێی لە دەنگ بوو کە لە ڕاستیدا بوونی نەبوو.
  2. زۆر جار گریان بەبێ ئەوەی ھۆکارێکی گەورە ھەبێت یان بەبێ ھۆ.
  3. ئەگەر خەمۆکییەکە بوو بەھۆی دابڕان لە کارکردن، دابڕان لە خوێندنگە یان ژیانی خێزانی.
  4. ھەستی کرد ئەو دەرمانەی کە بۆ چارەسەری خەمۆکی بەکاریاندەھێنێت کاریگەریان نییە یان ماکیان (مظاعفات) ھەیە.

ئەنجامدەستکاری

خەمۆکی زۆربەی جار ئەنجامێکی باشی دەبێت بە چارەسەرکردن بەڵام نەک بۆ ھەموو کەسێک، ھەروک چۆن خەمۆکی کێشەیەکە بۆ ھەندێک کەس کە سەرھەڵدەداتەوە. ئەو کەسانەی کە خەمۆکیان توش دەبێت چارەسەری خێرا و بەردەوام بوون لەسەریان پێویستە بۆ پێشگیری لە زیاتر توند بوونی حاڵەتەکەی و خراپتر بوونی و درێژخایەنی.

ھەندێک جار وا پێویست دەکات کە بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ چارەسەر وەربگیرێت.

سەرچاوەکاندەستکاری

  1. ^ ئ ا ب پ ت "خەمۆکی.. یەکێک لە ترسناکترین نەخۆشییە دەروونییەکان". خەندان. Retrieved 9ی نیسانی 2020. Check date values in: |accessdate= (help)[بەستەری مردوو]

بەستەرە دەرەکییەکاندەستکاری