چارڵی چاپلن: جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکان

شائەمراز، چاککردنەوەی ھەڵەی داڕێژەی زمان
(دەربازدانی ٣ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0)
(شائەمراز، چاککردنەوەی ھەڵەی داڕێژەی زمان)
| باڵا =
| کێش =
| ناسراو بە ھۆیبەھۆی =
| سەرناو =
| وادە =
| جێگر =
| حیزب =
| بەرانبەرەکانبەرامبەرەکان =
| ئایین = [[جوولەکە]]
| ھاوسەر =
| دایک و باوک =[[تشارلز تشبلین]]، [[ھانا تشبلین]]
| خزمەکان =
| پەیوەندیەکانپەیوەندییەکان =
| خەڵاتەکان =
|واژوو =Firma de Charles Chaplin.svg
| پەراوێزەکان =
}}
'''چارلز ئێسپێنسێر چاپلین''' ({{بە ئینگلیزی|''Charlie Chaplin''}}) (١٨٨٩-١٩٧٧١٨٨٩–١٩٧٧) بەناوبانگ بە '''چارلی چاپلین'''. ئەکتەرێکی کۆمیدی و [[دەرھێنەر]] و [[ئاوازدانەر]]ێکی [[ئینگلیز]]ە، کە بە زۆری ناوبانگی بەھۆی فیلمە بێدەنگەکانیەوەبێدەنگەکانییەوە دەرکرد.<ref>Obituary ''[[Variety Obituaries]]'', 28 December 1977.</ref> پێش کۆتایی ھاتنی [[جەنگی جیھانی یەکەم]] بەناوبانگترین [[ئەستێرە]]ی جیھانی بوو لە [[فیلم]]دا.
 
== ژیان ==
چارڵی چاپلن لە ١٦ی نیسانی ١٨٨٩ لە وال وێرتی [[لەندەن]] لە بنەماڵەیێکی [[جولەکە]] لە دایک بوو. باوکی چارلز و دایکی ھاناھیل ھەر دووکیان لە جیھانی [[مۆسیقا]] کاریان ئەکرد. ھێشتا ماوەیێکی زۆر لە لەدایک بوونیلەدایکبوونی چارلی تێپەڕ نەبووکە چارلز و ھانا لە یەک جیا بوونەوە و ھانا سەرپەرشتی منداڵەکانی لە ئەستۆ گرت. ئەوان ژیانێکی دژواریان تێ ئەپەڕاند لە بەر ئەوەی دایکی نەیتوانی بە ئاسانی بژیوی ژیانیان دابین بکات. لەبەر ئەمە چارلی بچکۆلانەو و برای گەورەتری [[سیدنی]] بۆ کار کردن،کارکردن، ماڵیان بەجێ ھێشت و لە ڕیکخراوەیێکی ھونەری بەرھەم ھێنانیبەرھەمھێنانی فیلم وەک پادو دامەزران. ھەڵبەت نەیانتوانی لەوێ بەردەوام بن. کاتێ چارلی ١٢ ساڵان بوو باوکی کە پیاوێکی ھەمیشە سەرمەست بوو، کۆچی دوایی کرد. چارلی دایکێکی سەلامەتیشی نەبوو. دایکی چارلیش تووشی نەخۆشینی ڕەوانی بوو و لە ناکاو لە [[نەخۆشخانەی ڕەوانی]] «کین ھیل» لە ساڵی ١٩٢٨ کۆچی دوایی کرد.
 
[[پەڕگە:Charlie Chaplin in unknown year.jpg|ڕاست|200px|وێنۆک|وێنەیەکی چارڵی چاپلن کە لە [[ئەمریکا]] گرتوویەتی بە گەنجی]]
 
چارلی لە ساڵی ١٩٠٦ کاتێ کە ١٧ ساڵ تەمەنی بوو، لە شانۆی «شارلۆک ھۆڵمز» لە ڕۆڵی کوڕی ڕۆژنامە نووسێکا باش دەرکەوت و ئەو لە لایەنلەلایەن دەرھێنەر گەشەی پێدراو وڕەزامەندی تەماشاچیەکانیتەماشاچییەکانی بە دەس ھێنا. لەمە بە دواوە لە گرووپێکی [[کۆمێدی]] بوو بە ئەندام و ڕۆڵی تەڵخەکی لە گرووپی شانۆی «فڕێد کاڕنو» بە خۆی دابین کرد. ساڵانی دوایی ئەو بە ئاواتی خۆی گەیشت و توانی لە گەڵ کۆمپانی «یونایتێد ئارتیست» لە ھالیوود گریبەست ببەسێ. ئەو لە گەڵ لیتا ئەکتەری ھۆلیوود ژیانی ھاوسەری پێک ھێنا و بوو بە خاوەنی دوو منداڵ بەڵام دوای ماوەیێک لە یەکتر جیا بوونەوە. لە ساڵی ١٩٢٧ بە دواوە، فیلمگەلێکی بێ دەنگی بەرھەم ھێنا. لە ڕاستی دا فیلمە کۆمێدییەکانی ئەو بێ دەنگ بوون بەڵام چارلی وەھا بە توانادەروونیەکانیتوانادەروونییەکانی خۆی و خۆشەویستی ڕۆڵی ئەبینیدەبینی کە ھەموو جوڵەکانی ھەزاران مانای لەخۆ دەگرت.
 
چارلی چاپلین لە ساڵی ١٩٤٠ یەکەمین فیلمی بەدەنگی خۆی بە ناوی [[دیکتاتۆری گەورە]] بەرھەم ھێنا. ھێنانەگۆڕی باسی [[شەڕی جیھانی دووەم]] و یاریی بەھێزی چارلی لە ڕۆڵی [[ئەدۆلف ھیتلەر]]، ڕەزامەندی گشت ڕەخنەگرەکانی لەم فیلمەدا بە دەست ھێنا.[https://web.archive.org/web/20130602095049/http://themovingsilent.wordpress.com/2012/04/04/%DA%86%D8%A7%D8%B1%D9%84%DB%8Cچارلی-%DA%86%D8%A7%D9%BE%D9%84%D9%86چاپلن-%DA%AF%DB%95%D9%88%D8%B1%DB%95%D8%AA%D8%B1گەورەتر-%D9%84%DB%95لە-%DA%98%DB%8C%D8%A7%D9%86ژیان/ ٣]
 
چارلی چاپلین لە ساڵی ١٩٤٢ لەگەڵ [[ئونا ئونیل]] ئەکتەر و گۆرانیبێژی [[ھۆلیوود]] ژیانی ھاوسەری پێک ھێنا. لە ئەو کاتە چارلی چاپلین ٥٣ ساڵ و ئونا ئونیل ١٧ ساڵی بوو ھەڵبەت چارلی چاپلین‌پێش لەمە، چەند کەڕەتێکی تریش ژنی ھێنا بوو، بەڵام چونکە ھاوسەر گیرییەکانی ڕەسمی نەبوون، ناکرێت بخرێنە لیستی ژنھێنانەکانی. ئونا ئەوینداری چارلی بوو و جیاوازی تەمنیان لای گرینگ نەبوو. ئەوان بوون بە خاوەنی ھەشت منداڵ. لە نێوان ئەم منداڵانە «ژۆراڵدین چاپلین» کچی جوان وھونەرمەندیان چوو بۆ ناو کۆمەڵی سینەما و بوو بە ئەکتەر.
 
وردە وردە چاپلین بوو بە خۆشەویست ترین ھونەرمەندی مێژووی [[سینەما]] و بەرھەم ھێنەریبەرھەمھێنەری کارەکانیشی بە ئەستۆ گرت. بەڵام لە دوایی دا بە بۆنی ئەوەی کە [[مافیا]]ی [[ئەمریکا]] چارلی وەکوو زۆریەکزۆرییەک لە ھونەرمەندانی سەربەخۆی [[ھۆلیوود]] (بە تاوانی کۆمۆنیست بوون) لە کۆمەڵی ئەکتەری لابرد، چارلی بەرەو ئەورووپا ڕۆشت و ھاوکات لە گەڵ بە جێ ھێشتنی ھۆلیوود گەڕانەوەی ئەو بۆ ئەمریکا بەرگیری لێ کرا. بەم شێوەیە پەراوێزی یەکێک لە گەورەترین ئەکتەرەکان بەسترا و ساڵانی کۆتایی ژیانی خۆی لە بێ ناوی بە سەر برد. چارلی لە دوای بە جێ ھێشتنی [[ئەمریکا]] لە ساڵی١٩٥٢ ڕۆیشت بۆ [[لەندەن]] و دواتر [[سویسرا]]ی بۆ ژیان ھەڵبژارد لەوێ لە گەڵ ژن و منداڵەکانی نیشتەجێ بوو.[https://web.archive.org/web/20130602095049/http://themovingsilent.wordpress.com/2012/04/04/%DA%86%D8%A7%D8%B1%D9%84%DB%8Cچارلی-%DA%86%D8%A7%D9%BE%D9%84%D9%86چاپلن-%DA%AF%DB%95%D9%88%D8%B1%DB%95%D8%AA%D8%B1گەورەتر-%D9%84%DB%95لە-%DA%98%DB%8C%D8%A7%D9%86ژیان/ ٤]
 
چارلی دواتر لە چواری مارسی ١٩٧٥ لە لایەنلەلایەن شاژنی [[بەریتانیا]] نیشانی [[سێر]] و [[شوالیە]] ی پێ بەخشرا و ھەروەھا لە لایەنلەلایەن ھۆلیوود بە بۆ پێ بەخشینی خەڵاتی [[ئۆسکار]] بۆ [[ئەمریکا]] بانگێشکرا.
 
چارلی چاپلین لە [[کریسمەس]]ی ١٩٧٧، بە بۆنەی نەخۆشی دیابێت لە تەمەنی ٨٨ ساڵی دا، لە ژیان ماڵ ئاوایی کرد. ژن و منداڵی ئەو مەراسیمێکی شکۆداریان بۆ کۆچی چارلی بە ڕێوە برد و چارلی لە گۆڕستانی «کرۆسێر سەرووی» [[سویسرا]] نێژرا.
[[پەڕگە:Charles Chaplin Grave in Corsier-sur-Vevey.jpg|چەپ|200px|وێنۆک|گۆڕی چارڵی چاپلن لە [[سویسرا]]]]
 
دوو مانگ لە دوای ناشتنی چارلی لە سێی مارس ١٩٧٨ز، تەرمی چارلی لە گۆڕستان دزرا. دزەکان لە بەرامبەر دانەوەی تەرمی چارلی داوای پارەیەکی زۆریان لە بنەماڵەی داوادەکرد، بەڵام لە لایەنلەلایەن [[پۆلیس]] دەستگیر کران و پۆلیسی [[سویسرا]] تەرمی چارلی چاپلنیان لە [[دەریاچە]]ی ''ژنێو'' دۆ‌زییەوە و جارێکی تر لە مەراسیمێکی پڕشکۆ بە خاک نێژرا. ئونا ھاوسەری چارلی پاش مردنی چارلی ڕووی کردە مەشروب خواردن و لە ساڵی ١٩٩١ بەھۆی نەخۆشی [[شێرپەنجەی گەدە]]وە کۆچی دوایی کرد.
 
لەپاش نزیکەی ١٥ سال بەسەر کۆچی چارلی لە ساڵی ١٩٩٢ فیلمێک بە ناوی چاپلین کە لە ژیانی ئەو گیرابوو، ھاتە بەرھەم کە «ڕیچارد ئاتێنبێرگ» بەرھەم ھێنەریبەرھەمھێنەری فیلمەکە بوو، وەھاوکات ئەم فیلمە [[خەڵاتی ئۆسکار]]ی بە دەست ھێنا. «ژۆراڵدین» کچی چارلی لەم فیلمە ڕۆڵی دایەگەوەی واتە دایکی چارلی چاپلینی دەگێرا. بەم شێوەیە ژیانی چارلی چاپلین ڕۆیشت بەرەو پەردەی [[سینەما]] و کاریگەری کرد لە سەرلەسەر ھەمووان.
 
چارلی جگە لەو کورتە فیلمە بێدەنگاینەی کە ھەموو جیھانی بەخۆ سەرسامکردوە نامەیەکی بۆ کچەکەی بە میرات جێھێشتووە، کە ڕەنگ بێت بۆ ئەوەی چارلی بناسین پێویستە ئەم نامەیە بخوێنیەوەبخوێنییەوە.
شتێک زۆر جێگەی سەرسوڕمانەسەرسووڕمانە ئەویش ئەوەیە کە [[ئەدۆلف ھیتلەر]] و چارڵی چاپلن لە یەک ساڵ و مانگ و ھەفتەدا لەدایکبوون تەنھا ٤ ڕۆژ جیاوازیانە بەڵام یەکەمیان ملیۆنەھا خەڵکی چارە ڕەش کردوو و دووەمیان خەڵکی ھەموو جیھانی بەھۆی کردەوەکنای دەخستە پێکەنین.
 
[[پەڕگە:Chaplin statues.jpg|center|thumb|790px|پەیکەرەکانیچارلی چاپلن لە جیھاندا، کە دەکەونە (لە چەپەوە بۆ ڕاست) ١. [[سلۆڤاکیا]]; ٢. [[پۆڵەندا]]; ٣. [[واتەرڤیل]]، [[ئیرلەند]]; ٤. [[لەندەن]]، [[شانشینی یەکگرتوو]]; ٥. [[حەیدەرئاباد]]، [[ھیندستان]]; ٦. [[ئالاسیۆ]], [[ئیتالیا]]; ٧. [[بەرشەلۆنا]]، [[ئیسپانیا]]; ٨. [[سویسرا]]]]
 
== پەراوێزەکانسەرچاوەکان ==
{{پەراوێزەکان}}
 
== سەرچاوەکان ==
* http://en.wikipedia.org
٣ و ٤: https://web.archive.org/web/20130602095049/http://themovingsilent.wordpress.com/2012/04/04/%DA%86%D8%A7%D8%B1%D9%84%DB%8Cچارلی-%DA%86%D8%A7%D9%BE%D9%84%D9%86چاپلن-%DA%AF%DB%95%D9%88%D8%B1%DB%95%D8%AA%D8%B1گەورەتر-%D9%84%DB%95لە-%DA%98%DB%8C%D8%A7%D9%86ژیان/
 
== بەستەرە دەرەکییەکان ==