پەڕەی سەرەکی بکەرەوە

گۆڕانکارییەکان

ب
r2.7.2) (ڕۆبۆت: چاکسازیی sq:Kosovo؛ دەستکاریی جوانکاری
|longd= 21 |longm= 20 |longEW = E
|زمانەکان_فەرمی = ئەلبانی، سربی، تورکی، غورانی، ڕۆمانی، بۆسنەیی
|ڕەگەز_گرووپەکان =%٩٢ ئەلبان<br /> %٥.٢ سرب <br />%٢.٧ ئەوانی تر
|جۆری_دەسەڵات = کۆماری پەرلەمانی
|پلەی_سەرۆک١ = سەرۆکی دەوڵەت
}}
 
'''کۆسۆڤۆ'''، بە زمانی سڕبی ('''کۆسۆڤا''')، بە ئەلبانی ('''قوسوە'''، کە ناوی عەربی مێژووییەکەی هەرێمیھەرێمی کۆسۆڤۆی پێشترە)، وێستگەی ناکۆکی سیاسی نێوان [[سربیا]] و [[ئەڵبانیا]] بوو بە هۆیھۆی زۆری دانیشتوانە ئەلبانییەکەی و داواکردنی ئەلبان بۆی، هەتاکوھەتاکو پەرلەمانی کۆسۆڤی بە کۆی دەنگ سەربەخۆییان ڕاگەیاند لە ساڵی ٢٠٠٨ و پرشتینایان کردە پایتەخت[http://www.aljazeera.net/NR/exeres/3780198A-1FA2-4951-8E08-45C00216FA8B.htm][http://edition.cnn.com/2008/WORLD/europe/02/17/kosovo.independence/index.html]. ڕێژەی [[موسڵمان|موسڵمانان]] لە کۆسۆڤۆدا %٩٠ و کە لە ئەلبانییەکانن و %٥ سربن و %٥ نەتەوەکانی ترن.
 
== ناونان ==
ناوی کۆسۆڤۆ لە وشەیەکی سربییەوە هاتووەھاتووە (کۆس кос) کە مانای باڵداری ڕەش ئەگەیەنێت.
== مێژوو ==
بەشێک بوو لە [[ئەڵبانیا]] لە ژێر حوکمی [[دەوڵەتی عوسمانی]]دا بۆ ماوەی پێنج سەدە کاتێک سوڵتان [[موڕادی یەکەم]] فەتحی کرد ساڵی ١٣٨٩ هەتاھەتا شکانی [[تورکیا]] لە [[شەڕی جیھانیی یەکەم]]دا، پاشان درا بە سرب لە ئەنجامی شکانی خەلافەتی عوسمانیدا لە شەڕی جیهانیجیھانی یەکەم لەگەڵ چەند بەشێکی تر لە ئەلبان جیاکرانەوە بۆ ئەوەی ڕێگە لە دامەزراندنی دەسەڵاتی ئیسلامی بگیرێت لە [[ئەورووپا]]دا ساڵی ١٩١٢، و لە دوای زنجیرەیەک کۆنگرەی نێودەوڵەتی کە گرنگترینیان سان ستیڤانۆ، بەرلین، لەندن و پاریس بوون، هەرێمەکەھەرێمەکە بە فەڕمی درا بە سربیا لە کۆتاییدا و بوو بە بەشێک لێی. لە شەڕی جیهانیجیھانی دووەمدا کۆسۆڤۆ مل کەچبوو بۆ ئەڵبانیا کە ئەویش مل کەچبوو بۆ [[ئیتالیا]] لای خۆیەوە.
 
لە دوای شەڕی جیهانیجیھانی دووەم و لە ساڵی ١٩٤٦ هەرێمیھەرێمی کۆسۆڤۆ خرایە سەر یەکێتی [[یۆگسلافیا]]، لە سەردەمی سەرۆک جۆزێف بڕوز تیتۆ و بە پێی دەستووری [[١٩٤٧]] کۆسۆڤۆ حوکمی زاتی وەرگرت لە چوارچێوەی یەکێتی کۆمارەکانی یۆگسلافیادا هەتاھەتا کۆتایی حەفتاکانی سەدەی یست، لە ساڵی [[١٩٨٩]] سەرۆکی سربی [[سلۆبۆدان میلۆسۆڤیچ]] حوکمە زاتییەکەی هەڵوەشاندەوەھەڵوەشاندەوە و بە ئاگر و ئاسن کەوتە سەرکوت کردنیان و ڕەفتاری پۆلیسی و جڵەوگیری توند وتیژی لەگەڵ بەکارهێنانبەکارھێنان.
 
خەڵکی کۆسۆڤۆ خۆیان ئامادەکردبوو بۆ ڕووبەڕووبونەوەی ئەو چەوساندنەوەیە دوای هەڵوەشاندنەوەیھەڵوەشاندنەوەی حوکمی زاتی، ڕێکخستنەکانیان زیاتر شێوازێکی نەتەوەیی وەرگرت تا ئایینی و ئەوکاتە پارتی یەکێتی دیموکراسی ئەلبانی سەرکردایەتی ئەکردن کە ئەدیب و مامۆستای زانکۆ ئیبراهیمئیبراھیم رۆگوفا سەرۆکی بوو، بۆ تێکۆشانە سیاسییەکەی پەیڕەوێکی ئاشتیانە هەڵبژاردھەڵبژارد.
 
لە تەمموزی [[١٩٩٠]] خەڵکی کۆسۆڤۆ ڕاپرسییەکی گشتیان ئەنجامدا و ئەنجامەکەی ویستی زۆربەیانی دەردەخست بۆ جیابوونەوە لە [[سربیا]] و پێکهێنانیپێکھێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆ، و لە ئەیلوولی هەمانھەمان ساڵدا ئەلبانەکان مانگرتنێکی فراوانیان ڕێکخست کە وەک یاخیبوونێکی گشتی بوو بۆ سربیا.
 
لە ٢٤ی ئایاری [[١٩٩٢]] ئەلبان ئیبراهیمئیبراھیم ڕۆگوفایان هەلبژاردھەلبژارد بۆ سەرۆکی کۆمارەکەیان کە ناوی کۆماری کۆسۆڤۆی لێنرا و سربیا دانی پێدا نەنا.
 
ئیبراهیمئیبراھیم ڕۆگوفا کە بە پەیڕەوە ئاشتییەکەی ناسرابوو هەوڵیداھەوڵیدا هاوسۆزیھاوسۆزی کۆمەلگەی نێودەوڵەتی بە دەست بهێنێت،بھێنێت، و داننان بە کۆماری کۆسۆڤۆ وەربگرێت بەڵام سەرکەوتوو نەبوو، و لاوە ئەلبانییەکان خانەیەکی سەربازییان پێکەوەنا و ناویاننا سوپای ئازادکردنی کۆسۆڤۆ.
 
و سالی [[١٩٩٨]] ئەو ساڵە بوو کە سەرنجی جیهانیجیھانی ڕاکیشا بۆ مەترسی بارودۆخ لە کۆسۆڤۆدا کە سوپای ئازادکردنی کۆسۆڤۆ کەوتنە شەڕەوە لەگەڵ سوپای سڕبیدا و سوپای سربی کوشتارگەی دڕندانەی لە دژی خەلکە ئاساییەکەی ئەلبان ئەنجامدا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ناچاری جوڵە کرد.
 
لە ئازاری [[١٩٩٩]]، هاوپەیمانیھاوپەیمانی [[ناتۆ]] هێرشیھێرشی ئاسمانی کرد سەر [[سربیا]] و میلۆشۆڤیچی ناچاری کشانەوە کرد لە هەرێمەکەھەرێمەکە و [[بەلەگراد]] دەسەڵاتی لە دەستدا بەسەر هەرێمەکەداھەرێمەکەدا کە خرایە ژێر چاودێری [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و هاوپەیمانیھاوپەیمانی ناتۆ کە نزیکەی ١٧ هەزارھەزار سەربازی تیادا بڵاوکردەوە.
 
وتوێژ دەستی پێکرد لەسەر بارودۆخی کۆتایی کۆسۆڤۆ لە نیوان سرب و کۆسۆڤۆییەکانی ئەلبان، و لە کۆتاییدا مارتی ئەهتیساریئەھتیساری کە نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایسپاردبوو بۆ ئامادەکردنی دۆخی کۆتایی هەرێمەکەھەرێمەکە پلانی سەربەخۆیی هەرێمەکەیھەرێمەکەی پێشکەش کرد لە ژێر چاودیری سەرپەرشتی نێودەوڵەتیدا.
== سەربەخۆیی ==
هەرێمیھەرێمی کۆسۆڤۆ سەربەخۆیی زاتی هەبووھەبوو لە سەردەمی کوشتارگەکانی لە دژی دانیشتوانەکەی ئەنجامدران کاتێک سەر بە [[سربیا]] بوو، بەڵام لە ١٧ی شوباتی ٢٠٠٨ هەرێمھەرێم جیابوونەوەی خۆی لە حکومەتی بەلەگراد و سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند، ئەمەش لەلایەن حکومەتی ناوەندی سربییەوە ڕەتکرایەوە<ref>http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/world_news/newsid_7249000/7249037.stm</ref>، و سەربەخۆییەکەی پاڵپشتی کرا لەلایەن [[تورکیا]] و زۆربەی وڵاتەکانی [[ یەکێتی ئەوروپا]] و [[وڵاتە یەکگرتووەکان]] و [[عەرەبستانی سەعوودی]] و [[بەحرەین]] و [[یەمەن]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]، لە کاتێکدا [[ڕووسیا]] زۆر بە توندی ڕەتی کردەوە و داوای دانیشتنی خێرای ئەنجومەنی ئاسایشی کرد، ٥٢ دەوڵەت دانیان بە سەربەخۆیی کۆسۆڤۆدا ناوە بەڵام پێویستی بە دانپیانانی ٩٧ دەوڵەتە بۆ ئەوەی ببێتە ئەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان، و هەندێکھەندێک دەوڵەتی ئەوروپی هەنھەن وەک [[ئیسپانیا]] دانیان بە بە سەربەخۆیی کۆسۆڤۆدا نەناوە لەبەرئەوەی ئیسپانیا سەربەخۆیی هەرێمیھەرێمی باسک ڕەتدەکاتەوە لە خاکەکانی خۆی لەبەرئەوەی پشتی هیچھیچ جیابوونەوەیەکی تر ناگرێت.
 
لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکاندا، سەربەخۆیی کۆسۆڤۆ پاڵپشتی کراوە لەلایەن [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و [[ ڕێکخراوی کۆنگرەی ئیسلامی]] و هاوپەیمانیھاوپەیمانی [[ناتۆ]] و [[یەکێتی ئەوروپا]] و پەرلەمانی ئەوروپی و سندوقی دراوی نیودەوڵەتی و ڕێکخراوی هاریکاریھاریکاری و ئاسایش لە ئەوروپا و ڕێکخراوی نەتەوە بێ نوینەرەکان.
 
سربیا لە وەڵامدا هەستاھەستا بە بانگکردنەوەی باڵیۆزەکەی لەو وڵاتانەی دانیان بە کۆسۆڤۆدا ناوە وەک ([[تورکیا]] و [[وڵاتە یەکگرتووەکان]] و [[ئوسترالیا]] و [[فەڕەنسا]] و [[ئوسترالیا]]) بۆ کۆبوونەوەیەکی کشتگیر وەک بەشێکی لە وەڵامدانەوەی دبلۆماسی لەسەر داننانی ئەو وڵاتانە بە سەربەخۆیی کۆسۆڤۆدا.
[[پەڕگە:White Drini 05 01.jpg|thumb|280px|ڕووباری سپی درین لە کۆسۆڤۆ]]
 
== جوگرافیا ==
کۆسۆڤۆ دەورە دراوە بە کۆماری [[مەقدوونیا]] لە باشووری ڕۆژهەڵاتەوەڕۆژھەڵاتەوە و سربیا لە باکووری ڕۆژهەڵاتەوەڕۆژھەڵاتەوە [[سنجق]] و [[مۆنتینیگرۆ]] لە باکووری ڕۆژئاواوە و [[ئەڵبانیا]] لە باشوورەوە، پایتەختەکەی پریشتینا بە ژمارەی دانیشتوانی ئەگاتە دوو ملیۆن و سی سەد هەزارھەزار کەس، و ڕووبەرەکەی ١٠,٥٧٧کم٢١٠،٥٧٧کم٢ و پانتاییەکی سەوز زۆربەی زەوییەکانی دادەپۆشێت کە بە شاخ و بەرزایی دەورە دراوە و چوار رووبار و ١٧ دەریاچەی تیایە، و پێش سەربەخۆیی و تا ئێستاش کۆسۆڤۆ بە زوییەکی داخراو ناسراوە لەبەرئەوەی هیچھیچ دەرچەیەکی دەریایی نیە.
== ئابووری ==
بارودۆخی ئابووری کۆسۆڤۆ باش نیە بە هۆیھۆی ناکۆکی ڕەگەزییەوە تیایدا، ڕێژەی بێ کاری ئەگاتە %٥٠ لە کاتێکدا پێش جیایوونەوە لە سربیادا ئەگەیشتە %١٨.٨[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rb.html]، ئەمەش بە ژمارە ئاماژە بەو ستەمە ئەکات کە هەرێمەکەھەرێمەکە ئەیچەشت بە دەستی سربەوە، نیوەی کۆسۆڤییەکان تەمەنییان لە خوار ٣٥ ساڵەوەیە، و هەژارترینھەژارترین وڵاتە لە یۆگسلافیای پێشوو و یەکێتی ئەوروپادا، و ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە کانزاکان وەک قوڕقوشم و زینگ و زیو و کرۆم و ئاسن و نیکڵ و خەڵوزی بەردین.
 
== سەرچاوەکان ==
<references/>
* [http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/world_news/newsid_7249000/7249037.stm ناڕەزایی لە بەلەگراد لەگەڵ ڕاگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کۆسۆڤۆ] بی بی سی عەرەبی
[[sm:Kosovo]]
[[so:Kosofo]]
[[sq:KosovaKosovo]]
[[sr:Косово и Метохија]]
[[su:Kosovo]]
١٧٬٦٩٦

دەستکاری