جنۆکە: جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکان

تەنھا بەسەرداچوونەوە بۆ ڕێنووس
تاگەکان: دەستکاریی مۆبایل دەستکاری بە بەرنامەی مۆبایل دەستکاری بە بەرنامەی ئەندرۆید بەکارھێنانی نووسەی ناستاندارد
(تەنھا بەسەرداچوونەوە بۆ ڕێنووس)
'''جنۆکە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''الجِنّ'') (بە واتە فراوانەکەی بریتیەبریتییە لە ڕۆحەکان یان دیوەکان)<ref name="ReferenceA">Tobias Nünlist ''Dämonenglaube im Islam'' Walter de Gruyter GmbH & ٢٠١٥ {{ISBN|978-3-110-33168-4}} لا. ٢٢ (ئەڵمانی)</ref> بەپێی ئاین و ئەفسانە کۆنەکانی [[عەرەب]]، جنۆکە بوونەوەریکی سەروسروشتییە کە لە هەمانھەمان هەسارەیھەسارەی ئێمە دەژیت کە مێشک و تێگەیشتنیان هەیەھەیە بەڵام ناتوانرێت ببینرێت، هەورەهاھەورەھا ئەتوانێن هەستیانھەستیان پێبکەین و هەستەکانمانھەستەکانمان لێی بەئاگابن، هەرھەر بۆیە پێی دەگوترێت جنۆکە چونکە خۆی دەشارێتەوە و نابینرێت، زۆر کەس پێیانوایە کە بوونی هەیەھەیە و لە شێوەدا جیاوازیان هەیە،ھەیە، هەروەهاھەروەھا توانایان هەیەھەیە بۆ ئەنجامدانی کاری قورسەکان[[پەڕگە:Iranischer Meister 001.jpg|وێنۆک|'''زولقەرناین''' بە یارمەتی هەندێکھەندێک جنۆکە، دیوارەکەی ئاسنین دروستدەکەن بۆ دوورخستنەوەی يەجوجیەجوج ومەجوج (لە بچووککراوەی فارسیەکانیفارسییەکانی سەدەی ١٦)]]
 
== جنۆکە لە ئیسلام ==
هەمووھەموو [[موسڵمانان|موسڵمانانی]]ی جیهانجیھان لەسەر ئەوە هاوتانھاوتان کە جنۆکە بوونی هەیەھەیە و لە [[قورئان|قورئاندا]] باسکراوە: '''{{قورئان|سوورەت=الرحمن|ئایەت=١٥|ژمارە=١}}''' و لە [[قورئان|قورئاندا]] سوورەتیکی تەواو هەیەھەیە لەسەر جنۆکە بەناوی [[جن (سوورەت)|سوورەتی جن]]. موسڵمانانەکان باوەڕیان وایە کە جنۆکە توانای جەستەیی نائاسایی هەیە،ھەیە، کە ئەتوانیدەتوانی خەڵک ببینێت هەروەهاھەروەھا ئەتوانێدەتوانێ شێوەیەی خۆیان بگۆرن بەو جۆری کە دەیانەوێت,دەیانەوێت، و هەندێکھەندێک لە پسپۆڕانی قورئان، قورئان لەسەر ئەو کەسانە دەخوێننەوە کە جنۆکە دەستیان لێداوە یان چووتە لاشیان بۆ ئەوەی دەریان بکەن و هەندێکیھەندێکی تریش ئەتوانندەتوانن لەگەڵ جنۆکەکان قسە دەکەن و مشتومڕیان لەگەڵ بکەن لە روانگەیڕوانگەی ئەوان، هەروەهاھەروەھا لهلە قورئاندا ٢٩ جار باسی جنۆکە کراوە. کە لە ڕوانگەی قورئاندا [[محەممەد|موحەمەد]] وەک پێغەمبەرێک بۆ هەردووھەردوو کۆمەڵگای مرۆڤ و جنۆکە نێردراوە<ref>[[قورئان|قورئانی پیرۆز]]، سوورەتی ئەنعام، [[ئایەت]] ١٩</ref>
 
=== جنۆکە لە ڕوانگەی قورئاندا ===
''قورئان دادەنێن بەبوونی جنۆکە کە سیفەتەکانی بە کورتی:''
# بوونەوەریکەکەن کە لە ئاگر دروستکراون<ref>[[قورئان|قورئانی پیرۆز]]، [[ڕەحمان (سوورەت)|سوورەتی ڕەحمان]]، [[ئایەت]] ١٥</ref>
 
# بوونەوەریکەکەندەرککردن کەلەنێوان لهڕاستی ئاگرو دروستکراونھەڵە، و ھێزی تێگەیشتن<ref>[[قورئان|قورئانی پیرۆز]]، [[ڕەحمانجن (سوورەت)|سوورەتی ڕەحمانجن]]، [[ئایەت]] ١٥</ref>
# دەرککردن لەنێوان ڕاستیئەرک و هەڵە،وبەرپرسیارییەتیان هێزی تێگەیشتنھەیە<ref name="آیات سورە جن و الرحمن">ئایەتەکانی [[قورئانجن (سوورەت)|قورئانیسوورەتی پیرۆزجن]]، و [[جنڕەحمان (سوورەت)|سوورەتی جنڕەحمان]]</ref>
# هەندێکھەندێک باوەرداڕن وەو هەندێکیھەندێکی بێ باوەڕن<ref name="آیات سورهسورە جن و الرحمن" />
# ئەرک و بەرپرسیاریەتیان هەیە<ref name="آیات سوره جن و الرحمن">ئایەتەکانی [[جن (سوورەت)|سوورەتی جن]] و [[ڕەحمان (سوورەت)|سوورەتی ڕەحمان]]</ref>
# توانایان هەیەھەیە هەندێکھەندێک کار ئەنجامبدەن کە مرۆڤ پێویستی پێیەتی<ref>سباء، 12 - 13</ref>
# هەندێک باوەرداڕن وە هەندێکی بێ باوەڕن<ref name="آیات سوره جن و الرحمن" />
# پێش مرۆڤ لەسەر زەوی ژیاون<ref>حجر، 27</ref>
#توانایان هەیە هەندێک کار ئەنجامبدەن کە مرۆڤ پێویستی پێیەتی<ref>سباء، 12 - 13</ref>
#پێش مرۆڤ لەسەر زەوی ژیاون<ref>حجر، 27</ref>
 
== شێوەکانی جنۆکە ==
 
=== لەسەر شێوەی ئاژەل ===
جنۆکە ئەتوانێتدەتوانێت لە شێوەی ئاژەڵی جیاواز دەربکەوێت وەک دووپشک یان پشیلە یان کوندەپەپوو یان کەر، هەروەهاھەروەھا سەگەکان ئاژەڵێکی ترن کە زۆرجار لەگەڵ جنۆکە هەژمارھەژمار دەکرێت، بەتایبەتی سەگی ڕەش و هەروەهاھەروەھا شێوەی مارەکان پەیوەندارترین ئاژەڵن بۆ جنۆکەکان لە ڕوانگەی ئیسلامدا. کەچی بە پێچەوانی ئاژەلاکانی تر جنۆکە ناتوانێت لە شێوەی گورگدا دەربکەوێت، کە وا بڕوادەکرێت گورگەکە جنۆکەکان راودەکەنڕاودەکەن<ref>name="ReferenceA98">Robert Lebling, ''Legends of the Fire Spirits: Jinn and Genies from Arabia to Zanzibar'', 2010 {{ISBN|978-0-857-73063-3}} page 98</ref><ref name="ReferenceE">Tobias Nünlist ''Dämonenglaube im Islam'' Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2015 {{ISBN|978-3-110-33168-4}} p. 43 (German)</ref>
 
=== لەسەر شێوەی زریان و سێبەردا ===
هەروەهاھەروەھا جنۆکەکان بە تەم و زریانی پەیوەستکراوە کە لەوانەیە لە تەم یان زریانی لماویدا دەربکەوێت
 
=== لەسەر شێوەی مرۆڤ ===
 
== پەیوەندی نێوان جنۆکە و شەیتان ==
هەردووھەردوو لیکۆلینەوەی ئیسلامی و نائیسلامی بەگشتی جیاوازی لەنێوان فریشتە و جنۆکە و شەیتان دەکەن وەکوو سێ جۆری جیاوازی قەوارەی ڕۆحی لە ڕوانگەی ئیسلامیدائیسلامیدا،<ref>Amira El-Zein ''Islam, Arabs, and Intelligent World of the Jinn'' Syracuse University Press 2009 {{ISBN|9780815650706}} page 21</ref><ref name="ReferenceG">Tobias Nünlist ''Dämonenglaube im Islam Walter de Gruyter GmbH & Co KG'', 2015 {{ISBN|978-3-110-33168-4}} p. 47 (German)</ref>، زۆرجاران جیاوازەکانی نێوان جنۆکە و شەیتان روونڕوون نیە،نییە، جنۆکەکان چەندین تایبەتمەندییان هەیەھەیە کە لەگەڵ شەیتانەکان هاوبەشیدەکەن،ھاوبەشیدەکەن، کە هەردووکیانھەردووکیان بەرپرسن لە نەخۆشییە دەروونییەکان و خاوەندارێتیکردنی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم تایبەتمەندییانە لە فەرموودەی قورئان و پێغەمبەردا دەرناکەون. کە قورئان جەخت لەسەر بەراوردکاری نێوان مرۆڤ و جنۆکە دەکاتەوە کە وەکوو بەرپرس و ئازادن لە کردەوەکانیانکردەوەکانیان،<ref>Eichler, Paul Arno, 1889 Die Dschinn, Teufel und Engel in Koran [microform] p. 60 (German)</ref><ref name="ReferenceG2">Tobias Nünlist ''Dämonenglaube im Islam Walter de Gruyter GmbH & Co KG'', 2015 {{ISBN|978-3-110-33168-4}} p. 47 (German)</ref>، جنۆکە چەندین تایبەتمەندی لەگەڵ مرۆڤ هاوبەشدەکات،ھاوبەشدەکات، کە شەیتانەکان نیانە.<ref name="racius1">Egdunas Racius ISLAMIC EXEGESIS ON THE JINN: THEIR ORIGIN, KINDS AND SUBSTANCE AND THEIR RELATION TO OTHER BEINGS p. 132</ref>
 
== جنۆکە لە زانستی هاوچەرخداھاوچەرخدا ==
هیچھیچ بەڵگەیەکی زانستی نییە لەسەر بوونی جنۆکە لە زانستی هاوچەرخدا،ھاوچەرخدا، کە چەندین لێکۆڵینەوەی لەسەرکراوە، کە لێکۆڵینەو و توێژینەوەکان نەگەشتونەتە ئەنجامی ئەرێنی، هەروەهاھەروەھا هێچھێچ بەڵگەنامە یان وێنەیەکی دانپێدراو لە گۆڤارە زانستییەکاندا بڵاونەکراونەتەوە، هەروەهاھەروەھا لە بواری پزیشکی پشتڕاست نەکرایەوە، و هۆکارەکانیھۆکارەکانی نەخۆشی بۆ نەخۆشیاکانی شیزۆفرینیا یان شیزۆفرینیایە دەگەرینتەوە
 
== سەرچاوەکان ==