جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «مێژووی جامی جیھانیی فیفا»

+چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان (بێ ئەوەی سەرچاوە عەرەبییەکان تێک بچێت) +بەسەرداچوونەوە (دەستی)
(زیادکردنی بەستەر بۆ جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا)
(+چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان (بێ ئەوەی سەرچاوە عەرەبییەکان تێک بچێت) +بەسەرداچوونەوە (دەستی))
تاگ: بەکارھێنانی نووسەی ناستاندارد
 
{{پاڵاوتنی وتاری ھەڵبژێردراو|١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}
{{Infobox tournament
| administrator = [[فیفا]]
| number = ٢١
| format = چوار ساڵ جارێک
| host =
| venues =
| participants =* ٢٠٤ لە پاڵاوتن
* ٣٢ لە پاڵەنییەتییەکە <!-- or | teams = -->
| website=[https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022 ماڵپەڕی فەرمی ]
| champion ={{fb|France}}(٢جار) <!-- or | champion = -->
| runners-up1 ={{fb|Brazil}} (٥ جار)<!-- or | runner-up1 = -->
|| runners-up2 =
| matches =
| points =
| tries =
| goals =
| attendance =
| noaverage = <!-- Set to 1 to exclude average attendance per match -->
| mvp =
| top_scorer =
| top_try_scorer =
| stat1_label =
| stat1 =
| stat3_label =
| stat3 =
| previous =
| next =
}}
[[جامی جیھانیی فیفا]] گرنگترین ڕووداوی وەرزشییە کە لەلایەن [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیهانەوەجیھانەوە]] سەرپەرشتی دەکرێت. لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]یەوە ھەر چوار ساڵێک بەڕێوەدەچێت. جگە لە ساڵاکانی [[١٩٤٢]] و [[١٩٤٦]] ھەڵوەشایەوە بەھۆی ڕووداوەکانی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]. لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] ژمارەی وڵاتە بەشداربووەکان بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە بەرزکرایەوە لە ھەشت کۆمەڵەدا پۆل دەکرێن، بۆماوەی یەک مانگ لە یاریگاکانی وڵاتی خانەخوێ ڕکابەری دەکەن لە پێناو بەدەست ھێنانی ئەم نازناوە، ھەڵبژاردەکان لە ڕێگای سیستەمی پاڵاوتنەوە لە ماوەی سێ ساڵدا سەردەکەون بۆ بەشدایکردن لە [[جامی جیھانیی فیفا]]. لە بیست و یەک خولی پێشووی ئەم پاڵەوانییەتیەپاڵەوانییەتییە ھەشت ھەڵبژاردەی جیاواز نازناوی جامی جیھانیی فیفایان بردووەتەوە. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] بەشداری لە سەرجەم خولەکان کردووە، واتە بەشداربوونی لە ھیچ خولێکی پاڵەوانییەتیەکەپاڵەوانییەتییەکە لەدەست نەداوە، لەھەمان کاتدا زۆرترین جار نازناوەکەی بەدەست ھێناوە ئەمەش لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] بوون. ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]. لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] لە ساڵەکانی :[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] چوار جار نازناوەکەیان بەدەست ھێناوە و ھەریەک لە ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەرەنسا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ئۆرگوای]] دوو جار بوونە پاڵەوان هەروەهاھەروەھا ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] یەک جار بوونەتە پاڵاوانی ئەم جامە. ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] یەکەم ھەڵبژاردەبوو کە توانی دووجار لەسەر یەک ئەم نازناوە بباتەوە لە ساڵەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، دوای ئەو ھەڵبژاردەی بەڕازیل دێت [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]. جامی جیھانیی فیفا یەکێکە لە گەورەترین ڕووداوە وەرزشییەکانی جیھان. لە یاری کۆتایی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] کە لە [[ئەڵمانیا]] بەڕێوەچوو، بە نزیکەی ٧١٥ میلۆن کەس سەیری یارییەکەیان کرد. پاڵەوانی ئێستا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردەی فەڕەنسا]]یە کە لە دوایین خولی ئەم پاڵەوانییەتیەپاڵەوانییەتییە لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] کە لە [[ڕووسیا]] بەڕێوەچوو نازناوەکەی بەدەست ھێنا، بڕیارە پاڵەوانێتی داھاتوو لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] لە [[قەتەر]] بەڕێوەبچێت.
 
== تۆپی پێی وڵاتان پێش ١٩٣٠ ==
یەکەم یاری نێونەتەوەیی لە نێوان دوو وڵاتدا بەڕێوەچووبێت، ئەوا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٧٢ لە شاری [[گلاسگۆ]] کاتێک هەرھەر دوو هەڵبژاردەیھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەڕا]] یارییەکەیان ئەنجامدا،<ref name="first match">{{cite web|title=The first international football match|url=https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/|access-date=17 January 2009|work=Scotland – A Sporting Nation|publisher=[[BBC]]}}</ref> دەبێت ئەوەش بڵێین لەو قۆناغەدا یاری تۆپی پێ بەدەگمەن لە دەرەوەی [[بریتانیای مەزن|بەریتانیای مەزن]] ئەنجام دەدرا.
 
لە کۆتاییەکانیکۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە، چەند یارییەک وەک "پاڵەوانییەتی جیهانییجیھانیی تۆپی پێ" تەماشا دەکران کە لە نێوان باشترین تیپە ئینگلیزی و سکۆتلەندییەکان دەکران، وەک یاری ١٨٩٥ لە نێوان یانەی سەندەرلاند و یانەی هارتھارت ئۆف میدلۆتیان بەڕێوەچوو، کە تێیدا سەندەرلاند بووە براوەی یارییەکە.<ref name="blazed">{{Cite web|author=Jonathan Wilson|date=2020-04-25|title=Sunderland's Victorian all-stars blazed trail for money's rule of football|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2020/apr/25/even-when-sunderland-ruled-the-globe-club-world-cups-were-controversial|access-date=2020-04-26|work=The Guardian}}</ref><ref>[https://www.nutmegmagazine.co.uk/issue-5/when-sunderland-met-hearts-in-the-first-ever-champions-league-match/ When Sunderland met Hearts in the first ever 'Champions League' match | Nutmeg Magazine], Nutmeg Magazine, September 2017</ref><ref name="London Hearts">{{cite web|title=Sat 27 April 1895 Hearts 3 Sunderland 5|url=http://www.londonhearts.com/scores/games/189504271.html|access-date=27 April 2013|work=londonhearts.com}}</ref><ref name="Roker Roar">{{cite web|title=World Champions!|url=http://www.roker-roar.com/navbar/worldchampions.html|access-date=27 April 2013|work=roker-roar.com}}</ref><ref>{{Cite web|last=-|date=2018-01-04|title=Most Successful Era Of Some Famous English Clubs|url=https://www.1sports1.com/most-successful-era-of-some-famous-english-clubs/|access-date=2019-12-31|website=1SPORTS1}}</ref>
 
دواتر لە سەدەی بیستەمدا، تۆپی پێ زۆرێک لە وڵاتانی جیهانیجیھانیی گرتەوە و زۆرێک لە یەکێتیی تۆپی پێیەکان لەو وڵاتانە دامەزران. یەکەم یاری فەرمی نێودەوڵەتی لە دەرەوەی دوورگەی بەریتانی لە نێوان هەردووھەردوو [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|هەڵبژاردەیھەڵبژاردەی ئورووگوای]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]] لە مۆنتیڤدیۆ بوو لە تەممووزی ١٩٠٢.<ref name="First">{{cite web|last=Pelayes|first=Héctor Darío|date=24 September 2010|title=ARGENTINA-URUGUAY Matches 1902–2009|url=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html|access-date=27 April 2011|publisher=RSSSF}}</ref> دواتر، لە ڕۆژی ٢٢ی ئایاری ١٩٠٤ [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیهانجیھان]] (فیفا) لە شاری [[پاریس]] دامەزرا. ئەم فیدراسیۆنە لە کۆمەڵەیەک لە یەکێتییە تۆپی پێیەکانی وڵاتان دەستی پێکرد، لە سەرەتادا فەڕەنسا، بەلجیکا، دانمارک، هۆڵەندا،ھۆڵەندا، ئیسپانیا، سوێد، سوویسرا و ئەڵمانیا پێکهاتپێکھات.<ref name="formation">{{cite web|title=History of FIFA – Foundation|url=https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa1.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615200849/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa1.html|archive-date=15 June 2010|access-date=2 August 2009|df=dmy-all}}</ref>
 
لە ساڵی ١٩٠٠، تۆپی پێ ناوبانگی جیهانیجیھانیی پەیداکرد ئەمەش بەتایبەت دوای ئەوەی کە [[لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی]] جێگای یارییەکەی کردەوە لە یارییەکانی ئۆلەمپیادەکانی ١٩٠٠ و ١٩٠٤. دواتریش لە ئۆلەمپیادی ١٩٠٨، یارییەکانی تۆپی پێ لە ئۆلەمپیاد چوونە ژێر سەرپەرشتی فیفاوە.<ref name="1908 Games">{{cite web|title=London, 1908|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=196952/overview.html|access-date=17 January 2009|work=Men's Olympic Football Tournament|publisher=[[FIFA]]}}</ref>
 
یارییەکانی ئۆلەمپیاد زیاتر تیشکی لەسەر بەشداربوونی یاریزانی لاو و تازەپێگەیشتووە، هەربۆیەھەربۆیە دواتر لە ساڵی ١٩٠٨ پاڵەوانییەتی (تۆرنیۆ ئینتەرنازیۆنالێ ستامپا سپۆرتیڤا) لە شاری تورین لە ئیتالیا ڕێکخرا. دوای ساڵێک، ئەوا تۆماس لیپتن هەڵساھەڵسا بە ڕێکخستنی پاڵەوانییەتی سێر تۆماس لیپتن، ئەویش بەهەمانبەھەمان شێوە لە شاری تورین بەڕێوەچوو. هەردووھەردوو پاڵەوانییەتیەکەپاڵەوانییەتییەکە لە نێوان یانەکان (نەک وڵاتان) بوون، بەڵام یانەکان لە وڵاتی جیاوازبوون و نوێنەرایەتی سەرجەم وڵاتەکەی خۆیان دەکرد، هەربۆیەھەربۆیە هەندێکجارھەندێکجار پاڵەوانییەتیەکەیپاڵەوانییەتییەکەی تۆماس لیپتن بەیەکەم جامی جیهانییجیھانیی دادەنرێت.<ref>{{cite web|title=The First World Cup|url=http://www.westauckland.plus.com/westaucklandweb/worldcup.html|access-date=13 November 2018|publisher=West Auckland and St. Helen's community}}</ref>
 
لە ساڵی ١٩١٤، فیفا بەفەرمی یاری تۆپی پێی ئۆلەمپیادی وەک پاڵەوانییەتیەکیپاڵەوانییەتییەکی جیهانییجیھانیی بۆ لاوان دانا،<ref>{{cite web|title=Where it all began|url=https://www.fifa.com/en/history/history/0,1283,4,00.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202034147/http://www.fifa.com/en/history/history/0%2C1283%2C4%2C00.html|archive-date=2 February 2007|access-date=10 April 2006|publisher=FIFA official website|df=dmy-all}}</ref> هەروەهاھەروەھا بەرپرسیارێتی و سەرپەرشتیکردنی گرتە ئەستۆ. لە دەرەنجامدا، لە یەکەم پاڵەوانییەتی نێونەتەوەیی تۆپی پێ کە لە ئۆلەمپیادی ١٩٢٠ بەڕێوەچوو، هەڵبژاردەیھەڵبژاردەی بەلجیکا بووە پاڵەوانی ئەو ساڵە.<ref>[http://www.rsssf.com/tableso/ol1920f-det.html VII. Olympiad Antwerp 1920 Football Tournament] [[rec.sport.soccer Statistics Foundation]]. Retrieved on 10 June 2006.</ref> دوا بەدوای ئەوە لە ئۆلەمپیادەکانی ١٩٢٤ و ١٩٢٨ ئەوا هەڵبژاردەیھەڵبژاردەی ئوروگوای بووە پاڵەوان.
 
== بیرۆکە ==
[[پەڕگە:Jules Rimet 1933.jpg|وێنۆک|[[ژۆل ڕیمێنت]] سەرۆکی فیفا بۆ سێ خولی لەسەر یەک، خاوەنی زیندووکردنەوە و جێبەجێکردنی بیرۆکەی جامی جیھانی]]
بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵاوانێتی جامی جیھانیی فیفا دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم کۆبوونەوەی یەکێتیی تۆپی پێی جیھان لە ساڵی ١٩٠٤ بەشداری ٧ وڵات کە ھەریەکە لە: [[سویس|سویسرا]]، [[بەلجیکا]]، [[دانمارک|دانیمارک]]، [[فەڕەنسا]]، [[ھۆلەند|ھۆڵەندا]]، [[ئیسپانیا]] و [[سوێد]] بوون. لەو کۆبوونەوەیە گفتوگۆی لەسەرکرالەسەرکرا، ،بەڵامبەڵام بۆ جێبەجێکردن ئەوا چەند ساڵێکی پێچوو. جارێکی دیکە لە ساڵی ١٩٢١ بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا لەلایەن پارێزەری فەرەنسی [[ژۆل ڕیمێنت|ژۆل ڕیمێی]] باسکرایەوە، کە دواتر بووە سەرۆکی فیفا ھەوڵیدا بۆ ئەوەی ئەم پاڵەوانییەتییە ئەنجام بدرێت، دواجار لە ساڵی ١٩٣٠ ڕەزامەندی لەسەر ئەنجامدامی ئەم پاڵەوانییەتییە درا.<ref>{{Cite web|title=كأس العالم انطلقت بفكرة (جوول ريميه) في العام 1930|url=https://www.alriyadh.com/151606|url-status=live}}</ref> ئەم هەنگاوەشھەنگاوەش بەتایبەت دوای ئەوە هات،ھات، لە ئۆلەمپیادی ١٩٣٢ کە لە [[لۆس ئانجلەس|لۆس ئەنجەلۆس]] بەڕێوەچوو ئەوا بڕیاری ئەوە درابوو کە یاری تۆپی پێ لەو پاڵەوانییەتیەپاڵەوانییەتییە نەکرێت ئەمەش بەهۆیبەھۆی ئەوەی ئەو یارییە لە [[ئەمریکا]] بەناوبانگ نییە.
 
شەش ولات داوای مافی میوانداریکردنی یەکەم جامی جیھانیان کرد، ئەوانیش هەریەکەھەریەکە لە ئیتالیا، سوێد، هۆڵەندا،ھۆڵەندا، ئیسپانیا، هەنگاریاھەنگاریا و ئورگوای بوون.<ref name="FIFAhistory">{{cite web|title=History of FIFA&nbsp;– The first FIFA World Cup|url=https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html|access-date=14 June 2014|work=FIFA}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429164718/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |date=٢٩ی نیسانی ٢٠١٥ }}</ref><ref name="BBC1930">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm|title=World Cup History&nbsp;– Uruguay 1930|work=BBC Sport|publisher=BBC|date=11 April 2002|access-date=14 June 2009}}</ref> دواجار داواکاری ولاتی [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] پەسەندکرا. فیفا ئاسانکاری بۆ ھەڵبژاردە بەشداربووەکان کرد، بەوەی خەرجی ھاتوچۆی ھەڵبژاردەکان لە ئەستۆ گرت.<ref>{{Cite web|last=Staff|first=History com|title=World Cup Fast Facts You Might Not Know|url=https://www.history.com/news/80-years-of-world-cup-facts|access-date=2021-08-26|website=HISTORY|language=en}}</ref> دوو ساڵ پێش ئەنجامدانی پاڵەوانییەتییە، ڕێنمایی بڵاوکرایەوە کە دەبێت خەلاتی شایستە بۆ ھەڵبژاردەی براوەی جامەکە دابین بکرێت ھەر ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی جامی سەرکەوتن (ژۆل ڕیمێی). یەکەم پاڵەوانییەتیی لە ساڵی ١٩٣٠ دەستی پێکرد.<ref>{{Cite web|last=Ltd|first=Not Panicking|title=h2g2 - The Football World Cup - An Introduction - Edited Entry|url=https://h2g2.com/edited_entry/A565148|access-date=2021-08-26|website=h2g2.com}}</ref>
 
== خولەکان ==
یەکەم پاڵەوانێتی جامی جیھانیی فیفا لەژێر ناوی جامی سەرکەوتن بە خانەخوێی [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] لە ١٣ی تەممووز تا ٣٠ی تەممووز بەرێوەچوو. لەھەمانکاتدا یەکەم پاڵەوانێتی جامی جیھانی بوو کە ھەڵبژاردەکان بەبێ قۆناغی پالاوتن بەشداریان تێداکرد و لەلایەن فیفاوە بانگێشت کران. ١٣ ولات لە یەکەم خولی جامەکە بەشداریان کرد، حەوت وڵات لە کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، چوار لە کیشوەری [[ئەورووپا]]، و دوو ھەڵبژاردە لە [[ئەمریکای باکوور]]. ھۆکاری کەمی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بۆ شوێنی ئەنجامدانی پاڵەوانێتییەکە دەگەرێتەوە کە ئۆروگوای بوو،<ref>{{Cite web|date=2006-04-26|title=FIFA World Cup - Classic Moments from FIFA World Cup History|url=https://web.archive.org/web/20060426212450/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html|access-date=2021-08-26|website=web.archive.org}}</ref> چونکە ماوە و تێچووی گەشتەکە بەسەر [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] بۆ وڵاتە ئەورووپییەکان زۆر دژوار بوو، ھەربۆیە بەکرداریش تا دوومانگ پێش یارییەکان ھیچ وڵاتێکی ئەورووپی ھەڵبژاردەکەی خۆی نەناردبوو، بەڵام لە کۆتایدا [[ژۆل ڕیمێنت]] توانی [[بەلجیکا]]، [[فەڕەنسا]]، [[ڕۆمانیا]]، [[یووگۆسلاڤیا|یوگسلاڤیا]] ڕازی بکات بۆ ئەنجامدانی گەشتەکە و بەشداریکردن لە جامەکە.
[[پەڕگە:Lucien Laurent.jpg|وێنۆک|یاریزانی فەرەنسی [[لوسین لۆرێنت]] خاوەنی یەکەم گۆڵی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]]
دوای بڕیاردان لە سەرلەسەر ئەنجامدانی ئەم پاڵەوانیەتیەپاڵەوانییەتییە هەریەکەھەریەکە لە [[ئیتالیا]]، [[سوێد|سوید]]، [[مەجارستان|ھەنگاریا]]، [[ئیسپانیا]]، [[ھۆندا|ھۆلندا]]، [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] دواکاری و ئامادەی خۆیان بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] پێشکەش کرد.<ref>{{Cite web|date=2012-11-09|title=FIFA.com - History of FIFA - The first FIFA World Cup™|url=https://web.archive.org/web/20121109012451/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa4.html|access-date=2021-08-26|website=web.archive.org}}</ref> دواجار [[فیفا]] لە کۆنفراسێکدا لە ساڵی ١٩٢٩ داواکاری [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] پەسەند کرد. بەھۆی یادی سەد ساڵەی سەربەخۆبوونی ئەو وڵاتە، جگە لەوەی ئۆرگوای لە هەردووھەردوو خولی ئۆڵۆمپیادی هاوینەیھاوینەی ١٩٢٤-١٩٢٨١٩٢٤–١٩٢٨ لە یاری تۆپی پێ توانیبوویان مەدالیای زێر بەدەست بهێننبھێنن.<ref>{{Cite web|date=2018-10-07|title=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} History {{!}} Uruguay 1930|url=https://web.archive.org/web/20181007110940/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm|access-date=2021-08-26|website=web.archive.org}}</ref> ھەروەھا ڕازیبوونی حکوومەتی ئۆروگوای بە لە ئەستۆگرتنی خەرجی شاندی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان.
 
یەکەم یاری ئەم پاڵەوانێتییە لە ١٣ی تەممووزی ١٩٣٠ لە یاریگای پوسیتۆس، شاری مۆنتیڤیدیۆی لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردی فەرەنسا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] بەڕێوەچوو لە ئەنجامدا فەڕەنسا بە ٤–١ یارییەکەی بردەوە. [[لوسین لۆرێنت]] یاریزانی فەڕەنسی لە خولەکی "١٩" یەکەم گۆڵی جامی جیھانی تۆمارکرد.<ref>{{Cite web|date=2006-06-24|title=CBC.ca - Sports - World Cup 2006 - Lucien Laurent: The World Cup's first goal scorer|url=https://web.archive.org/web/20060624130233/http://www.cbc.ca/sports/worldcup2006/history/events/laurent_lucien.html|access-date=2021-08-26|website=web.archive.org}}</ref> یاری کۆتایی پاڵەوانییەتیەکەپاڵەوانییەتییەکە لە یاریگای سینتیناریۆ بە ئامادە بوونی زیاتر لە ٩٣ ھەزار ھاندەر بەڕێوەچوو،<ref>{{Cite web|date=2015-11-06|title=Wayback Machine|url=https://web.archive.org/web/20151106054608/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf|access-date=2021-08-26|website=web.archive.org}}</ref> یارییەکە لە نێوان هەردووھەردوو ھەڵبژاردەی ئۆروگوای و ھەڵبژاردەی فەڕەنسا بوو. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆروگوای]] بە ئەنجامی ٤–٢ یارییەکەی بردەوە و بووە یەکەم وڵات نازناوی [[جامی جیھانیی فیفا]] بەدەست بھێنێت. فرانسیسکۆ ڤارالۆ یاریزانی ئەرژەنتینی دوایین یاریزانی بەشدرابووی یاری کۆتایی جامەکە لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٠ لە تەمەنی ١٠٠ ساڵی کۆچی دوایی کرد.<ref>{{Cite web|date=2012-11-08|title=FIFA.com - Francisco Varallo, 100 not out|url=https://web.archive.org/web/20121108043313/http://www.fifa.com/classicfootball/stories/doyouremember/news/newsid=1166517.html|access-date=2021-08-26|website=web.archive.org}}</ref>
 
=== جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤ ===
لەجامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤، [[ئیتالیا]] وەک وڵاتی میواندار دەستنیشانکرا دوای ئەوەی لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ لە [[بەرلین]] لەلایەن فیفاوە کاندیدکرا. دوای ھەشت جار کۆبوونەوەی لێژنەی جێبەجێکاری فیفا. لەدواین کۆبوونەوە کە لە [[ستۆکھۆڵم|ستۆکۆلم]] لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ بەرێوەچوو ئیتالیا وەک میوانداری پالاوانێتییەکە دەستنیشانکرا دوای ئەوەی سوید لە بەرژەوەندی ئیتالیا لە داواکەی پاشەکشەی کرد.<ref name="web.archive.org">{{Cite web|date=2013-03-29|title=FIFA.com - History of FIFA - The first FIFA World Cup™|url=https://web.archive.org/web/20130329051339/https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html|access-date=2021-08-26|website=web.archive.org}}</ref> حکوومەتی ئیتالیا بریاریدا ٣٫٥ ملیۆن لیرەی ئیتاڵی تەرخان بکات بۆ ئەو پاڵەوانێتییە.
 
یەکەم خولی ئەم بۆنەیە بوو کە بڕیاردرا سیستەمی پاڵاوتن بەکاربێن دوای ئەوەی ٣٢ ھەڵبژاردە ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ بەشداریکردن. لە کۆتاییدا ١٦ ھەڵبژاردە سەرکەوتن بۆ بەشداریکردن.<ref name="web.archive.org"/><ref>{{Cite web|last=Hart|first=Jim|date=2016-07-27|title=When the World Cup rolled into fascist Italy in 1934|url=https://thesefootballtimes.co/2016/07/27/when-the-world-cup-rolled-into-fascist-italy-in-1934/|access-date=2021-08-26|website=These Football Times|language=en-GB}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا چەندین هەڵبژاردەیھەڵبژاردەی گرنگ لە ناویاندا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای بەشداریان نەکرد،<ref>Crouch, ''The World Cup: The Complete History'', p. 16</ref> ئەمەش وەک کاردانەوەیەک لەبەرامبەر بایکۆتی چەند ھەڵبژاردەیەکی ئەورووپا بۆ بەشداریکردن لە یەکەم خولی پالاوانێتییەکە کە چوار ساڵ پێشتر لە ئۆرگوای بەڕێوەچوو. بۆیە ئەمە تاکە پاڵەوانێتی جامی جیھانییە کە ھەڵگری نازناوەکە بەشداری نەکرد.<ref>Glanville, ''The Story of the World Cup'', p. 25</ref>[[ئینگلتەرا]]، [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]]، ئێرلەندای باکوور و [[وێڵز|وێلز]]. بایکۆتی ئەم خولەیان کرد چونکە پێشتر بایکۆتی چاڵاکییەکانی فیفایان کردبوو. چارڵز سووکتلف ئەندامی یەکێتیی تۆپی پێی ئینگلتەرا وتی ئەو پاڵەوانییەتیەیپاڵەوانییەتییەی چوار ھەڵبژاردەکە کۆدەکاتە باشترە لەم پاڵەوانیەتییەپاڵەوانییەتییە جیھانییە.<ref>Hunt, ''World Cup Stories''. p. 26.</ref><ref>Taylor, ''The Leaguers'', p. 217.</ref> هەربۆیەھەربۆیە ژمارەی هەڵبژاردەکانھەڵبژاردەکان لە ١٦ بووە ١٢ لەگەڵ ئەوەشدا جێگای ئەو ھەڵبژاردانە پڕنەکرایەوە.
 
سیستەمی یارییەکان دەرچوون بوو بە یەک دۆڕان. ماوەی پاڵەوانێتییەکە لە ٢٧ی ئایار –١٠ی حوزەیرانی ١٩٣٤ بوو، تێیدا ١٧ یاری کرا. ھەڵبژاردەکان بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لەم پاڵەوانییەتیەپاڵەوانییەتییە بۆ یەکەم جار لە مێژوودا یاری نێوان دوو ھەڵبژاردە دووبارە کرایەوە، ئەمەش دوای یەکسان بوونیان لە یارییەکە بە ئەنجامی١–١، ئەمەش لە یاری نێوان ئیتالیا و ئیسپانیا بوو، یارییەکە تووندوتیژی زۆری لێکەوتەوە بەھۆیەوە گۆڵپارێزی ئیسپانیا ڕیکاردۆ زامۆرا برینداربوو نەیتوانی لە یاری دووەم بەشداری بکات.<ref name="Baker, p248">Baker, ''Sports in the Western World'', p248</ref> بەمەبەستی یەکلایکردنەوەی ئەنجامەکە یاری دووەم لە نێوان ئەم دوو هەڵبژاردەیەھەڵبژاردەیە ڕێکخرایەوە، لە ئەنجامدا هەڵبژاردەیھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئەنجامی ١-٠١–٠ سەرکەوتنی بەدەست هێناوھێناو گەیشتە قۆناغی دواتر.<ref name="Baker, p248"/> لەم خولەی پاڵەوانێتییەکە وڵاتی خانەخوێ واتا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی جامەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–١ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا «ئەوکات وڵاتی [[کۆماری چیک|چیک]] و [[سلۆڤاکیا]] یەک بوون» ھەرچەندە [[چێکۆسلۆڤاکیا|چیکۆسلۆڤاکیا]] یەکەم جار گۆڵی کرد بەڵام ئیتالیا دواتر دوو گۆڵی کرد و ئەنجامەکەی لە بەرژەوەندی خۆی تەواوکرد. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میسر]] بووە یەکەم ھەڵبژاردەی [[عەرەب|عەرەبی]]ی بەشداری جامی جیھانی بکات. یاریکەری چیکۆسلۆڤاکی ئۆلدریخ نیجدلی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٥ گۆڵ.<ref>{{Cite web|title=1934 FIFA World Cup final tournament - Wikiwand|url=https://www.wikiwand.com/en/1934_FIFA_World_Cup_final_tournament|access-date=2021-08-26|website=www.wikiwand.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2009-12-09|title=The 1934 World Cup|url=https://sites.duke.edu/wcwp/research-projects/football-and-politics-in-europe-1930s-1950s/mussolinis-football/the-1934-world-cup/|access-date=2021-08-26|website=Soccer Politics / The Politics of Football|language=en-US}}</ref>
 
=== جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨ ===
وتاری سەرەکی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨]]
[[پەڕگە:Brésil-pologne1938.jpg|وێنۆک|ڕاست|دیمەنێک لە یاری نێوان بەڕازیل و پۆڵندا کە ٥-٦٥–٦ لە لە بەرژەوەندی بەڕازیل تەواو بوو]]
بڕیاردرا خولی سێیەمی ئەم جامە لەلایەن وڵاتی [[فەڕەنسا|فەرەنساوە]] میوانداری بکرێت کە ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٤ی حوزەیران تاکوو ١٩ی حوزەیرانی ١٩٣٨ی خایاند،<ref>{{Cite web|title=History of the World Cup Final Draw|url=https://web.archive.org/web/20190412114259/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf|url-status=live}}</ref> ئەم بڕیاری فیفا بووە ھۆی ناڕەزایەتی دەڕبرینی [[ئەمریکای لاتینی|کیشوەری ئەمریکای لاتینی]]، [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] و [[ئەرژەنتین]] بەشداریان لە یارییەکانی پاڵەوتن نەکرد. هەروەها ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا]] لە کۆتایدا کشایەوە بەھۆی [[شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا|شەری ناوخۆییی ئیسپانیا]]. لەم خولەدا بۆیەکەم جار وڵاتی خانەخوێ و ھەڵگری نازناوەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەبێ ئەنجامدانی یارییەکانی پاڵاوتن، بەشدارییان لە پاڵەوانییەتیەکەپاڵەوانییەتییەکە کرد. ھەروەھا وەک خولی پیشوو بە سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆران ئەنجامدرا. لە سەرتادا وابڕیاربوو کە ١٦ ھەڵبژاردە بەشداری بکەن بەلام دوای ئەوەی [[نەمسا]] بەھۆی ئۆپراسیۆنی [[ئانشلوس]] خرایە سەر [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] بۆیە لەم خولە پاشەکشەی کرد، تەنھا ١٥ ھەڵبژاردە مایەوە، فیفا ڕێگای بە تیمی [[لاتڤیا]] نەدا کە وەک جێگرەوەی [[نەمسا]] بەشداری بکات. ھەربۆیە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد|ھەڵبژاردەی سوید]] کە بریاربوو یاری خۆی لەگەڵ نەمسا ئەنجامبدات بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرکەوتن بۆ قۆناغی دواتر.<ref>{{Cite web|date=2018-04-19|title=World Cup stunning moments: Austria's Wunderteam {{!}} John Ashdown|url=http://www.theguardian.com/football/blog/2014/apr/22/world-cup-stunning-moments-austria-wunderteam|access-date=2021-08-26|website=the Guardian|language=en}}</ref> لەم خولەدا سێ یاری دووبارەکرایەوە دوای ئەوەی بە یەکسان بوون کۆتاییان پێ ھات، ئەوانیش یاری نێوان بەرازیل -چیکۆسلۆڤاکیا (لە یاری دووەم بەڕازیل بوو براوە ٢–١) ئەڵمانیا - سویسرا (لەیاری دووەم سویسرا بردییەوە بە ئەنجامی ٢–٤) کووبا - ڕۆمانیا دوای ئەوەی یەکسان بوون بە ٣–٣ لە یاری دووەمدا کووبا ١–٢ یارییەکەی بردەوە.<ref>{{Cite web|title=FIFA World Cup 1934 Italy - Results, fixtures, tables and stats - Global Sports Archive|url=https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1934-italy/round-of-16/253/|access-date=2021-08-26|website=globalsportsarchive.com}}</ref>
[[پەڕگە:Stade municipal du Havre - Wedstrijd Nederland-Tsjechoslowakije, WK 1938.jpg|وێنۆک|243x243پیکسڵ|دیمەنێک لە یاری نێوان هۆڵنداھۆڵندا و چیکوسلۆڤاکیا]]
یاری کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨ لە نێوان هەردووھەردوو هەڵبژاردەیھەڵبژاردەی ئیتالیا و هەنگاریا،ھەنگاریا، بە ئامادەبوونی ٤٥ ھەزار ھاندەر لە یاریگای ئۆڵمپیک لە شاری پاریس بەڕێوەچوو. هەرھەر لە سەرەتاوە ئیتالیا لە ڕیگای یاریزان جینۆکلاوسی لە خولەکی ٦ی یارییەکە گۆڵێكیگۆڵێکی تۆمار کرد، دواتر پال تیکتۆس، یاریزانی هەڵبژاردەیھەڵبژاردەی هەنگاریاھەنگاریا لە خولەکی "٨" ئەنجامی یارییەکەی یەکسان کردەوە. بەڵام لە خولەکی "١٦" ئیتالیا لە ڕیگای سیلڤیۆ پیۆلە گۆلێکی تۆمار کرد، پاشان جینۆ کلاوسی گۆڵی دووەمی خۆی و سێیەمی هەڵبژاردەکەیھەڵبژاردەکەی لە خولەکی ٣٥ تۆمارکرد، بەم ئەنجامە گێمی یەکەم تەواوبوو. لە گێمی دووەم یاریزانی هەنگاریا،ھەنگاریا، جیۆرجی سیرۆوسی لە خولەکی "٧٠" گۆڵێکی دیکەی بۆ هەڵبژاردەکەیھەڵبژاردەکەی تۆمارکرد. بەڵام ئەمە کاریگەری نەبوو لەسەر ئەنجامە و لە خولەکی "٨٠" سیلڤیۆ پیۆلە گۆڵی دووەمی خۆی و چوارەمی ئیتالیا تۆمار کرد. بەم شێوەیە ئیتالیا بە ئەنجامی ٤-٢٤–٢ سەرکەوتنی بەدەست هێنا،ھێنا، بەمەش بۆ جاری دووەم لە سەرلەسەر یەک نازناوەکەی بەرزکردەوە.<ref>{{Cite web|date=2013-11-01|title=1938 FIFA World Cup France ™ - FIFA.com|url=https://web.archive.org/web/20131101090325/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/results/matches/match=1174/report.html|access-date=2021-09-09|website=web.archive.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=1938 World Cup: Italy repeats as champions|url=https://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724|url-status=live}}</ref> [[ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیلیش]] پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا دوای بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی سوید بە ٤–٢. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ١٨ یاری ٨٤ جار گۆڵ تۆمارکرا و یاریکەری بەڕازیلی لیۆنیداس بووە گۆڵکار بە تۆمارکردنی حەوت گۆڵ.<ref>{{Cite web|title=Football World Cup 1938 in France|url=https://www.footballhistory.org/world-cup/1938-france.html|access-date=2021-08-26|website=www.footballhistory.org}}</ref> ھەڵبژاردەی بەڕازیل تاکە نوێنەری کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]] بوو. بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، بۆ ماوەی ١٢ ساڵ پاڵەوانیتییەکە ئەنجام نەدرا تا ساڵی ١٩٥٠. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] بۆماوەی ١٦ ساڵ وەک پاڵەوان و ھەڵگری نازناوە جیھانییەکە (١٩٣٤–١٩٥٠) مایەوە.
 
=== جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠ ===
وتاری سەرەکی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]]
[[پەڕگە:Urug1950.jpg|وێنۆک|ڕاست|ھەڵبژاردەی ئۆروگوای پاڵەوانی جامی جیھانی ١٩٥٠]]
پاش ئەوەی جامی جیهانییجیھانیی بۆماوەی ١٢ ساڵ بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ڕاگیرا، [[فیفا]] بەدوای وڵاتێکدا دەگەڕا بۆ قەرەبووکردنەوەی جامی جیھانی ١٩٤٢–١٩٤٦ بەلام ھیچ وڵاتێک ئامادەیی خۆی نیشان نەدا بۆ ئەوەی میوانداری بکات، تا ئەوەی [[بەڕازیل|بەرازیل]] بە مەرجی ئەوەی پالاوانێتییەکە لە ساڵی ١٩٥٠ ئەنجام بدرێت (کە بریاردرابوو ١٩٤٩ بەڕێوەبچێت) ئامادەی خۆی نیشاندا ئەم خولە میوانداریی بکات.<ref>{{Cite web|title=Planet World Cup - 1950 - Overview|url=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1950/wc50index.html|access-date=2021-08-28|website=www.planetworldcup.com}}</ref> پێشتر ھەردوو وڵاتی بەڕازیل و ئەڵمانیای نازی ئامادەیی خۆیان نیشاندا بوو بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانییی ١٩٤٢. فیفا دەستی کرد بەھەوڵەکانی لەگەڵ وڵاتەکان بۆ بەشداری پێکردنی هەڵبژاردەکانیانھەڵبژاردەکانیان لە یارییەکانی ئەم پاڵەوانیەتییەپاڵەوانییەتییە. بەھۆی ھەلومەرجی جەنگەوە ھەڵبژاردەی ئیتالیا کە ھەلگری نازناوەکە بوو لەو بڕوایەدا نەبوو بتوانێت بەشداری بکات <ref>Lisi (2007), pp. , 48-49</ref> بەڵام دوای ئەوەی فیفا خەرجی ھەڵبژاردەکەی لە ئەستۆ گرت ڕازی بوو بە گەشتکردن بۆ [[بەڕازیل]]؛<ref name="lisi_47">Lisi (2007), p. 47</ref> ھەروەھا [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی]] بڕیاریدا ھەڵگری نازناوەکە بەبی پاڵاوتن سەرکەوێت بۆ پاڵەوانیەتییەکە پاڵەوانییەتییەکە.<ref name="ReferenceA">{{Cite web|date=2014-07-08|title=Brazil's first World Cup draw - FIFA.com|url=https://web.archive.org/web/20140708202009/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2013/m=12/news=brazil-first-world-cup-draw-2238709.html|access-date=2021-08-28|website=web.archive.org}}</ref>
[[پەڕگە:Gol ghiggia vs brasil.jpg|وێنۆک|236x236پیکسڵ|دیمەنێک لە گۆڵی دووەمی ئۆروگوا لە یاری کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠ لە ڕێگای ئەلسیدس جیگییا]]
ماوەی خولەکە لە ٢٤ی حوزەیران تاکوو ١٦ی تەممووزی ١٩٥٠ی خایاند، ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانیی بەشدارییان تێداکردبوو لە نێو سێ کیشوەری جیھان، بەڵام بەھۆی کشانەوەی چەند ھەڵبژاردەیەک مانەوە ١٣ وڵات. لەناو چوارکۆمەڵە جێگیرکران. ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا و ھەڵبژاردەی ژاپۆن لەم خولە بەشداریان نەکرد بەھۆی کاریگەرییەکانی جەنگی جیھانی دووەم.<ref name="ReferenceA"/> یاری کۆتایی لە [[یاریگای ماراکانا|یاریگای مەراکانا]]<ref name="ReferenceB">{{Cite web|date=2008-03-13|title=Maracanã, the largest stadium of the world - sambafoot.co.uk, Football + Brazil|url=https://web.archive.org/web/20080313110429/http://www.sambafoot.com/en/articles/30_Maracana_the_largest_stadium_of_the_world_page_2.html|access-date=2021-08-28|website=web.archive.org}}</ref> بە ئامادەبوونی ژمارەیەکی پێوانەی لە ھاندەر کە نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس دەبوون لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەرازیلی]] خانەخوێ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆروگوای]] ھەڵگری یەکەم نازناوی ئەم پاڵەوانێتییە بەرێوەچوو.<ref name="ReferenceB"/> بە شێکی زۆری جیھان چاو لەسەر ئەوەبوو کە بەڕازیل نازناوەکە بەدەست بھێنێت بەھۆی ئەوەی یەک ساڵ پێشتر جامی کوپا ئەمریکا بەدەست ھێنابوو، هەروەهاھەروەھا توانیبووی ئاستێکی باش پێشکەش بکات.<ref>{{Cite news|title=How Uruguay broke Brazilian hearts in the 1950 World Cup|url=https://www.bbc.com/news/magazine-27767298|newspaper=BBC News|date=2014-06-13|access-date=2021-08-28|language=en-GB}}</ref> لە سەرەتادا بەرزایل لە خولەکی ٤٧ی گێمی دووەم گۆلی تۆمارکرد بەڵام ھەڵبژاردەی ئۆروگوای بەتۆمارکردنی ٢ گۆڵی یەک بەدوای یەک ئەنجامێکی چاوەروانەکراوی بەدەست ھێنا و یارییەکەی بردەوە ،بردەوە، بۆ دووەمجار بووە پاڵەوانی جامی جیهانجیھان.<ref name="FIFA">{{Cite web|title=FIFA|url=https://fifa.com/|access-date=2021-08-28|website=fifa.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-03-15|title=World Cup stunning moments: Uruguay's 1950 triumph in Brazil|url=http://www.theguardian.com/football/blog/2014/feb/18/world-cup-25-stunning-moments-no2-uruguay-brazil-1950-scott-murray|access-date=2021-08-28|website=the Guardian|language=en}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٢٢ یاری ٨٨ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی ئەردمێر بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ھەشت گۆڵ.<ref>{{Cite web|title=Brazil Legends: Jairzinho|url=https://footballwhispers.com/blog/brazil-legends-jairzinho/|access-date=2021-08-28|website=footballwhispers.com|language=en-GB}}</ref>
 
=== جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤ ===
[[پەڕگە:Stade_de_Suisse,_Wankdorf_with_1954_World_Cup_memorial.jpg|وێنۆک|228x228پیکسڵ|وێنەی تابلۆیەک لە شاری بێرنی سویس کە تێیدا ئەنجامی یاری کۆتایی نێوان ھەڵبژاردەی ھەنگاریا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوای دانراوە]]
[[سویس]] وەک تاکە وڵات ئامادەیی خۆی نیشاندا بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤]]. یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی لە ھەمان ئەو ڕۆژەی کە [[بەڕازیل]] وەک خانەخوێی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]] ڕاگەیاند بەهەمانبەھەمان شێوە سویسی وەک ولاتی میوانادار ناساند.<ref>{{Cite web|title=تاريخ كأس العالم {{!}} مونديال 1954 .. مسمار الحذاء يهدي ألمانيا الكأس {{!}} Goal.com|url=https://www.goal.com/ar/أخبار/تاريخ-كأس-العالم-الألف-للياء-مونديال-1954-ألمانيا/zxs0mg36stuf1e1gks1o5my6v|access-date=2021-08-28|website=www.goal.com}}</ref> شازدە وڵات لە چەند کیشوەرێکی جیاواز بەشداریان کرد، بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لەم خولە سیستەمی یارییەکانی گۆرانکاریان تێداکرا، کار بەسیستەمی خاڵ کرا یەکەم و دووەمی ھەر گرووپێک دەگەیشتن بە قۆناغی دواتر. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٥ی حوزەیران تاکوو ٤ی تەممووزی ١٩٥٤ی خایاند، یەکەم یاری لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] بەڕێوەچوو، لەم یارییەدا ھەڵبژاردەی بەڕازیل توانی بە ٥–٠ یارییەکە بباتەوە. دوای تەواوبوونی قۆناغی کۆمەڵەکان و قۆناغی ھەشت و یاری پێش کۆتایی، ھەردوو ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا، ھەڵبژاردەی ھەنگاریا لە یاری کۆتایی بەیەکگەیشتن. زۆربەی خەڵک لەو بڕوایەدا بوون [[مەجارستان|ھەنگاریا]] نازناوەکە دەباتەوە بەھۆی ئەوەی لە قۆناغی کۆمەڵەکان ھەنگاریا ٨–٣ لە ئەڵمانیای ڕۆئاوای بردبووەوە،<ref>{{Cite web|title=FIFA World Cup 1954 Switzerland - Results, fixtures, tables and stats - Global Sports Archive|url=https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1954-switzerland/group-stage/266/|access-date=2021-08-28|website=globalsportsarchive.com}}</ref> جگە لەوەی یاریزانانی ھەنگاریا ئاستێکی باشیان لە پاڵەوانییەتیەکەپاڵەوانییەتییەکە پیشاندابوو، بۆیە زۆربەی پێشبینییەکان لە بەرژەوەندی ھەنگاریا بوو. یاری کۆتایی کە لە یاریگای وانکدۆرف، بێرن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٦٢ ھەزار کەس بەڕێوەچوو،<ref>{{Cite web|last=news.ch|title=Geschichte des Wankdorf/Stade de Suisse|url=http://www.fussball.ch/Geschichte+des+Wankdorf+Stade+de+Suisse/217982/detail.htm|access-date=2021-08-28|website=http://www.nachrichten.ch/|language=de}}</ref> ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی [[مەجارستان|ھەنگاریا]].<ref name="FIFA"/> ئەوەش بۆ یەکەم جار بوو لە مێژووی خۆیدا ئەڵمانیا نازناوەکەی بەدەستهێنابەدەستھێنا. ئەڵمانییەکان لە ڕێگای دەزگاکانی ڕاگەیاندنەوە یارییەکەیان بە نازناوی موعجیزەی بێرن (بە [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]: Das Wunder von Bern) ناوهێناناوھێنا وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو ڕووداوە مێژوویییە.<ref>{{Cite web|last=Staff|first=Scroll|title=A brief history of Fifa World Cup: Switzerland 1954, when West Germany stunned the ‘Magic Magyars’|url=https://scroll.in/field/881802/a-brief-history-of-fifa-world-cup-switzerland-1954-when-west-germany-stunned-the-magic-magyars|access-date=2021-08-28|website=Scroll.in|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-01-14|title=حكاية مونديال 1954.. ألمانيا تتوج باللقب في ليلة معجزة برن|url=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/14/world-cup-1954-story|access-date=2021-08-28|website=CNN Arabic|language=ar}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی ١٦ یاری ١٤٠ جار گۆڵ ھەژێنرا بەڕێژەی بۆ ھەریارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ کرا، یاریکەری ھانگاری ساندڕۆ کۆشیتش بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ١١ گۆڵ.
 
=== جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ ===
[[پەڕگە:Swedish National football team starting 11 1958 WC final.jpg|وێنۆک|یاریزانانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد]]، پێش دەستپێکردنی یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨.]]
[[پەڕگە:Winning brazilian National team 1958.jpg|وێنۆک|خۆشحالێ یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل، دوای بردنەوەی یاری کۆتایی بەرامبەر ھەڵبژاردەی سوید بە ئەنجامی ٤–٢ لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ .]]
جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ خولی شەشەمی پاڵەوانێتییەکە لەلایەن [[سوێد]] ەوە میوانداریکرا،<ref name="norlin2425">Norlin, pp.24–25</ref> بێجگە لە سوێد هەریەکەھەریەکە لە [[ئەرژەنتین]]، [[مەکسیک]] و [[وێڵز|وێلز]] ئامادەیی خۆیان نیشاندابوو بۆ میواندارکردنی جامەکە بەلام لە کۆتاییدا لە کۆنفراسی فیفا لە شاری [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]] و لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٥٠ ئەو مافە بە [[سوێد]] درا.<ref>{{Cite web|date=2018-07-05|title=Wayback Machine|url=https://web.archive.org/web/20180705170813/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/ip-201_13a_fwc-host.pdf|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> پێشتر دوو جار سوێد ئامادەیی خۆی نیشاندا بوو بۆ بەرێوەبردنی جامی جیھانیی فیفا لە ساڵەکانی (١٩٣٠ و ١٩٣٤) بەڵام لە ھەردوو خولدا لە بەرژەوەندی [[ئیتالیا]] خۆی کشاندەوە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٨ تا ٢٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٨ی خایاند، شانزدە ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد. هەڵبژاردەھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەسەر ٤ کۆمەڵەدا دابەشکران.
 
بۆیەکەم جار لەمێژووی ئەم پاڵەوانێتییە لە تەلەڤیزیۆنەوە یارییەکانی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەخشکرا، تەنھا لە ئەورووپای ڕۆژھەلات نەبێت کە ھیچ وڵاتێک مافی پەخشەکەی وەرنەگرت.<ref>{{Cite web|title=25 معلومة غريبة عن كأس العالم 1958|url=https://www.ultrasawt.com/25-معلومة-غريبة-عن-كأس-العالم-1958/غياث-تفنكجي/رياضة|access-date=2021-08-29|website=الترا صوت|language=en}}</ref> هەروەهاھەروەھا بۆیەکەم جار و کۆتاجار [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی وێڵز|ھەڵبژاردە وێلز]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیرلەندای باکوور|ئیرلەندای باکوور]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلەندا|سکۆتلەندا]] کە پێکھێنەری [[بریتانیای مەزن|بەریتانیای گەورەن]] بەشداریان کرد.<ref>{{Cite web|url=https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml|access-date=2021-08-29|website=www.eurosport.com}}</ref> ئینگلتەرا بەھۆی لەدەستدانی بەشێکی یاریزانەکانی لە کارەساتیی میونخ کاریگەری لەسەر ئاستی ھەڵبژاردەکە بۆ درووستدروست بوو.<ref>{{Cite web|title=25 معلومة غريبة عن كأس العالم 1958|url=https://www.ultrasawt.com/25-معلومة-غريبة-عن-كأس-العالم-1958/غياث-تفنكجي/رياضة|access-date=2021-08-29|website=الترا صوت|language=en}}</ref> یەکەم یاری پاڵەوانێتییەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ھەڵگری نازناوی خولی پێشوو بوو، یارییەکە بە ئەنجامی ٣–١ لە بەرژەوەندی ئەڵمانیان تەواو بوو؛ یاری نێوان (چیکۆسلۆڤاکیا - ئێرلندای باکوور)، (وێلز -ھەنگاریا) دووبارەکرانەوە بەھۆی یەکسان بوونیان. یاری کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد|سوید]] وڵاتی خانەخوێ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] لە یاریگای ڕاسوندا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٤٩ ھەزار کەس بەرێوەچوو، لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بۆیەکەمینجار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٥–٢ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوید.<ref name="fifa.com">{{Cite web|title=FIFA|url=https://fifa.com/|access-date=2021-08-29|website=fifa.com|language=en}}</ref><ref name="ReferenceC">{{Cite web|date=2015-05-14|title=Diego Maradona goal voted the FIFA World Cup™ Goal of the Century - FIFA.com|url=https://web.archive.org/web/20150514104212/http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=82406/index.html|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٥ یاری ئەوا ١٢٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە بەڕێژەی بۆ ھەریارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ تۆمارکرا، یاریکەری ھانگاری [[جەست فۆنتین]] بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی سێزدە گۆڵ. یاریزانی بەرازیلی [[پێلێ]] بۆیەکەم جار بەشداری جامی جیھانی کرد کە ھێشتا تەمەنی نەببوو بە ١٨ ساڵ ئەوا توانی ٨ گۆڵ تۆماربکات و ھەروەھا دوایین گۆڵی پاڵەوانێتییەکەی کرد لە خولەکی "٩٠" بەمەش بووە لاوترین یاریزان کە نازناوی جامی جیھانی لەگەڵ ھەڵبژاردەی وڵاتەکەی بەدەست بھێنێت و ھەروەھا لاوترین یاریزان کە ئەو ژمارە گۆڵە لە جامی جیھانی تۆماربکات.<ref>{{Cite web|date=2018-10-23|title=Planet World Cup - 1958 - Final|url=https://web.archive.org/web/20181023090834/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1958/wc58final.html|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> لەم پاڵەوانییەتەدا ھیچ کام لە ولاتەکانی کیشوەری ئاسیا و کیشوەری ئەفریقا بەشداریان نەکرد.<ref>{{Cite web|date=2018-01-15|title=حكاية مونديال 1958.. بزوغ نجم بيليه في نهائي الأرقام القياسية|url=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/15/world-cup-1958-pele-brazil|access-date=2021-08-29|website=CNN Arabic|language=ar}}</ref>
 
=== جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ ===
{{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢}}
[[پەڕگە:Batalla de Santiago 2.jpg|وێنۆک|دیمەنێک لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی ئیتالیا و ھەڵبژاردەی چیلی. کە بەھۆی شەڕ و توندوتیژییەوە بە شەڕی سانتیاگۆ بەناوبانگە. چەند جارێک بەو ھۆیەوە یارییەکە وەستێنرا و پۆلیس ھاتنەناویاریگاوە بۆ کۆنتڕۆلکردنی یاریزانان]]
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ پاڵەوانییەتی ژمارە حەوتەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لە [[چیلی]] بەڕێوەچوو، ھۆکاری ھەڵبژاردنی چیلی لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی [[فیفا]] ئەوەبوو کە دوو پاڵەوانێتی پێشو (١٩٥٤–١٩٥٨) لە [[ئەورووپا|کیشوەری ئەووروپا]] بەرێوەچوون، ئەمەش ترسی لای یەکێتییەکە دروست کرد کە ولاتانی [[ئەمریکای لاتینی]] بایکۆتی بەشداریکردن بکەن؛<ref>{{Cite web|title=FIFA World Cup 1962 - Historical Football Kits|url=http://www.historicalkits.co.uk/international/tournaments/fifa-world-cup/1962/1962-index.html|access-date=2021-08-29|website=www.historicalkits.co.uk}}</ref> بەتایبەت لەکاتی پێشکەشکردنی داواکاری بۆ میوانداریکردنی جامەکە لەلایەن چیلییەوە، سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی چیلی وتی " «ئێمە ھیچ شتێکمان نییە، بۆیە دەبێت جامی جیھانیمان ھەبێت."»<ref>{{Cite web|title=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول|url=https://www.kooora.com/?n=0&o=n|access-date=2021-08-29|website=www.kooora.com}}</ref> لە ھەمانکاتدا وڵاتی ئەرژەنتینیش پاڵێوراوێکی دیکە بوو. دوو ساڵ پێش پاڵەوانیتییەکە بوومەلەرزەیەکی بەھێزە کە بە [[بومەلەرزەیبوومەلەرزەی ١٩٦٠ی ڤاڵدیڤیا|بوومەلەرزەی ڤالدیڤا]] یان بوومەلەرزە بەھێزەکەی چیلی ناسراوە لە ڕۆژی یەکشەمە ٢٢ی ئایاری ١٩٦٠ ڕوویدا، بەھێزترین بوومەلەرزەی جیھانە کەتائێستا تۆمارکرابێت کە ٩٫٥ پلەی ڕێختەر بوو.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19600522191120_30/region-info|access-date=2021-08-29|website=earthquake.usgs.gov}}</ref> بەھۆی ئەم وێرانکارییەوە بەشێک لە یاریگاکان توشیتووشی زیانی زۆر هاتنھاتن بەناچاری یارییەکان لە چوار یاریگا بەرێوەچوو لە جێگای ١٠ یاریگا. ئەمەش چیلی ڕووبەرووی ڕەخنەیەکی زۆر کردەوە بە تایبەت لەلایەن ڕاگەیاندکارانی ئیتالیا، بەوەی گومانی خۆیان لە توانای چیلی بڵاوکردەوە بۆ ڕێکخستنی ئەم پاڵەوانێتییە.
[[پەڕگە:Seleção Brasileira de Futebol na Copa do Mundo de 1962.tiff|وێنۆک|231x231پیکسڵ|یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل براوەی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ بۆ دووەم جار لە سەرییەک .]]
ماوەی پاڵەوانییەتییەکە٣٠ی ئایار تاکوو ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٢ی خایاند، شانزدە ھەڵبژاردە لە نێو سێ کیشوەری جیاوازدا بەشدارییان کرد. لە کۆتاییدا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا.<ref>{{Cite web|title=Planet World Cup - 1962 - Final|url=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1962/wc62final.html|access-date=2021-08-29|website=www.planetworldcup.com}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنرا، ھەریەکە لە [[درازین یۆکۆفیچ]]، [[گارینشیا، فافا]]، [[لیونێل سانشێز]]، [[ئیڤانۆڤ]] و فلۆران بوونە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی چوار گۆڵ بۆ ھەریەکێکییان. [[ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] بۆ دووەم جار لەسەریەک نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{Cite web|title=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: تشيلي 1962 {{!}} Goal.com|url=https://www.goal.com/ar/news/3148/تاريخ-كأس-العالم/2010/05/10/1927763/تاريخ-كأس-العالم-مع-جولكوم-تشيلي-1962|access-date=2021-08-29|website=www.goal.com}}</ref>
[[پەڕگە:The Queen presents the 1966 World Cup to England Captain, Bobby Moore. (7936243534).jpg|وێنۆک|[[ئێلیزابێتی دووەم]]، لەکاتی پێدانی جامی ژۆل ڕێمی (کە ئەوکات ناوی جامەکەبوو) بە [[بۆپی مۆر]] کاپتنی ھەڵبژاردەی ئینگلترا دوای بردنەوەیان بە ئەنجامی ٤–٢ لە ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا]]
 
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ پاڵەوانییەتیی ژمارە ھەشتەمە لە جامی جیھانیی فیفا. هەریەکەھەریەکە لە وڵاتەکانی [[ئینگلتەرا]]، [[ئیسپانیا]] و [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی ئەم جامە بەڵام دواتر [[ئیسپانیا]] لە داوەکەی کشایەوە. کێبڕکێکە لە نێوان ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئینگلتەرا بوو سەرئەنجام لە ٢٢ی ئابی ١٩٦٠ لە کۆنفرانسی فیفا لە [[ڕۆما]]، ئینگلتەرا بە بەدەستهێنانیبەدەستھێنانی ٣٤ دەنگ مافی میوانداریکردنی جامی جیھانی ١٩٦٦ی وەرگرت.<ref>{{Cite web|date=2018-01-23|title=حكاية مونديال 1966.. إنجلترا تتوج باللقب وألمانيا تشعر بالظلم|url=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/23/wc1966-england-champion-mundial-story|access-date=2021-08-29|website=CNN Arabic|language=ar}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١١ تاکوو ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٦ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد. جگە لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باکوور|ھەڵبژاردەی کۆریایی باکوور]] سەرجەم وڵاتەکانی [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] بایکۆتی بەشداریکردنیان لە پاڵاوتنەکان بۆ گەیشتن بە پاڵەوانێتییەکە کرد، ئەمەش بەهۆکاریبەھۆکاری نادادپەروەریی فیفا لە دابەشکردنی کورسییەکان بۆ بەشداریکردن لە پاڵەوانێتییەکە کە یەک کورسی بۆ ئەو دوو کیشوەرە دابین کرابوو لەکاتێکدا ئەورووپا ٩ کورسی و ئەمریکای باشوور ٤ کورسی ھەبوو.<ref>{{Cite web|date=2010-06-14|title=Wayback Machine|url=https://web.archive.org/web/20100614213618/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref><ref>{{Cite book|last=Atherton|first=Martin|url=https://books.google.com.lb/books?id=m7SbwNM4Y0sC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=National+Football+Museum+1966+fifa+world+cup+replica&source=bl&ots=fGlnlOa9DG&sig=In5_tWFWoC5LcpqH9kP6nX9JN6A&hl=en&ei=PnSQTLLYK8aAlAfiuZXkAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=National%20Football%20Museum%201966%20fifa%20world%20cup%20replica&f=false|title=The Theft of the Jules Rimet Trophy: The Hidden History of the 1966 World Cup|date=2008-02-07|publisher=Meyer & Meyer Verlag|isbn=978-1-84126-227-7|language=en}}</ref>
[[پەڕگە:Argentina germania 1966.JPG|وێنۆک|ڕاست|دیمەنێک لە یاری نێوان ئەڵمانیا و ئەرژەنتین]]
 
یەکێک لە ڕووداوە مێژووییەکانیمێژوویییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە، '''دزینی جامامەکە''' بوو. ئەوەش دوای ئەوەی یەکێتیی تۆپی پێی ئینگلتەڕا بڕیاریدا جامەکە لە یەکێک لە پێشانگاکانی لەندەن دابنێت بەمەبەستی لە نزیکەوە بینینی جامەکە لەلایەن سەردانیکەران و ھەوادارانی تۆپی پێ. بەھۆی ئەمەوە لەلایەن کەسێکەوە جامەکە دەدزرێت و تەنھا سێ مانگیش مابوو بۆ بەرێوەچوونی یارییەکان.<ref>{{Cite web|last=Staff|first=Guardian|date=2006-04-23|title=The story of Pickles the dog and the stolen trophy|url=http://www.theguardian.com/football/2006/apr/23/newsstory.sport1|access-date=2021-08-29|website=the Guardian|language=en}}</ref> ئەم ڕووداوە کاردانەوەی ناوخۆیی و جیھانی لێکەوتەوە. پۆلیس و ھێزەکانی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] بە ھەموو شێوەیەک کەوتە گەڕان و پشکنین بە مەبەستی دۆرزینەوەی جامەکە بەڵام بێ سود بوو تا ئەو کاتەی سەگێگی ڕەنگ سپی و ڕەش کە ناوی پیکلز لەکاتی پیاسەکردن لەگەڵ خاوەنەکەی لە باشووری لەندەن جامەکەی دۆزییەوە.<ref>{{Cite web|title=Dog who saved the World Cup for England - CNN.com|url=http://www.cnn.com/2010/LIVING/06/18/mf.pickles.world.cup.trophy/index.html|access-date=2021-08-29|website=www.cnn.com|language=en}}</ref> دواتر خاوەنی سەگەکە جامەکە ڕادەستی یەکێک لە بنکە نزیکەکانی خۆی دەکات. بەھۆی ئەمە لەلایەن خەڵکەوە ستایشێکی زۆری سەگەکە و خاوەنەکەی کرا.<ref>{{Cite news|title=1966: Football's World Cup stolen|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/20/newsid_2861000/2861545.stm|date=1966-03-20|access-date=2021-08-29|language=en-GB}}</ref>
[[پەڕگە:Champions statue.jpg|وێنۆک|پەیکەری ھەریەکە لە یاریزانی ئینگلتەرا (لە ڕاستەوە بۆ چەپ) [[مارتین پیترەز]]، [[جیۆف ھۆرست]]، [[بۆپی مۆر]]، [[ڕای ویلسۆن]]]]
دواتر پاڵەوانییەتییەکە دەستی پێکرد، ھەڵبژاردەی بەڕازیل ھەڵگری نازناوی پێشوو لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە پاڵەوانێتییەکە چووە دەرەوە لەگەڵ ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بە ئەنجامی ٢–٠ لە بولگاریای بردەوە بەڵام لە دوو یاری دواتر شکستی ھێنا بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|ھەڵبژاردەی پورتوگال]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەجەرستان|ھەڵبژاردەی مەجەرستان]] بە ئەنجامی ٣–١.<ref name="fifa.com"/> لە ئەنجامێکی چاوەڕواننەکراوی دیکەدا، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باکوور|ھەڵبژاردەی کۆریای باکوور]] تاکە وڵاتی بەشداربووی [[ئاسیا]] گەیشتە قۆناغی ھەشتەم، دوای ئەوەی لە یاریی کۆمەڵەکان بە گۆلێکی بێ بەرامبەر لە ھەڵبژاردەی ئیتالیای بردەوە.<ref name="fifa.com"/> وەو لە بەرامبەر چیلی بە ئەنجامی ١–١ یەکسان بوو. سەڕەرای ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی یەکێتی سۆڤیەت بە ئەنجامی سێ گۆڵی بێ بەرامبەر دۆڕابوو. لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی ئۆرگوای و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ناوبژیوانی یارییەکە گۆڵێکی دروستی بۆ ئۆروگوای ھەژمار نەکرد سەرەرای ئەوەی تۆپەکە لە بەینی دوو تیرەکە تێپەر بوو. ئەم ڕووداوە بوە ھۆی تورە بوونی یاریزانانی ئۆرگوای و بەشێوەیەکی خراپ کاریگەری لەسەر دانان تا ئەوەی یارییەکەیان بە ئەنجامی ٤–٠ دۆراند.<ref>{{Cite web|title=مونديال 1966.. مقاطعة إفريقية وآسيوية.. وإنجلترا تدخل لوحة الشرف.. وتسجيل أول هاتريك في النهائي|url=https://gate.ahram.org.eg/News/1920309.aspx|access-date=2021-08-29|website=بوابة الأهرام}}</ref> یاری کۆتایی جامی جیھانی ١٩٦٦ لە یاریگای وێمبلی شاری لەندەن بەڕێوەچوو، یارییەکە بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٦ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ئەنجامدرا.<ref>{{Cite web|date=2013-12-04|title=FIFA.com - 1966 FIFA World Cup England ™|url=https://web.archive.org/web/20131204035558/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/matches/match=1633/report.html|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی جامەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٤–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیای ڕۆژاوا.<ref name="fifa.com"/> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنرا، یاریکەری پۆرتوگالی ئۆزیبیۆ بووە گۆڵکاری جامەکە بە تۆمارکردنی نۆ گۆڵ. بۆ یەکەم جار لە مێژووی جامەکە، کاتی زیادکراو بەکار ھات بۆ یاری کۆتایی دوای یەکسان بوونی ھەردوو ھەڵبژاردە لە کاتی ئاساییدا. یاریزانی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا [[جیۆف ھۆرست]] بووە یەکەم یاریزان لە مێژوودا لە یاری کۆتایی لە جامی جیھانیی فیفا سێ گۆڵ (ھاتریک) تۆماربکات.<ref>{{Cite web|title=Geoff Hurst Hall Of Fame profile|url=https://www.nationalfootballmuseum.com/halloffame/geoff-hurst/|access-date=2021-08-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2007-02-08|title=FIFA World Cup - Classic Moments from FIFA World Cup History|url=https://web.archive.org/web/20070208113916/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/cg/eng_frg_1966.html|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref>
 
=== جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ ===
{{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠}}
[[پەڕگە:Brazil 1970.JPG|وێنۆک|یاریزانانی ھەڵبژاردەی بەڕازیل براوەی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ |214x214پیکسڵ]]
جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ پاڵەوانییەتی ژمارە نۆیەمە لە جامی جیھانیی فیفا، لە وڵاتی [[مەکسیک]] بەڕێوەچوو، ئەمەش دوای ئەوەی یەکێتیی تۆپی پێی فیفا لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە [[تۆکیۆ|تۆکیۆی]]ی پایتەختی [[ژاپۆن]] بەمەبەستی دەستنیشانکردنی ولاتی میوانداری جامەکە کۆنفرانسێکی بەڕێوەبرد . هەریەکەھەریەکە لە مەکسیک و [[ئەرژەنتین]] ئامادەی خۆیان نیشاندابوو بۆ میوانداریکردنی خولەکە بەڵام دواجار مەکسیک بە ٥٦ دەنگ مافی میوانداریکردنی جامەکەی پێ بەخشرا،.<ref>{{Cite web|date=2019-04-12|title=Wayback Machine|url=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> ئەمەش یەکەمجار بوو لە مێژووی پاڵەوانیەتییەکەپاڵەوانییەتییەکە لە کیشوەری [[ئەمریکای باکوور]]ی بەڕێوەبچێ،<ref>{{Cite web|date=2014-07-18|title=تاريخ كأس العالم .. المكسيك 1970: الحرب الكروية وكأس العالم بالألوان {{!}} سبورتانا {{!}} esportana|url=https://web.archive.org/web/20140718212234/http://www.esportana.com/87064|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> ھاوکات یەکەم جاریش بوو پاڵەوانییەتییەکە لە دەرەوەی کیشوەری ئەورووپا، ئەنجام بدرێت.<ref name="fifa.com"/> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو ٢١ی حوزەیرانی ی ١٩٧٠ ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو.<ref name="fifa.com"/> ھەڵبژاردەی مەکسیک وەک ولاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا وەک ولاتی ھەڵگری نازناوی پێشوو بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرخران بۆ پاڵەوانیتییەکە،<ref>{{Cite web|title=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: المكسيك 1970|url=https://www.goal.com/ar/news/3148/تاريخ-كأس-العالم/2010/05/10/1926554/تاريخ-كأس-العالم-مع-جولكوم-المكسيك-1970|url-status=live}}</ref> لەکاتێکدا ٧٤ وڵات بە سیستەمی پاڵاواتن کێبڕکێیان کرد لە پێناو بەدەست ھێنانی ١٤ بلیتی کۆتایی.<ref>{{Cite web|date=2010-06-02|title=Wayback Machine|url=https://web.archive.org/web/20100602004441/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf#page=29|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> فیفا وەڵامی داواکارییەکانی وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقای دایەوە کە پێشتر بایکۆتی بەشداریکردنیان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|جامی جیھانی ١٩٦٦]] دابوو.<ref>{{Cite web|date=2014-07-12|title=Wayback Machine|url=https://web.archive.org/web/20140712112457/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/78/prelkit2014-1(stats).pdf|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> ھەڵبژاردەی مەغریب بووە دووەم ھەڵبژاردەی عەرەبی کە بەشداری جامی جیھانی بکات، دوای ئەوەی ھەڵبژاردەی میسر بۆ یەکەم جار لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤]] بەشداری کردبوو.<ref>{{Cite web|date=2013-05-21|title=Wayback Machine|url=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> ئەرژەنتین، ئیسپانیا، پورتوگال، فەڕەنسا نەیانتوانی لە قۆناغی پاڵاوتن سەرکەوتن بەدەست بھێنن بۆ گەیشتن بە پاڵەوانییەنییەکە.<ref>{{Cite web|date=2013-05-21|title=Wayback Machine|url=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref>
[[پەڕگە:Muller 1974.jpg|وێنۆک|[[گێرد مۆلەر]] گۆڵکاری جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠بە تۆمارکردنی دە گۆڵ|255x255پیکسڵ]]
[[پەڕگە:Commemorative plaque Aztec Stadium.jpg|وێنۆک|ڕاست|تابلۆی بیرەوەری یاری سەدەی نێوان ھەڵبژاردەی ئیتالیا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای ئەزتێکا لە شاری مەکسیۆکی ستی |212x212پیکسڵ]]لەم خولەدا بۆ یەکەم جار ڕێگەدرا بە ھەڵبژاردەکان دوو گۆرانکاری (تەبدیل) لە نێوان یاریزانەکان ئەنجام بدەن لە کاتی یارییەکان،<ref>{{Cite web|date=2013-05-21|title=Wayback Machine|url=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> ھەروەھا بۆ یەکەمجار کارتی سوور و زەرد خرایە بەردەست ناوبژیوان، کە پێشتر ھەر بەزارەکی بوو. لەگەڵ ئەوەشدا ھیچ کارتێکی سوور بەکار نەھێنرا.<ref>{{Cite web|date=2015-04-30|title=Ken Aston – the inventor of yellow and red cards - FIFA.com|url=https://web.archive.org/web/20150430120548/http://www.fifa.com/aboutfifa/footballdevelopment/technicalsupport/refereeing/news/newsid=80623/index.html|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/6I2pzmGzg|access-date=2021-08-29|website=www.webcitation.org}}</ref> جگەلەوەی بەھۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و مانگە دەستکرەکان توانرا یارییەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاو ڕەنگ پیشان بدرێت و ژمارەیەکی پێوانەی لە بینەرانی ئەم پاڵەوانییەتییە تۆمارکرا.<ref>{{Cite web|date=2008-09-13|title=FIFA.com - 1970 FIFA World Cup Mexico ™|url=https://web.archive.org/web/20080913232659/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref>
پاڵەوانییەتییەکە دوویاری مێژووی بەخۆیەوە بینی،کەبینی، کە لە ڕیزبەندی ١٠ باشترین یارییەکانی جامی جیھانیی فیفایە، ئەوانیش یاری نێوان ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئیتالیا لە یاری قۆناغی پێش کۆتایی کە ھاوکات بە یاری سەدەش ناسراوە.<ref>{{Cite web|date=2008-09-13|title=FIFA.com - 1970 FIFA World Cup Mexico ™|url=https://web.archive.org/web/20080913232659/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> ھەروەھا بەرازیل و ئیتالیا لە یاری کۆتایی. لە یاریی یەکەم دا ئیتالیای و ئەڵمانیای ڕۆژاوا بە ١–١ لە کاتی ئاسایی یەکسان بوون<ref>{{Cite web|date=2014-07-26|title=DFB - Deutscher Fußball-Bund e.V. - All Players from A-Z|url=https://web.archive.org/web/20140726172548/http://www.dfb.de/index.php?action=search&liga=Nationalmannschaft&id=500397&lang=E&no_cache=1&name=;Schnellinger&gegner=|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> بۆیە پەنابرایە بەرکاتی زیاد کراو، لەو ماوەیەدا پێنج گۆلی دیکە کرا. کە سەرئەنجام بە بردنەوەی ئیتالیا بە ٣–٤ تەواوبوو.<ref>{{Cite web|last=Lopresti|first=Sam|title=Italy World Cup Rewind: The Match of the Century, 1970|url=https://bleacherreport.com/articles/2024949-italy-world-cup-rewind-the-match-of-the-century-1970|access-date=2021-08-29|website=Bleacher Report|language=en}}</ref> لە یاریی دووەمدا کە ھاوکات یاری قۆناغی کۆتایی جامەکە بوو ھەردوو [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] و ئیتالیا لە یاریگای ئەزاتیکا، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ١٠٧ ھەزار کەس لە شاری [[مەکسیکۆ سیتی]] بەیەکگەیشتن،<ref>{{Cite web|date=2018-10-17|title=BBC - Jonathan Stevenson: The story of the 1970 World Cup|url=https://web.archive.org/web/20181017155256/http://www.bbc.co.uk/blogs/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1970_world_cu.html|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> ھەردوو ھەڵبژاردەکە مەبەستیان بوو نازناوەکە بۆ سێیەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەدەست بھێنن. ھەر بۆیە ڕکابەرییەکی دژوار لە نێوان ھەردوو تیم بینرا. لە تایمی یەکەم بەڕازیل بە گۆلی [[پێلێ]] لە خولەکی "١٩" پێشکەوت بەلام ڕۆبێرتۆ بۆنینسگای ئیتالی ئەنجامەکەی لە خولەکی " ٣٩ " یەکسان کردەوە تایمی یەکەم تەواوبوو.<ref>{{Cite web|date=2015-09-24|title=Brazil's 1970 winning team voted best of all time {{!}} Reuters|url=https://web.archive.org/web/20150924121245/http://www.reuters.com/article/2007/07/09/us-soccer-world-best-idUSL0988846220070709|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> لە تایمی دووەم بەرازیل لە لە ڕێگای یاریزانان [[جێرسۆن]]، [[جەیرزنھۆ]]، [[کارلۆس ئەلبێرتۆ تۆرێس]] سێ گۆڵی یەکبەدوای یەکی کرد ئەنجامەکەی کرد بە ٤–١.<ref>{{Cite web|date=2019-04-02|title=The boys from Brazil: On the trail of football's dream team {{!}} The Independent|url=https://web.archive.org/web/20190402182149/https://www.independent.co.uk/sport/football/international/the-boys-from-brazil-on-the-trail-of-footballs-dream-team-806939.html|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> بەم شێوەیە یارییەکەی بردەوە و بووە یەکەم ھەڵبژاردە سێ جار پاڵەوانییەتییەکە بەدەست بھێنێت دوای ئەوەی لە ساڵەکانی ١٩٥٨–١٩٦٢ ببوە پاڵەوان،<ref name="ReferenceD">{{Cite web|date=2018-08-03|title=THE LIST: The 10 greatest football teams of all time {{!}} Daily Mail Online|url=https://web.archive.org/web/20180803182738/http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1175630/THE-LIST-The-10-greatest-football-teams-time.html|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> بەپێی یاسای فیفاش ھەر وڵاتێک سێ جار نازناوەکە بباتەوە جامەکە وەک خەلات پێ دەبەخشێت. دواجار جامی ژۆل ڕیمێ (ئەو کات ناوی پاڵەوانییەتییەکە بوو) بە شێوەیەکی ڕەسمی درا بە بەرازیل.<ref name="ReferenceD"/>(ھەرچەندە ئەم جامە بۆ جارێکی دیکە لە ساڵی ١٩٨٣ دزرا و نەتوانرا بدۆزرێتەوە. لەو بڕوایەدایە جامەکە توانرابێتەوە) لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاریدا ٩٥ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری ئاڵمانی (ئاڵمانیای ڕۆژاوا) گێرد مۆلەر بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی دە گۆڵ. [[ماریۆ زگالۆ]] بووە یەکەم کەس کە وەک یاریزان (١٩٥٨–١٩٦٢) وەک ڕاھێنەر (١٩٧٠) جامی جیھانیی فیفا بەدەست بھێنێت .<ref>{{Cite web|date=2015-08-13|title=Classic Coach: - FIFA.com|url=https://web.archive.org/web/20150813131623/http://www.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=61571/index.html|access-date=2021-08-29|website=web.archive.org}}</ref> ھاوکات یاریزان [[پێلێ]] بە باشترین یاریزانی جامەکە دەستنیشانکرا.<ref>{{Cite web|title=Who was the best player in the 1970 World Cup winning Brazilian soccer team (considered by many to be the best Brazilian soccer team of all time)? - Quora|url=https://www.quora.com/Who-was-the-best-player-in-the-1970-World-Cup-winning-Brazilian-soccer-team-considered-by-many-to-be-the-best-Brazilian-soccer-team-of-all-time|access-date=2021-08-29|website=www.quora.com}}</ref>
 
=== جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ ===
[[پەڕگە:Seoul Plaza 2002 FIFA World Cup.jpg|وێنۆک|ھاندەرانی کۆریای باشووی لە کاتی سەیرکردنی یاری ھەڵبژاردەی ولاتەکەیان لە قۆناغی لێدەرچوون لە ڕێگای شاشەیەکی گەورەوە|248x248px]]
 
[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|جامی جیھانیی فیفیای ٢٠٠٢]] پاڵەوانییەتی ژمارە حەڤدەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لەوڵاتی [[ژاپۆن]] و [[کۆریای باشوور]] بەڕێوەچوو<ref>{{Cite web|last=Varcoe|first=Fred|date=2002-05-18|title=Beyond the limits of normalcy|url=https://www.japantimes.co.jp/sports/2002/05/18/soccer/international-soccer/beyond-the-limits-of-normalcy/|access-date=2021-08-30|website=The Japan Times|language=en-US}}</ref> کە بۆ یەکەمین جار بوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە کە لە دوو وڵاتی جیاواز میوانداری بکرێت، بۆ جاری یەکەم بوو لە [[ئاسیا|کیشوەری ئاسیا]] ئەنجام بدرێت، و یەکەمینجار بوو لە دەرەوەی ھەردوو کیشوەرەکەی ئەمریکا و کیشوەری ئەورووپا ئەنجام بدرێت.<ref name="ReferenceE"/><ref name="ReferenceF">{{Cite web|date=2018-10-02|title=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP 2002 {{!}} How the draw works|url=https://web.archive.org/web/20181002224727/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2002/1679670.stm|access-date=2021-08-30|website=web.archive.org}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو تاکوو ٣٠ی حوزەیران ی ٢٠٠٢ ی خایاند، تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، ھەردوو ھەڵبژاردەی ژاپۆن و کۆریای باشوور ڕاستەوخۆی سەکەوتن بۆ پاڵەوانەتییەکە لەھەمانکاتیش [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردەی فەڕەنسا]] ھەڵگری نازناوی پێشوو بەبێ ئەنجامدانی پاڵاوتن ڕاستەوخۆ بۆ پاڵەوانییەتییەکە سەرخرا.<ref name="ReferenceF"/><ref>{{Cite web|title=كأس العالم لكرة القدم ٢٠٠٢ في كوريا الجنوبية واليابان :: KOREA.NET Mobile Site|url=https://m.korea.net/arabic/AboutKorea/Sports/2002-FIFA-World-Cup-Korea-Japan|access-date=2021-08-30|website=m.korea.net}}</ref> ئەمەش دوایین جار بوو کە ھەڵگری نازناو بێ پاڵاوتن بگاتە خولەکە. ھەریەک لە ھەڵبژاردەکانی چین، ئیکوادۆر، سینیگال، و سلۆڤینیا بۆ یەکەمین جار بەشداریان لە جامی جیھانی کرد.<ref>{{Cite web|title=Men's Ranking|url=http://origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-world-ranking/men|access-date=2021-08-30|website=origin1904-p.cxm.fifa.com|language=en}}{{بەستەری مردوو|url=http://origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-world-ranking/men |date=ئابی ٢٠٢١ }}</ref> لەم خولەی جامەکە چەندین ئەنجامی چاوەڕوانەکراو ڕوویاندا. ھەڵبژاردەی فەرەنسا ھەڵگری نازناوی پێشوو ھەروەھا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای لە قۆناغی کۆمەڵەکان ماڵئاوایان کرد نەیانتوانی خالی پێویست بۆ گەیشتن بە قۆناغی دووەم بەدەست بھێنن لەھەمانکاتدا سینیگال کە یەکەم جاریبوو بەشداری بکات بە دووەمی کۆمەڵەکەی بەسەرکەوت بۆ قۆناغی دواتر.<ref>{{Cite web|title=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} France v Senegal {{!}} Senegal stun France|url=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/france_v_senegal/default.stm|access-date=2021-08-30|website=news.bbc.co.uk}}</ref><ref>{{Cite news|title=Senegal cling on to qualify|url=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/senegal_v_uruguay/newsid_1926000/1926996.stm|date=2002-06-11|access-date=2021-08-30|language=en-GB}}</ref> ھەروەھا ھەڵبژاردەی تورکیا و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا گەیشتنە یاری پێش کۆتایی بەڵام لەو قۆناغە تورکیا بەرامبەر بەڕازیل و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بە ئەنجامی ١–٠ دۆران.<ref>{{Cite web|title=Rejuvenation of Brazil awaiting one final fling|url=https://www.independent.ie/sport/soccer/rejuvenation-of-brazil-awaiting-one-final-fling-26046037.html|access-date=2021-08-30|website=independent|language=en}}</ref> [[ھاکان شکور]] یاریزانی ھەڵبژاردەی تورکیا خێراترین کۆڵی لە مێژووی پاڵەوانیتییەکە تۆمار کرد دوای تەنھا تێپەربوونی ١١ چرکە بە سەر دەسیتپێکی یاری نێوان ولاتەکەی و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور لە یاری دیارکردنی پلەی سێیەم کە دواجار یارییەکە بە ئەنجامی ٣–٢ لە بەرژەوەندی ھەڵبژاردەی تورکیا تەواو بوو.<ref>{{Cite web|last=Staff|first=Guardian|date=2002-12-04|title=Meet Hakan Sukur|url=http://www.theguardian.com/football/2002/dec/04/newsstory.sport11|access-date=2021-08-30|website=the Guardian|language=en}}</ref> یاری کۆتایی لە یاریگای نێودەوڵەتی یۆکۆھاما لە شاری یۆکۆھامای ولاتی ژاپۆن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٦٩ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو.<ref>{{Cite web|date=2019-03-29|title=NISSAN STADIUM|url=https://web.archive.org/web/20190329175445/https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php|access-date=2021-08-30|website=web.archive.org}}</ref> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا، ھەردوو گۆڵەکەش لەلایەن [[ڕۆناڵدۆ]] لە خولەکەکانی "٦٧"، "٧٩" تۆمارکران.<ref>{{Cite web|title=Planet World Cup - 2002 - Final - Germany v Brazil|url=http://www.planetworldcup.com/CUPS/2002/final_ger_v_bra.html|access-date=2021-08-30|website=www.planetworldcup.com}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤ یاری ١٦١ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی ڕۆناڵدۆ بووە گۆڵکاری پاڵەوانییەتییەکە بەتۆمارکردنی ھەشت گۆڵ<ref>{{Cite web|date=2012-04-13|title=World Cup 2002 - Top scorer|url=https://www.standard.co.uk/sport/world-cup-2002-top-scorer-6299561.html|access-date=2021-08-30|website=www.standard.co.uk|language=en}}</ref> وەھەروەھا گۆڵپارێزی ئاڵمانی [[ئۆلیڤەر کان]] بووە باشترین یاریزان و باشترین گۆڵپارێز پاڵەوانییەتییەکە ئەمەش یەکەم جار بوو گۆڵپارێزێک ببێتە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{Cite web|date=2014-11-29|title=2002 FIFA World Cup Korea/Japan ™ - Awards - FIFA.com|url=https://web.archive.org/web/20141129121922/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/koreajapan2002/awards/index.html|access-date=2021-08-30|website=web.archive.org}}</ref>[[کافۆ]] یاریکەری پێشووی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل]] بووە یەکەم یاریزان لە سێ یاری کۆتایی جامی جیھانی بەشداریبکات.<ref>{{Cite web|date=2018-06-25|title=World's greatest XI: the best ever football team in pictures - Telegraph|url=https://web.archive.org/web/20180625110255/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/8481543/Worlds-greatest-XI-the-best-ever-football-team-in-pictures.html?image=2|access-date=2021-08-30|website=web.archive.org}}</ref>
 
=== جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ ===
یەکەم یاریی پاڵەوانییەتییەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی ڕووسیا و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سەعوودی]] بەڕێوەچوو تێیدا ڕووسیا بە ئەنجامی ٥–٠ یارییەکەی بردووە، ئەمەش دووەمین ئەنجامی گەورەی ھەڵبژاردەی وڵاتی خانەخوێ بوو لە یاریکردنەوەدا تۆمارکرابێت،<ref>{{Cite news|title=Impressive Russia win World Cup opener|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44392911|newspaper=BBC Sport|access-date=2021-08-30|language=en-GB}}</ref> پاش ئیتالیا کە بە ئەنجامی ٧–١ لە ئەمریکا بردەوە لە یاریکردنەوەی جامی جیھانی ١٩٣٤. و دووەم گەورەترین دۆرانی ھەڵبژاردەی عەرەبستانی سعودیا بوو پاش ئەوەی لە جامی جیھانی ٢٠٠٢ بە ٨–٠ بەرامبەر ئەڵمانیا دۆرا.<ref>{{Cite web|title=World Cup 2018: Aleksandr Golovin genius caps dream start for 'worst Russia' ever {{!}} Goal.com|url=https://www.goal.com/en-ie/news/golovin-genius-caps-dream-world-cup-start-for-worst-russia/1g7ibqj81p1r718esh12hh3j4e|access-date=2021-08-30|website=www.goal.com}}</ref> و لە ھەمانکاتدا یەکەم ھەڵبژاردەی عەرەبییە بەو ئەنجامە شکست بھێنێت .<ref>{{Cite web|title=World Cup news: Blow for Russia as Alan Dzagoev limps off with hamstring injury in opener {{!}} Goal.com|url=https://www.goal.com/en-in/news/blow-for-russia-as-dzagoev-limps-off-with-hamstring-injury/1rdfvov69h8171tkwfzhxbx36b|access-date=2021-08-30|website=www.goal.com}}</ref> یاری کۆتایی پاڵەوانییەتییەکە لە ڕۆژی ١٥ی تەممووز لەیاریگای لوژنیکی لە مۆسکۆ بە ئامادەبوونی ٧٨٬٠١١ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی فەڕەنسا و ھەڵبژاردەی کرواتیا بەڕێوەچوو.<ref>{{Cite web|date=2019-05-27|title=How France Won Its Second World Cup Title - The New York Times|url=https://web.archive.org/web/20190527112750/https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html|access-date=2021-08-30|website=web.archive.org}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-12-02|title=France lifts second World Cup after classic final {{!}} Reuters|url=https://web.archive.org/web/20181202080047/https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG|access-date=2021-08-30|website=web.archive.org}}</ref> کرواتیا یەکەم جاری بوو لە مێژووودا بگاتە یاری کۆتایی جامی جیھانی لە بەرامبەردا فەرنسا ھەڵگری نازناوی جامی جیھانی ١٩٩٨ بوو. لە کۆتایدا فەرنسا بە ئەنجامی ٤–٢ یارییەکەی بردەوە بۆ جاری دووەم لە مێژوویدا نازناوەکەی بەرزکردەوە. لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یاری ئەنجام دران، ١٦٩ گۆڵ تۆمارکرا. [[ھاری کین]] یاریزانی ئینگلتەرا بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ بووە گۆڵکار، [[لوکا مۆدریچ]] یاریزانی کرواتیا وەک باشترین یاریزان ھەڵبژێردرا، [[تیابۆ کۆرتوا]] گۆڵپارێزی ھەڵبژاردەی بەلجیکا بە باشترین [[گۆڵپارێز]] دەستنیشانکرا، [[کیلیان مباپێ]] یاریزانی فەرەنسا وەک باشترین یاریزانی لاو دەستنیشانکرا و دواجاریش خەلاتی یاری خاوێن بە ھەڵبژاردەی ئیسپانیا بەخشرا.<ref>{{Cite web|title=إحصائيات كأس العالم روسيا FIFA 2018: جميع إحصائيات هات كأس العالم روسيا FIFA 2018|url=https://www.beinsports.com/ar/كأس-العالم-روسيا-fifa-2018/إحصائيات|access-date=2021-08-30|website=beIN SPORTS|language=ar}}</ref>
 
== سیستەمی پاڵەوانییەتیەکەپاڵەوانییەتییەکە لە سەرەتای پێکھێنانییەوە ==
{| class="wikitable sortable"
!ساڵ
| align="center" |16
| align="center" |17
| colspan="3" align="center" |چوونەدەرەوە بە یەک دۆڕان<ref group="s" name="replay">لە پاڵەوانتیەتیپاڵەوانییەتی ١٩٣٠ و ١٩٣٤ لە حاڵەتی یەکسان بوون لە قۆناغی چوونە دەروەی هەڵبژاردەکان یارییەکە دووبارە دەکرایەوە ،دەکرایەوە، ئەم سیستەمە تا پاڵەوانیەتیپاڵەوانییەتی ١٩٧٠ درێژەی هەبوو دواتر [[لێدانەکانی یەکلاکەرەوە (تۆپی پێ)|لێدانە یەکلایکەرەوەکان]] بەکارهات لە حاڵەتی یەکسان بوونی نێوان هەڵبژاردەکان لە کاتی ئاسایی و دواتریش زیاکراو .</ref>
|-
|[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]
|{{flag|Brazil}}
|٣٤ / ١٩
| align="center" |16<ref group="s" name="wd3">هندستان و سکۆتلەندا و تورکیا لە پاڵەوانییەتیەکەپاڵەوانییەتییەکە کشانەوە، بۆیە مانەوە١٣ هەڵبژاردە ئەمەش وای کرد کۆمەڵەکان دوو و سێ هەڵبژاردەی بن.</ref>
| align="center" |22
| align="center" |٤ کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە<ref group="s" name="wd3"/><ref group="s" name="playoff"/>
 
== مێژووی میوانداریکردن ==
ئەمە پێرستی وڵاتانی داواکارە بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفا لە سەرەتای درووست بوونیەوەدروستبوونییەوە تا ساڵی ٢٠٢٦. ڕیزبەندی وڵاتەکان بەپێی ژمارەی داخوازییەکانە بۆ بوون بە وڵاتی میواندار. مەکسیک تاکە ولاتە سێ جار مافی میوانداریکردنی جامی جیھانی پێدرابێت. دوای ئەو ئەڵمانیا، بەرازیل، فەڕەنسا، ئیتالیا، ئەمریکا بە پلەی دووەم دێن کە ھەریەکەیان دوو جار مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفایان وەرگرتووە.
 
{| class="wikitable sortable"
| {{flag|Germany}}
| style="text-align:center;" rowspan= "1"| ٨
| ١٩٣٨, ''١٩٦٢'',{{efn|name="FRG"}} ١٩٦٦1966,{{efn|name="FRG"}} '''١٩٧٦1976''',{{efn|name="FRG"}} ''١٩٨٢1982'',{{efn|name="FRG"}} ''١٩٩٠1990'',{{efn|name="FRG"}} ''١٩٩٨'', '''٢٠٠٦'''
| style="text-align:center"| ٢
|-
|-
| {{flag|United States}}
| 1986١٩٨٦, '''١٩٩٤''', ٢٠٢٢, '''٢٠٢٦'''{{efn|name="CAN-MEX-USA 2026"}}
| style="text-align:center"| ٢
|-
|-
| {{flag|Japan}}
| ''1970١٩٧٠'', '''٢٠٠٢''',{{efn|name="JPN-KOR 2002"}} ٢٠٢٢
| style="text-align:center"| ١
|-
|}
 
== تێبینیەکانتێبینییەکان ==
 
<references group="s"/>
{{notelist|refs=