جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «ئیمانوێل کانت»

ب
پێداچوونەوەی زمانەوانی
ب (پێداچوونەوەی زمانەوانی)
تاگەکان: دەستکاریی دیداری دەستکاریی مۆبایل بە وێبی مۆبایل دەستکاری کراوە دەستکاریی مۆبایلیی پێشکەوتوو
ب (پێداچوونەوەی زمانەوانی)
تاگەکان: دەستکاریی دیداری دەستکاریی مۆبایل بە وێبی مۆبایل دەستکاری کراوە دەستکاریی مۆبایلیی پێشکەوتوو
کانت وەک مامۆستای زانکۆ بە وانە مژاری جۆراوجۆری وەک ماتماتیک و فیزیا و فەلسەفە و تیۆلۆجیی سروشتی و ئەستێرەناسی و مرۆڤناسیی دەگوتەوە و میتینگ و باسەکانی ھەمیشە پێشوازییەکی زۆری لێ دەکرا. ھێردێر، فەیلەسووفی ئەڵمانی، یەکێک لەو کەسانەی کە چەندین جار لە کۆبوونەوەو قسەکانیدا بەشدار بووە، ئاوای نووسیوە: «ئەو وەک لاوان گەش بوو و پێم وایە لە پیریشدا ھەروا ماوە. ڕووی ئاوەڵا و تژی لە ھزری جێگای ئۆخژن وشادی بوو. گوتەی پڕ لە ھزر لە زاری جاری بوو. تەبعی شۆخ و پەیڤی نیان و وردبینی کەتبەستەی بوون و وانەکانی ھەڤپەیڤینێکی دڵپەسەن بوو. بە ھەمان ھەڵکەوتەیییەوە کە ڕەخنەی لە ھزری لایبنیتس و ھیوم دەگرت، ڕووناکیی دەخستە سەر یاساکانی نیۆتۆن و کێپلێر، خۆی بە نووسراوەکانی ڕۆسۆ و دۆزراوە نوێیەکانی سروشتیشەوە خەریک دەکرد... ئەو خۆی لە ھیچ مژارێکی شایانی زانین گێل نەدەکرد. لە پێناو ڕۆشنگەری و زانینی ھەقیقەتدا، ھیچ پارت و ھیچ نەنگ و ھیچ ناوبانگ و قازانجێک، کەمترین نرخی نەبوو. ورەی دەدا بە کەسانی دیکە و ھانی دەدان بۆ بیرکردنەوەی سەربەخۆ. قەت مەبەستی ئەوە نەبوو بە سەریاندا سەرکەوێ. ئەم پیاوە کە من زۆر بە سوپاس و ڕێزەوە ناوی دەھێنم ئیمانوئیل کانتە. پیاوێک کە وێنە دلۆڤانەکەیم لە بەردەمدایە.»
 
'''تیۆریی مەعریفە''' وەک دەزانین سەردەمی رۆشنگەریڕۆشنگەری سەردەمی عەقڵ گەراییعەقڵگەرایی و دزەکردنی ئەزموونگەرایی وتاقیکردنەوە بوو لە دنیای فکر ومەعریفەداو مەعریفەدا. کانت سەرەتا تیۆریتیۆریی مەعریفەی ھیومی بەرەو کامڵبوون برد کە ئەویش پشتی بەو تێزە بەستبووکە،بەستبوو کە مرۆڤ ناتوانێناتوانێت بە تەواوەتیبەتەواوەتی ھەموو شتێک وھەمووو ھەموو یاساکانی دەوروبەری بناسێت. کانت تیۆریتیۆریی عیللەت ومەعلوولی بەم شێوە فۆرموولە کرد کە پێویستە لە نێوان "جیھانی ناوخۆ" و "جیھانی بەرچاو"دا جیاوازی دابنێین. مەبەستی کانت ئەوە بوو کە مرۆڤ ھەرگیز ناتوانێ تێبگا لە نێوئاخنی دەروونی زۆربەی مەسەلەومەسەلە و شتەکان، بەڵام دەتوانێدەتوانێت لە ڕوانگەی دەرک وبۆچوونیو بۆچوونی خۆیەوە بیانناسێتەوەوبیانناسێتەوە و تیشک بخاتە سەریان وشرۆڤەیانو شرۆڤەیان بکات. چونکە تێگەیشتوویی وماریفەتیو ماریفەتی مرۆڤ گەرچی سنووردارە، بەڵام خاوەن ھەستی لێکدانەوەولێکدانەوە و جیاکردنەوەیە، کە ئەم تایبەتمەندیەیش لە ئاوەزی زاتی ئەوەوە سەرچاوەی گرتووە. کەوابوو مەعریفە بەشێک لە خودی مرۆڤ و بەشێکە لە ئاگایی و شعووری مرۆڤ.مرۆڤ، بەڵام لەھەمان کاتدا ماریفەتی مرۆڤ بەرھەمی ئەزموونئەزموونکردنیشە کردنیشەو، وبەبە ھۆی ئەوەی کە مرۆڤ بە شێوەیەکی زاتی سەر دەکێشێتە ناو شتەکان وبەدوویو بە دووی ھۆکاری ڕووداوەکاندا دەگەڕێ، لە تاقیکردنەوە شت فێر دەبێ و دەیخاتە سەر ماریفەتەکانی. کانت لە بەرھەمە گرینگەکەی خۆیدا "ھەڵسەنگاندنی ئاوەزی ڕووت" دەنووسێ: "«گومانێک لەوەدا نیەنییە ھەر چەشنە ناسینێک لە ئەزموونئەزموونکردنەوە کردنەوەدەست دەسپێ پێدەکا.دەکات چونکە چۆن دەکرێ کە ھانای ناسینکاری بکەوێتە کاروکار و ئەو ھانایە لە ژێر کاریگەریکاریگەریی ئەو مژارانەوە نەورووژابێ کە شوێن دادەنێدادەنێن لە سەرھەستەکانیسەر ئێمە؟...ھەستەکانی کەوابووئێمە؟کەوابوو بەپێی کات، ھیچ ناسینکارییەک لە پێش ئەزموون کردنەوە نایەنایە، بەڵکوو ئەزموون سەرەتای ھەر چەشنە ناسینێکە. بەڵام لە گەڵلەگەڵ ھەموو ئەمانەیش، ئەم پەیڤە کە ھەرچەشنە ناسینکارییەک بە ئەزموونەوە دەسدەست پێدەکا،پێ دەکات، قەت ئەو ئاکامەی لێناکەوێتەوەلێ ناکەوێتەوە کە تێکڕای ناسینکاری لە ئەزموونەوە بەرھەم دێت. بەڵکوو ڕێک بە پێچەوانەی ئەم بیرەوە، ڕەنگە زۆر جارناسینکاریجار ناسینکاری ئەزموونی ئێمە تێکەڵاوێک بێت لەوەی کە کاریگەریەکانیکاریگەرییەکانی سەر ھەست پێمانی دەدەن وئەوەیو ئەوەی کە خودی ھانای ناسینکاری دەیخاتە سەری. (وکاریگەریەکانیو کاریگەرییەکانی سەر ھەست تەنیا زەمینەی بۆ خۆش دەکەن) و ئەگەر ئێمە سەرنجمان نەدابێنەدابێت و پرۆڤەیپڕۆڤەی گونجاومان نەکردبێ و لەم بابەتەوە لێھاتووییەکمانلێھاتوویبیەکمان دەسدەست نەخستبێ، ناتەوانبێتوانا دەبین لە لێکدانەوەی ئەوەی کە خۆمان خستوومانەتە سەر کاریگەرییەکانی ھەستی پێشوومان." کانت دوای داکۆکی کردنداکۆکیکردن لەسەر ئەوەی کە ھەڵسەنگاندن ھەمان بنەمای ئازادە لە ئەزموون کردن،ئەزموونکردن، کە تێکڕای بینای ھزری خۆی لەسەر دامەزراندووە، لە درێژەدا دەڵێ: "«چارەنووسی عەقڵی مرۆڤ بەم شێوەیەشێوەیەیە کە سەرەتا بەخێرایی بینای ھزری خۆی بەرز دەکاتەوە، دوای کۆتایی پێھێنانیکۆتاییپێھێنانی کارەکەی، ئینجا دێتە سەر تاوتوێکردنی قایمبوونەکەی."» کانت لە درێژەی باسەکەیدا دەگادەگات بە ئایدیای "ڕەخنە لەسەر ئاوەزی ڕووت" واتە زانستێک کە پێگەی ناسینکاری ئازاد لە ئەزموونکردن و سنووری تواناکانی ناسینکاری تاووتوێتاوتوێ دەکاودەکات و ھەرچەشنە مژارێکی ناسینکاری تەنیا بە نیسبەتی ئەو تواناییتوانایییانەوە یانەوەلەبەرچاو لە بەرچاو دەگرێدەگرێت. کانت لە "ڕەخنە لەسەر ئاوەزی ڕووت"دا درک بە بنەمای ھەر چەشنە بیرکردنەوەوبیرکردنەوە و ناسینکارییەک دەکادەکات کە لە قووڵاییقووڵاییی نەناسراوەوە ھەڵدەستێ و تاقانە کردنیتاقانەکردنی وێناکان بە پێداویستیپێداویستیی یەکیەتییەکێتیی زانیاریەکانەوەزانیارییەکانەوە دەبەستێتەوە. ئەو بۆمان شیدەکاتەوە کە ھێزی داوەریکردنیدادوەریکردنی مرۆڤ بێ گومانبێگومان ئەو توانایەتوانایەیە کە مژارەکان لە ژێر واتا و ڕێساکاندا کۆدەکاتەوە: "«ئەگەر درک بە گشتی وەک توانای لێکدانەوەی ڕێساکان پێناسە بکەین، دەتوانین بڵێین ھێزی داوەریکردندادوەریکردن دیارە توانای کۆکردنەوەی ژێرڕێساکانە واتەژێرڕێساکانە—واتە لێکدانەوەی ئەوەی کە ئایا ئەو شتە پەیڕەوی لە ڕێسایەکی دیاریکراو دەکادەکات یان نا."» کانت چەن پرسیارێکی ھەمیشەییھەمیشەییی لە بواری ھزر و فەلسەفەوەفەلسەفەدا خستە بەرباس، وەکوو نیسبەتی نێوان ڕۆح ومادەو مادە و وبوونبوون یا نەبوونی خودای بە سەرنجدان بە فەرزیاتگریمانەکان و وتەزاکانیتێزەکانی فە یلەسووفەفەیلەسووفە کۆن و نوێکاننوێیەکان ولەو لە ڕوانگەیەکی بەتەواوی تازەوە ھێنایە گۆڕێ. کانت گەیشت بەم باوەڕە کە بۆ ناسینی خودا وباوەڕو باوەڕ بە بوونی نابێ لە ڕێگای عەقڵ و ئەزموونەوە ھەوڵی بۆ بدرێ، بەڵکوو باوەڕ بە خودا ئیقانێکی دەروونی مرۆڤەومرۆڤە و باڵای عەقڵ و ئەزموون زۆر کورتترە لەوەی بگاتە باڵای. کانت بورھانە ئەقڵیەئەقڵییە تیۆریەکانیتیۆرییەکانی سەلماندنی بوونی خودای بە ناتەواو دەزانیناوزەد کرد وخەریکبوون بە ئیلاھیاتی عەقڵانیەوەعەقڵانییەوە بە کارێکی پڕوپووچ و فیڕۆدانی کات دەزانێدەزانی: "«من پێم وایە ھەر چەشنە ھەوڵێک بۆ قوت کردنەوەیقوتکردنەوەی ئیلاھیاتێک بە پشت بەستنپشتبەستن بە ھزری تەنیا، بێبێکەڵکە کەڵکەولەمو، لەم بوارەدا چەمکەکانی ئاوەز ناتوانن پراکتیکێک لەمەڕ سروشت و گەیشتن بە حەقیقەتێک دەستەبەر کەنبکەن. لەم ڕووەوە ئیلاھیاتی عەقڵانی ناتوانێ بوونی ببێتھەبێت مەگەر ئەوەی کە لە سەر بنەمای یاساکانی ئەخلاقدا بێت."»
 
کانت ھەنگاوێکی دیکەیشی بۆپێشەوەبۆ پێشەوە ھەڵگرت و ئەو تیۆریەیتیۆرییەی ھێنایە گۆڕێ کەمرۆڤکە مرۆڤ لە بواریڕووی ڕۆحی و ئەخلاقیەوە پێویستی بەوەیە باوەڕی بەبوونیبە بوونی ڕۆحێکی ھەمیشەیی بێت.بێت، بەڵام باوەڕ بەبوونیبە بوونی خودا ھیچ پێوەندییەکی لەگەڵ دیتێرمینیزم وھاتنەو خوارەوەیھاتنەخوارەوەی ڕۆڵی ئیرادەی ئینسان نیەنییە بەسەر چارەنووسی خۆیدا. کانت جیاوازی قایل بە جیاوازی بوو لە نێوان ئاستە خواروژوورەکانیخوار و ژوورەکانی ھەستی ناسیناسین و واقیعە جۆراوجۆرەکاندا. ئەو لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە کاتەگۆریکاتیگۆرییەکان یەکان رۆڵیڕۆڵی ئامرازەکانی بیری ئێمە دەگێڕن بۆ تێگەیشتنی راستیڕاستی. بەپێی دەرکی کانتکانت، مرۆڤ بوونەوەرێکی سەربەستە و ویست و ئیرادەی ئەو بابەتێکی سەربەخۆیە لە پەروەردگار. بە بۆچوونی کانتکانت، مرۆڤ بوونەوەرێکی ھەم سروشتیەسروشتی، ھەم بیۆلۆژیکەوبایۆلۆجی، ھەم کۆمەڵایەتیکۆمەڵایەتییە. وەک پێکھاتەیەکی بیۆلۆژیکبایۆلۆجی، مرۆڤ لە سروشتەوە ھاتووە، بەڵام ئەخلاقەکەی پێشتر دیاری نەکراوەوھەرنەکراوە و ھەر بەم بۆنەوەبۆنەیەوە مرۆڤ بەرپرسیاری ئادگار و ھەڵبژاردنی خۆیەتی. فەلسەفە ئەخلاقیەکەیشیئەخلاقییەکەیشی لەسەر ھەمان تیۆریتیۆریی بەرپرسایەتیبەرپرسیارێتیی ئەخلاقیئەخلاقیی مرۆڤ دامەزراوە. کانت کەسایەتیکەسایەتیی بە "سەربەست بوونسەربەستبوون لە میکانیزمی سروشت" پێناسە دەکات. وەھا پێناسەیەک لە مەڕلەمەڕ کەسایەتیکەسایەتیی خۆیەوە تەواو بە ڕاست دەرچووە. چونکە باڵایەکی باریکەڵەوباریکەلە و بچووکی بوو وو، ھەمیشە بە ھۆی باریکبوونی سینگ و تەنگبوونی شانەکانیەوە ھەستی بە زەخت و داگیران لە سینگیداسنگیدا دەکردوبەدەکرد وتەیو بە گوتەی خۆی" «دڵ و سی یەکانیسییەکانی جێی تەواویان بۆ بزووتن نەبوو.» "لە گەڵلەگەڵ ھەموو ئەمانەیشدائەمانەیشدا، توانیکانت توانیی بە ھێزی ورەوورە و بیرخستنەکارەوە بە سەر نوقسانەکانی لەشیدا سەرکەوێ وھەمووو ھەموو لەشی بخاتە خزمەت خۆیەوە. لە تەمەنی حەفتا ساڵیدا نامیلکەیەکی نووسی لەمەڕ" تواناکانی ھزر لە سەرکەوتن بەسەر ھەست بەنەخۆشیبە کردننەخۆشیکردن بە یارمەتییارمەتیی ھێزی ئیرادە". ئەم کاریگەریەکاریگەرییە مەعنەویەمەعنەوییە بە ڕوخساریەوە دیار بوو. بە وتەیگوتەی ھاوسەردەمەکانیھاوسەردەمەکانی، سیمایەکی ڕووناک و ھەنیەیەکی کراوەوکراوە و چاوانێکی بریسکەدار و نیگایەکی کارتێکەری بووھەبوو. کانت ھەرەھا مژارێکی نوێی بە ناوی "عەقڵی پراکتیکی" ھێنایە گۆڕێ کە مەبەست لەوەلێی تایبەتمەندیتایبەتمەندیی دەروونیدەروونیی مرۆڤە کە تواناییتوانای زاتی جیاوازیزاتیی دانانیجیاوازیدانانی نێوان مافحەق وبێمافیو وڕاستناحەق و ڕاست و چەوتی پێدەبەخشێتپێ دەبەخشێت. ھەر بە ھۆی ئەم تایبەتمەندیەوەیەتایبەتمەندییەوەیە کە ئەخلاق و ئیتیک بۆ ئادگاری مرۆڤ نرخێکی ناوەندیبنچینەیی پەیدا دەکا. بە واتایەکی ترتر، ھەموو ئادگارەکانی مرۆڤ تەنیا بەھەوڵدان لە ڕێبازی دەستەبەرکردنی ئامانج یا ئاکامی کارەوە شرۆڤە ناکرێ، بەڵکوو ڕازی کردنیڕازیکردنی ھەستی دەروونیشدەروونییش پێداویستیەکیپێداویستییەکی ئەخلاقی و ڕۆحیڕۆحیی مرۆڤە. لە کتێبی "ڕەخنەی عەقڵی پراکتیکی"دا کانت داکۆکی لەسەرلەوە ئەوە دەکادەکات کە "«ئەخلاق تیۆریتیۆرییەک یەک نیەنییە لە بابەتبارەی ئەوەوە کەئەوەی چۆن بگەین بە بەختەوەریبەختەوەری، بەڵکوو تیۆری یەکەتیۆرییەکە لەمەڕ ئەوەی کە چۆن خۆمان بکەین بە شایانی بەختەوەری."»
 
مرۆڤناسیکانت'''مرۆڤناسیی کانت''' خوێندنەوەی زۆر پۆزەتیڤی ڕۆسۆ دەربارەی مرۆڤ‌و لە حاڵەتی سروشتیدا رەد دەکاتەوە و لەسەر ئەو باوەڕەیە کە مرۆڤ تەنیا کاتێک دەتوانێ دروست کار بکات کە لەگەڵ ئەنگیزە ھەستی یەکان و شۆروشەوقی کاتی مەودای خۆی ڕاگرێ. ئەگەر وانەکا بە شێوەیەکی سروشتی مرۆڤ دەتوانێ بکەوێتە داوی ھەموو چەشنە غەریزەیەکی جەستەیی و ڕۆحی یەوە.
 
بە بڕوای کانت مرۆڤ بوونەوەرێکی دوولایەنەیە بریتی لە لەش و گیان یا عەقڵ و ھەست کە کردەوەو دژکردەوەی ھەر کام لەم دووانە، پەیڕەوی لە لۆژیکێکی جیاواز دەکا. بۆ نموونە مرۆڤ ناتوانێ بە تەواوی بڕیار لەسەر چۆنیەتی دژکردەوەکانی ھەستی خۆی بداو ناتوانێ بە شێوەیەکی ڕەھا ئەم بەشەی سەربە ھەستی مرۆڤ بخاتە ژێر ڕکێفی خۆی. بەڵام لەھەمان کاتدا مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی عەقڵگەرا لە کێشەکانی سنووری ناسینکاری عەقڵیدا، خاوەنی مافی ھەڵبژاردن و ئیرادەی سەربەست وبڕیاردانە. بەم پێیە مرۆڤ لە چوارچێوەی عەقڵی پراکتیکیدا خاوەنی ئیرادەی سەربەستە بۆ ھەڵبژاردنێکی ئەخلاقی و مەعنەوی. ھەر ئەم ئیمکانی ھەڵبژاردن و ئیرادە سەربەستەیشە مرۆڤی کردۆتە مرۆڤ وئیمکانی ناسینکاری وشوێندانانی لەسەر جیھانی دەوروبەر وبەرگریکردنی زۆربەی بەڵاکانی پێ بەخشیوە. ئەم بۆچوونەی کانت لەو ڕوانگەوە کە دەمەقاڵەو جیاوازی سونەتی ی کۆنی نێوان عەقڵگەرایان و ئەزموونگەرایانی بە شێوەیەکی نوێ ھێنایە مەیدان و وەڵامی دایەوە، ئاڵ گۆڕێک دێتە ئەژمار لە مێژووی فەلسەفەدا، چونکە باوەڕ بەوەیکە ویست و ئیرادەی مرۆڤ تا ئەو ئاستە لە کۆنتڕۆڵکردنی ئادگاری خۆی وکاریگەری لەسەر جیھان بەرینە، قۆناغێکی نوێ بوو لە مێژووی فەلسەفەدا ودووایی ھێنا بە دیترمینیزمی زاڵ بەسەر ھزری زۆربەی فەیلەسووفەکان لە بارەی مرۆڤ و چارەنووسی. بۆچوونێکی وا تەواو لەگەڵ ڕۆحی سەردەمی ڕۆشنگەریدا لە یەک ئاراستەدا و بزوێنەری بوو.
٨٧٠

دەستکاری