کۆلێرا یان وەبا (ئینگلیزی: Cholera)[١][٢][٣]، نەخۆشیێکە بەھۆی بەکتریای ڤایبریۆ کۆلێرا (Vibrio cholera) تووشی مرۆڤ دەبێت، زۆربەی کات لە ڕێگەی پیسبوونی ئاوی خواردنەوە و خۆراکی پیسەوە بڵاو دەبێتەوە. نەخۆشیی کۆلێرا نەخۆشیێکی زۆر درمە و لە کاتی تووشبوونی چەند کەسێکی ناو کۆمەڵگە، زۆر بە خێرایی دەگوازرێتەوە بۆ کەسانی دیکە. پیساییی نەخۆشە تووشبووەکە سەرچاوەی سەرەکیی بەکتریای کۆلێرایە.[٤]

Cholera
وێنەی بەکتریای ڤایبیریۆ کۆلێرا، لەڕێی وردبینی ئەلکترۆنی
ICD-10A00
ICD-9001
بنکەدراوەی نەخۆشییەکان29089
مێدلاین پلەس000303
ئی مێدیسینmed/351
MeSHD002771
تووشبوو بە کۆلێرا

بەگوێرەی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی ھەموو ساڵێک ملیۆنێک بۆ چوار ملیۆن کەس تووشی کۆلێرا دەبن[٥][٦] یەکێک لەو ڤاکسینەی دژی کۆلێرا بەکاردێت پێی ئەوترێت (Vaxchora ::: lyophilized CVD 103-HgR) کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەکاردێت.[٧]

شێوازی بڵابوونەوەدەستکاری

ئەو بەکتریایەی ئەبێتە ھۆی کۆلێرا، لە خۆراک و ئاوێکەوە دێت کە بەر کەسی توشبوو کەوتبن ئەو شوێنانەی دەرفەت بە بڵاووبونەوەی بەکتریاکە دەدەن:[٤][٨]

  • ئاو و ئاوەڕۆی کۆڵان، شەقامەکان و شوێنە گشتییەکان
  • بەفر یان ھەر ساردەمەنییەک کە سەرچاوەکەی ئاوی شوێنە گشتییەکانە
  • خۆراک و خواردنەوانەی کە لە شوێنە گشتییەکان دەفرۆشرێن
  • ئەو سەوزە و میوەجاتەی بە ئاو و ئاوەڕۆ و پاشەرۆی مرۆڤەوە گەورەبوون
  • ماسی و ئاژەڵە دەریایانەی لە ئاوی پیسەوە دەردەھێنرێن[٤][٨]

کاتێک مرۆڤەکە ئەو خۆراک و ئاوە دەخواتەوە کە بەکتریاکەی تیایە، بەکتریاکە چالاکییەک دەکات کە دەبێتە ھۆی سکچوونێکی زۆر.[٤] بەمەش گەر چارەسەر نەکرێت و ڕێگەی لێ نەگیرێت بەتێپەربوونی چەن کاتژمێرێک بەھۆی سکچوونی بەردەوامەوە نەخۆشەکە لە مردن نزیک دەبێتەوە و لاشەی وشک دەکات.[٩][١٠][١١]

خۆپارێزیدەستکاری

بۆ خۆپارستن لە تووشبوون بە نەخۆشییەکە، دەزگاکانی تەندروستی ئاماژە بەم خاڵانە دەدەن:

  1. تا دڵنیا نەبیت لە سەرچاوەی ئاوێک، مەیخۆرەوە.
  2. دەست شووشتن بە ئاو و سابوون پێش ئامادەکردنی خواردن، پێش نانخواردن و دوای دەرچوون لە ئاودەست.
  3. جوان شۆردنەوەی سەوزە و میوە بەر لە خواردنی.
  4. بایەخدان بە سەلامەتی و پاکژیی خواردن و خوارنەوەکان.
  5. دوورکەوتنەوە لە خواردن و خواردنەوەی سەر شۆستە و شەقامەکان.

ئاگاداربە خۆراک و خواردنەوەکانت پاکژ بکەوە بە کوڵاندنیان[١٢][١٣]، کاتێک کەسێکی توشبوو دەبینی لێی نزیک مەبەوە، ئەگەر پێتکرا ماسک ببەستە نەخۆشیەکە ئەگەری گواستنەوە زۆرە لەکاتی نزیک بوونەوە لە کەسی تووشبوو[١٤]

گەر لە شوێنێک بوویت دەرمان یان پزیشکی لێنەبوو، ئەکرێت ھەنگوینی سرووشتی کاریگەرییەکی پۆزەتیڤی ھەبێت دژی کۆلێرا[١٥][١٦][١٧]

نیشانەکاندەستکاری

نیشانەکان لە سکچوون و ڕشانەوەیەکی کۆنتڕۆل نەکراوەوە دەست پێدەکەن دواتر گرژی و تەشەنجی ماسوولکە، لەوانەیە نەخۆشەکە (تای) نەبێت بەڵام ناتوانێت میز بکات، لە کۆتایدا بەھۆی سکچوونی بەردەوام لاشەی نەخۆشەکە وشک دەبێت، دواتر لاشەی نەخۆش چرچ و لۆچ دەبێت و چاوەکانی لەخوارەوەیی ئاستی ئاسایی دەبن، بەبێ چارەسەرکردن دوای تێپەربوونی چەن ڕۆژێک نەخۆشەکە دەمرێت.[ژێدەر پێویستە]

چارەسەردەستکاری

سەیری نەخۆشەکە بکرێت لەلایەن پزیشکی پسپۆڕەوە و ڕادەی وشکبوونەوەکەی دیاری بکرێت، ئەگەر:

  1. وشکبوونەوەی نەبوو، ئەوا گیراوەی دکسترۆلایتی بدرێتێ و ئامۆژگاری بکرێ شلەمەنی زۆر بخواتەوە و ھەروەھا دەرمانی پێویستی بدرێتێ.
  2. وشکبوونەوەی کەمی ھەبوو، ھەر وەکوو سەرەوە.
  3. وشکبوونەوەی سەختی (Severe dehydration) ھەبوو:
    1. کانیۆلای بۆ دابنرێت.
    2. فلوید (ڕینگەر یان نۆرماڵ سەلاین)، باشتر وایە بە دوو کانیولا.
    3. ڕەوانەی نەخۆشخانە بکرێت.

لە ھەموو بارێکی سک چوون، ئەگەر گومانی کۆلێرا ھەبوو یان کۆلێرا لە ناوچەکە ھەبوو، ئەنتی بایۆتیکی پێویست (تتراسایکلین، کۆتریمۆکسازۆل، یان فیورازۆلیدۆن)[ژێدەر پێویستە] یان (دۆکسی-سایکلین، ئەزیسرۆ-میسین، سیپرۆ-فلۆکسا-سن)[١٨][١٩]

پێویستە کارمەندانی تەندروستی ڕێگاکانی خۆپاراستن بگرنە بەر لەکاتی چارەسەرکردنی نەخۆش[٢٠]

مێژوودەستکاری

 
یەکەم حاڵەتی کۆلێرا

کۆلێرا پێدەچێت تۆمارە مێژوویەکەی ٢٠٠ ساڵ لەمەوبەر بێت لە ١٨١٧ لە ھیندستان، کە لەم سەردەمە بەڵگەنامەی مێژویی زۆر تۆمارکراون لەسەر نەخۆشییەکە، و دواتریش لە ١٩٩١ بۆ ١٩٩٤ لە باشووری ئەمریکا، بەم دوایانەش لە ٢٠١٦ بۆ ٢٠٢١ لە وڵاتی یەمەن تۆمارکرا[٢١]

پۆلێنکردن
بەستەرە دەرەکییەکان

بەستەرە دەرەکییەکاندەستکاری

  • نەخۆشیی کۆلێرا چییە؟ نیشانەکانی و چارەسەری چین؟ (ئاوێزە)
  •   "Cholera". Encyclopædia Britannica. 6 (11th ed.). 1911. pp. 262–267.

سەرچاوەکاندەستکاری

  • بنەماکانی چارەسەرکردن بۆ کارمەندانی تەندروستی. وەزارەتی ڕۆشنبیری، ٢٠٠٠.
  • بەم رێگایانە خۆتان لە کۆلێرا بپارێزن. ماڵپەڕی سبەی، ئەیلوولی ٢٠١٥.
  1. ^ "History of the Cholera Vaccine | Passport Health". www.passporthealthusa.com. Retrieved 2021-07-22.
  2. ^ "Diagnosis and Detection | Cholera | CDC". www.cdc.gov. 2018-12-13. Retrieved 2021-07-22.
  3. ^ Harris, Jason B (2018-11-15). "Cholera: Immunity and Prospects in Vaccine Development". The Journal of Infectious Diseases. 218 (Suppl 3): S141–S146. doi:10.1093/infdis/jiy414. ISSN 0022-1899. PMC 6188552. PMID 30184117.
  4. ^ ئ ا ب پ Dunkin, Mary Anne. "Cholera: Causes, Symptoms, Treatment, and Prevention". WebMD. Retrieved 2021-07-22.
  5. ^ "What is cholera? Facts, symptoms, and how to help". World Vision. 2019-04-15. Retrieved 2021-07-22.
  6. ^ "Cholera". www.who.int. Retrieved 2021-07-22.
  7. ^ "Vaccines | Prevention and Control | Cholera | CDC". www.cdc.gov. 2020-11-18. Retrieved 2021-07-22.
  8. ^ ئ ا "General Information | Cholera | CDC". www.cdc.gov. 2021-06-30. Retrieved 2021-07-22.
  9. ^ "Cholera - Symptoms and causes". Mayo Clinic. Retrieved 2021-07-22.
  10. ^ "What Are the Symptoms of Cholera? Causes, Vaccine, Treatment & Prevention". MedicineNet. Retrieved 2021-07-22.
  11. ^ Zeeshan Zafar, Muhammad; Gulzar, Hafsa (2016). "A Case Study: Cholera". Occupational Medicine & Health Affairs. 04 (06). doi:10.4172/2329-6879.1000252. ISSN 2329-6879.
  12. ^ "Cholera". www.who.int. Retrieved 2021-07-22.
  13. ^ Frequently asked questions and information for travelers, Who Organization
  14. ^ "Is Cholera Contagious?". MedicineNet. Retrieved 2021-07-22.
  15. ^ "(PDF) Antibacterial activity of natural honey against antibiotic-resistant bacteria". ResearchGate. Retrieved 2021-07-22.
  16. ^ Eteraf-Oskouei, Tahereh; Najafi, Moslem (2013-6). "Traditional and Modern Uses of Natural Honey in Human Diseases: A Review". Iranian Journal of Basic Medical Sciences. 16 (6): 731–742. ISSN 2008-3866. PMC 3758027. PMID 23997898. Check date values in: |date= (help)
  17. ^ Muhammad, Muhammad aurongzeb; Azim, M. K. (2015). "Antibacterial activity of natural honey against antibiotic-resistant bacteria". undefined. Retrieved 2021-07-22.
  18. ^ Nelson, Eric J.; Nelson, Danielle S.; Salam, Mohammed A.; Sack, David A. (2011-01-06). "Antibiotics for Both Moderate and Severe Cholera". New England Journal of Medicine. 364 (1): 5–7. doi:10.1056/NEJMp1013771. ISSN 0028-4793. PMID 21142691.
  19. ^ "Cholera Vaccine (Cholera Vaccine): Uses, Dosage, Side Effects, Interactions, Warning". RxList. Retrieved 2021-07-22.
  20. ^ "Sources of Infection & Risk Factors | Cholera | CDC". www.cdc.gov. 2020-10-13. Retrieved 2021-07-22.
  21. ^ "Crisis in Yemen". Oxfam International. 2021-04-07. Retrieved 2021-07-22.