جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «مێژووی کورد»

(←‏دوای جەنگی جیھانیی دووەم: گەورەکردنی وێنە)
 
=== عێراق ===
[[پەڕگە:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|وێنۆک|ھەرێمی کوردستان لە ناو عێراقدا. ئەو ناوچانەی سوورن دانپێدا نراون، ناوچە سوورە تۆخەکان ئەو ناوچانەن کە ناکۆکیان لەسەر ھەیە و ناوچە سوورە کاڵە خەتخەتەکانیش ئەو ناوشانەن کە کوردەکان بە بەشێک لە ھەرێمی کوردستانی دەزانن و داواکارن بخرێتە سەر ھەرێم.|ڕاست]]
 
کورد ڕێژەی ١٧٪ دانیشتووانی عێراق پێکدەھێنێت، لانی کەم لە پارێزگاکانی [[ھەولێر]]، [[سلێمانی]]، [[دھۆک]] و [[ھەڵەبجە]] کوردەکان زۆرینەن. کوردەکان بەزۆری لە باکووری عێراق نیشتەجێن، کە بەفەرمیش ناسراوە بە [[ھەرێمی کوردستان]]. تا ئیستاش کورد لە [[کەرکووک]]، [[مووسڵ]]، [[بەغدا]] و [[خانەقین]] دەژین، ئەمەش وێڕای ئەوەی ژمارەیەکیان لە زێدی خۆیان و لەم شارانە ڕاگواستران بۆ ناوچەی دیکە. نزیکەی ٣٠٠ ھەزار کورد لە بەغدای پایتەخت، ٥٠ ھەزاریش لە مووسڵ ھەروەھا ١٠٠ ھەزاریش لەناوچەکانی خوارووی عێراقدا دەژین.<ref>{{Cite web |title=Adherents.com: By Location |url=http://www.adherents.com/adhloc/Wh_155.html |access-date=5 November 2014}}</ref>
لە ماوەی [[شەڕی ئێران و عێراق|جەنگی ئێران و عێراق]]، ڕژێمی بەعس بەرنامەی دژی سیاسەتی کوردی پەیڕەودەکرد و بەشێوەی دی فاکتۆش شەڕی ناوخۆ کەوتە نێوان حکوومەتی عێراقی و کورد. عێراق بەبەردەوامی لەلایەن کۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئیدانە دەکرا بەڵام ھیچ کات بەشێوەی جیددی سزا نەدرا لەمەڕ کووشتارە بەکۆمەڵەکانی لە بەرامبەر خەڵکی سڤیل و کورد. کارەکانی حکوومەتی عێراقی بوونە ھۆی وێرانکردنی ھەزاران گوند، دوورخستنەوەی ھەزاران کورد بۆ ناوەڕاست و باشووری عێراق. لە ساڵی ١٩٨٨، کەمپەینێکی دیکەی حکوومەتی عێراقی بەناوی [[کارەساتی ئەنفال|ئەنفال]] جێبەجێکرا کە بووە ھۆی تێکشاندنی دوو ھەزار گوند و مردنی دەیان و سەدان ھەزاران کورد.<ref>{{Cite web |title=Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |access-date=5 November 2014}}</ref> لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨، شاری ھەڵەبجە ڕووبەڕووی [[کیمیابارانی ھەڵەبجە|کیمیاباران]] بوویەوە لەلایەن حکوومەتی عێراقییەوە، بەھۆی ئەمەشەوە ٥٠٠٠ کەس مردن.<ref>[https://humanrightshouse.org/articles/in-memory-of-halabja-march-16th-1988/ In memory of Halabja – March 16th, 1988]، ماڵپەڕی ھیومەن ڕایتس ھاوس، ڕۆژی ١٥ی ئازاری ٢٠٠٥ بڵاوکراوەتەوە.</ref>
 
[[پەڕگە:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]] تەپۆڵکەیەکی بازنەیی ڕووتەختە بە ڕووبەری ١٠٢٫١٩٠ مەتری چوارگۆشە لە ناوەڕاستی شاری [[ھەولێر]]، کە لە کۆنەوە ناوەندی شاری ھەولێر بووە. قەڵاکە یەکێکە لە ئاسەوارە مێژوویییەکانی ناوچەی کوردستان کە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە دانی پێدا نراوە. لە ئەسڵدا قەڵاکە لەلایەن [[ئاشوورییەکان]] و [[جوو|جووەکان]] دروست کراوە.|ڕاست]]
 
لە ئازاری ١٩٩١، کوردەکانی عێراق [[ڕاپەڕین|ڕاپەڕینیان]] لەدژی حکوومەتی بەعس ئەنجامدا. بەماوەیەکی کورت، حکوومەتی عێراقی ھێزەکانی چڕکردەوە بۆ گەڕانەوە بۆ شارە کوردەکان، ھەر ئەمەش وایکرد کوردێکی زۆر ئاوارەی چیاکانی سەر سنووری ئێران و تورکیا ببن. بۆ چارەسەرکردنی ئەم دۆخەش، [[بڕیارنامەی ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] کە ناوچەیەکی دژە فڕینی دروستکرد لە [[ھەرێمی کوردستان]]. لەوکاتەدا ھەرێم لەژێر دەسەڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانی کوردستان بوو، لە ساڵانی ١٩٩٤ بۆ ١٩٩٧، ھەردوو حیزب کەوتنە [[شەڕی براکوژی|شەڕی ناوخۆیی]] لە باشووری کوردستان، لە دەرەنجامی ئەم شەڕەش دوو حکوومەتی جیاواز لەناوچەکە دروستکرا. لە ساڵی ٢٠٠٣، کوردەکان پێشوازیان لە ھاتنی ھێزەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانان کرد بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعس.<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.newyorker.com/online/content/articles/031222on_onlineonly04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407075937/http://www.newyorker.com/online/content/articles/031222on_onlineonly04 |archive-date=7 April 2014 |access-date=2007-02-03}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/2003/04/09/kurds-rejoice-but-fighting-continues-in-north/ |title=Kurds Rejoice, But Fighting Continues in North |date=9 April 2003 |work=[[foxnews.com]] |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |title=CNN.com – Coalition makes key advances in northern Iraq – 10 April 2003 |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/04/10/sprj.irq.war.main/index.html |access-date=5 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://thescotsman.scotsman.com/index.cfm?id=421832003 |title=Grateful Iraqis surrender to Kurds |last=Damien McElroy |date=11 April 2003 |newspaper=The Scotsman |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213033423/http://thescotsman.scotsman.com/index.cfm?id=421832003 |archive-date=13 December 2007}}</ref> ئەمریکا بە ھاریکاری ھێزە کوردییەکان، ھێرشیان کردە ئەو ناوچانەی لەژێر کۆنتڕۆڵی ئیسلامییە توندڕەوەکاندا بوو، لە نێویاندا گرووپی [[ئەنسارولئیسلام|ئەنساروئیسلام]] لە [[ھەڵەبجە]].<ref>{{Cite news |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/03/the-iraq-war-was-a-good-idea-if-you-ask-the-kurds/274196/ |title=The Iraq War Was a Good Idea, If You Ask the Kurds |last=Krajeski |first=Jenna |date=20 March 2013 |work=The Atlantic |access-date=31 August 2019}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/House_of_Representatives_Committees?url=pjcis/six%20terrorist/report/index.htm |title=Appendix B – Statement of Reasons – Ansar al-Islam (formerly Ansar al-Sunna) |date=15 June 2009 |publisher=[[Parliament of Australia]] |isbn=978-0-642-79186-3}}</ref>