جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «کۆردۆبا (ئیسپانیا)»

شائەمراز، + داڕێژە، تاگی ئاماژەی زیاتر
ب (Aram پەڕەی کۆردۆبای گواستەوە بۆ کۆردۆبا (ئیسپانیا): وتاری هاوشێوە هەیە (کۆردۆبا (ئەرژەنتین)))
(شائەمراز، + داڕێژە، تاگی ئاماژەی زیاتر)
{{ئاماژەی زیاتر}}
'''کۆردۆبا '''، بە ئیسپانی '''Córdoba'''، یەکێک لە شارەکان وپایتەختی ناوچەی [[ئەندەلوس]] بووە لە باشوری [[ئیسپانیا]] وئەکەوێتە سەر ڕۆخەکانی ڕووباری دۆڵی گەورە، ژمارەی دانیشتوانی ئەگاتە نزیکەی ٣١٠،٠٠٠ کەس، ناوبانگی دەرچووە لە ڕۆژانی حوکمی ئیسلامی بۆ ئیسپانیا کاتێک پایتەختی [[دەوڵەتی ئەمەوی]] بووە لەوێ، لە دیارترین شوێنەکانی مزگەوتی کۆردۆبا یە.
{{سەبارەت بە|شارە ئیسپانییەکە|شارە ئەرژەنتینییەکە|کۆردۆبا (ئەرژەنتین)}}
[[پەڕگە:Cordoba, Spain location.png|thumb|250px|شوێنی کۆردۆبا ]]
'''کۆردۆبا '''، ({{بە ئیسپانی '''|Córdoba'''،}}) یەکێک لە شارەکان وپایتەختیو پایتەختی ناوچەی [[ئەندەلوس]] بووە لە باشوری [[ئیسپانیا]] وئەکەوێتە سەر ڕۆخەکانی ڕووباری دۆڵی گەورە، ژمارەی دانیشتوانی ئەگاتە نزیکەی ٣١٠،٠٠٠٣١٠٬٠٠٠ کەس، ناوبانگی دەرچووە لە ڕۆژانی حوکمی ئیسلامی بۆ ئیسپانیا کاتێک پایتەختی [[دەوڵەتی ئەمەوی]] بووە لەوێ، لە دیارترین شوێنەکانی مزگەوتی کۆردۆبا یە.
[[پەڕگە:Cordoba, Spain location.png|thumb|250px|شوێنی کۆردۆبا ]]
 
== مێژوو ==
{{مێژووىمێژووی ئەندەلوس}}
 
=== کۆردۆبا ی ڕۆمانی ===
[[پەڕگە:Río Guadalquivir Cordoba.jpg|thumb|200px|right|ڕووباری دۆڵی گەورە]]
کۆردۆبا دامەزراوە وەک جێگەیەکی ڕۆمانی لە باکوری ڕووباری وادی گەورە (ڕووباری بیتیسی کۆن) لە سەردەمی کۆماری ڕۆما ساڵی ٢٠٦ی پێش زاینی، پاشان بووە پایتەختی ولایەتی بیتیکا لە باشوری [[ئیسپانیا]] ھەر لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتیئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانیدا، کۆردۆبا شارێکی ڕۆمانی بوو زیاتر لە حەوت سەدە، لەبەر ئەوە تاکو ئێستا ئاسەواری حوکمی ڕۆمانی ماوەتەوە تیایدا،تێیدا، دیارترینیان پەرستگەی ڕۆمانی و پردی ڕۆمانیەڕۆمانییە کە دۆڵی گەورە ئەبرێت، ھەروەھا ئارامگەیەکی ڕۆمانی ھەیە کە بەم دواییانە دۆزرایەوە، ھەروەھا لەو سەردەمانەدا لە کۆردۆبا فەیلەسوف سینیکا دەرکەوتووە.
 
لە دوای ڕوخانی دەوڵەتی ڕۆمانی لەسەر دەستی ھێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ھۆزە جێرمانیەکانجێرمانییەکان (بەڕابەڕە)، لە نیمچە دوورگەی ئیبیریاوە ھەندێک لە ھۆزەکانی وەک ڤانداڵ ھاتنە ناوچەکەوە، پاشان قوتە ڕۆژئاواییەکانڕۆژئاوایییەکان ھاتنە ناویەوە کەفەرمانڕەوایی ھەموو دوورگەکەیان ئەکرد بە کۆردۆبا وە، ھەتاکو گەیشتنی [[موسڵمان|موسڵمانان]] لە سەدەی ھەشتی زاینیدا، دوای ناکۆکی لەگەڵ ڕۆمە بیزەنتیەکانبیزەنتییەکان.
 
لە دوای ڕوخانی دەوڵەتی ڕۆمانی لەسەر دەستی ھێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ھۆزە جێرمانیەکان (بەڕابەڕە)، لە نیمچە دوورگەی ئیبیریاوە ھەندێک لە ھۆزەکانی وەک ڤانداڵ ھاتنە ناوچەکەوە، پاشان قوتە ڕۆژئاواییەکان ھاتنە ناویەوە کەفەرمانڕەوایی ھەموو دوورگەکەیان ئەکرد بە کۆردۆبا وە، ھەتاکو گەیشتنی [[موسڵمان|موسڵمانان]] لە سەدەی ھەشتی زاینیدا، دوای ناکۆکی لەگەڵ ڕۆمە بیزەنتیەکان.
=== کۆردۆبا ی ئیسلامی ===
==== سەردەمی والیەکانوالییەکان ====
موسڵمانانە [[دەوڵەتی ئەمەوی|ئەمەوییەکان]] فەتحی کۆردۆبا یان کرد لە سەردەمی خەلیفە وەلیدی کوڕی عەبدول مەلیک لە ساڵی ٧١٠ز لە سەر دەستی سەرکردە موغیس ڕۆمی، دوای ئەوەی کە بە ھێزەکانیەوەھێزەکانییەوە بەرەو ئیبریا ڕۆیشت کە موسڵمانان ناویان نابوو ([[ئەندەلوس]]) وپاشاکەیانی کوشت وئەمەوییەکان ئەندەلوسیان کرد بە ویلایەتێکی سەر بە مەغریب، ھەتاکو خەلیفە [[عومەری کوڕی عەبدول عەزیز]] ویلایەتی ئەندەلوسی خستە پاڵ پایتەختی ئەمەوی لە [[دیمەشق]] بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، وئەمەوییەکان کۆردۆبا یان کردە بنکەیەک بۆ والیەکانیانوالییەکانیان لە ئەندەلوس وبەو شێوەیە مایەوە تاڕوخانی [[دەوڵەتی ئەمەوی]] لەسەر دەستی [[دەوڵەتی عەبباسی|عەباسیەکانعەباسییەکان]] ساڵی ٧٥٠ز.
 
==== سەردەمی ئەمەوی ====
کۆردۆبا بەرز بوویەوە بە ھاتنی ئەمیری ئەمەوی [[عەبدول ڕەحمان داخل]] بۆ [[ئەندەلوس]] کاتێک لە دەستی عەباسیەکانعەباسییەکان ھەڵھات، دەستی گرت بەسەر کاروبارەکان لە ئەندەلوسی ئیسلامیدا وکۆردۆبا ی کردە پایتەخت لە ساڵی ٧٥٦ز، کە ئەمەش سەرەتای سەردەمی زێڕینی کۆردۆبا یە، و بووە پایتەختی ھەموو [[ئەندەلوس|ئەندەلوسی ئیسلامی]] وگرنگترین شار لە نیمچە دوورگەکەدا، ولە سەردەمی داخلدا ئیش کرا لەسەر مزگەوتی کۆردۆبا ی گەورە کە ھەتا ئێستا ماوەتەوە لە شارەکەدا، وحوکم بەردەوام بوو بە دەستی ئەمەوییەکانەوە لە خێزانی عەبدول ڕەحمان داخل لەو ماوەیەدا.
 
[[دەوڵەتی ئەمەوی]] ڕووبەڕووی چەند شوڕشێک بوویەوە وفەرمانڕەواکانی بەڕێوەبردنی کاروبارەکانیان لە دەستدا، تا یەکێک لە حەفیدەکانی [[عەبدول ڕەحمان داخل]]، عەبدول ڕەحمانی سێیەم ناسراو بە ناسر بوو توانی توانی دەسەڵاتی ئەمەوییەکان بگەڕێنێتەوە وزۆربەی ئەندەلوس مل کەچ کات بۆ دەسەڵاتی خۆی لە کۆردۆبا ،کۆردۆبا، ئەمەش لە سەدەی دەی زاینیدا بوو، و بەھێزیەکەیبەھێزییەکەی گەیشتە ئاستێک ناوی خۆی نا خەلیفەی موسڵمانان، بە پشت بەستن بەو باوەڕەی کە خێزانەکەی لەپێشترە بۆ خەلافەت تا [[دەوڵەتی عەبباسی|عەباسیەکانعەباسییەکان]]، وناسڕ حوکمەتەکەی گواستەوە بۆ شارێکی نوێ لە دووری چەند میلێکەوە لە کۆردۆبا ناوی زەھرا بوو، لەگەڵ ئەوەی کۆردۆبا ھەر بە شاری سەرەکی مایەوە لە وڵاتدا، لە دوای ڕووداوی ڕەبز شارەکە گەیشتە ئەوپەڕی سەربەرزی لەسەردەمی خەلیفە عەبدول ڕەحمان ناسر وکوڕەکەی (حەکەمی دووەم) دا، ودەوڵەتی کۆردۆبا لە گرنگترین دەوڵەتە ئەوروپیەکانیئەوروپییەکانی سەدەی دەیەم بووە، ھەروەک سەرچاوەیەک بوو بۆ زانست وڕۆشنبیری لە ئەوروپادا، وپایتەختێک لە پایتەختە ئەدەبی وڕۆشنبیریەوڕۆشنبیرییە ئیسلامی وعەرەبیەکانوعەرەبییەکان.
 
==== سەردەمی مەلیکە تائیفیەکانتائیفییەکان وموڕابیتون ====
[[پەڕگە:Spain Andalusia Seville BW 2015-10-23 15-35-15.jpg|thumb|250px|شاری ئیشبیلیەئیشبیلییە]]
لە ساڵانی (١٠٢٠و ١٠٣٠)کان خەلافەت ڕوخا بە ھۆی شۆڕشی بەڕبەڕ وگەشەی مەلیکە تائیفیەکانتائیفییەکان کە دەوڵەتیان دابەش کرد بۆ ١٢ بەش، لەوانە، غەرناتە و ئیشبیلیەئیشبیلییە ومەڕیەومەڕییە وبلنسیەوبلنسییە وتەڵتیڵە وسەرقستە وبەرازین وبەتڵیوس، وفەرمانڕەوا موسڵمانەکانی ئیشبیلیەئیشبیلییە وتەڵتیڵە بووە ناکۆکیان لەسەر کۆردۆبا تا جێگیر بوو لە دەستی پاشای ئیشبیلیەئیشبیلییە (موعتەمید کوڕی عیباد) ساڵی ١٠٧٨ز، کۆردۆبا پایەی پایتەختی دەوڵەتی لەدەستدا، وئەستێرەی ئیشبیلیەئیشبیلییە لە جیاتی کۆردۆبا بەرز بوویەوە.
 
نا جێگیری بارودۆخ و حوکم لەناو مەملوکە تائیفیەکانتائیفییەکان ولێدانی بەردەوام لە نێوانیاندا کردنی بە نێچیرێک بۆ مەسیحیەکانیمەسیحییەکانی باکور، ھەتا زانا و ڕاوێژکارانی [[مەغریب]] و [[ئەندەلوس]] فەتوایان دا بۆ (یوسف کوڕی تاشفین) سەرکردەی دەوڵەتی موڕابیتون لە مەغریب، کە ھەموو ئەندەلوسی وەرگرت لە دەستی مەملوکە تائیفیەکانتائیفییەکان و ھەموو وڵاتەکەی ڕێکخست بە کۆردۆبا وە لە ژێر شانشینی یوسف تاشفین لە مەغریب ئەمەش لە ساڵی ١٠٩١ز دا بوو.
 
نا جێگیری بارودۆخ و حوکم لەناو مەملوکە تائیفیەکان ولێدانی بەردەوام لە نێوانیاندا کردنی بە نێچیرێک بۆ مەسیحیەکانی باکور، ھەتا زانا و ڕاوێژکارانی [[مەغریب]] و [[ئەندەلوس]] فەتوایان دا بۆ (یوسف کوڕی تاشفین) سەرکردەی دەوڵەتی موڕابیتون لە مەغریب، کە ھەموو ئەندەلوسی وەرگرت لە دەستی مەملوکە تائیفیەکان و ھەموو وڵاتەکەی ڕێکخست بە کۆردۆبا وە لە ژێر شانشینی یوسف تاشفین لە مەغریب ئەمەش لە ساڵی ١٠٩١ز دا بوو.
==== سەردەمی مەوحیدون ====
[[پەڕگە:Batalla de las Navas de Tolosa, por Francisco van Halen.jpg|thumb|250px|شەڕی عیقاب ساڵی ١٢١٢ز]]
دەوڵەتی موڕابیتون ڕووخا لەسەر دەستی بزوتنەوەیەکی ئیسلامی تر کە بزوتنەوەی موڕابیتون بوون، ھەموو کۆردۆبا وئەندەلوسی ئیسلامی بە گشتی کەوتە دەستیانەوە لە ناوەڕاستی سەدەی دوانزەدا، ومەوحیدون پایتەختی ئەندەلوسیان گەڕاندەوە کۆردۆبا ،کۆردۆبا، وشتێکیان لە پایەکەی پێشتری بۆ گەڕاندەوە، بەڵام مەوحیدون زۆر نەمانەوە تا تێکشکان لە شەڕی عیقاب دا لە ساڵی ١٢١٢ز، بەمەش زۆربەی شارە ئیسلامیەکانیئیسلامییەکانی ئەندەلوس کەوتنە دەستی شانشینی قشتالەی مەسیحی، وکۆردۆبا کەوت لە ساڵی ١٢٣٦ز لەسەر دەستی فێرناندۆی سێیەم دوای زیاتر لە پێنج سەدە لە حوکمی ئیسلامی بۆ شارەکە.
 
=== کۆردۆبا ی ئیسپانی ===
کۆردۆبا بە خێرایی چۆڵکرا لە دانیشتووە موسڵمانەکانی، وپاشاکانی ئیسپان ڕێگەیان دا ئەوانەی کە ماونەتەوە لەسەر [[ئیسلام]] بمێننەوە دوای دەستگرتنیان بەسەر شارەکەدا، بە ھەمان شیوە بۆ موسڵمانەکانی تری [[ئەندەلوس]]، وکرێکار وئەندازیارە موسڵمانەکانیان بەکارھێنا لە داڕشتنی بینا وکۆشک وکەنیسەکانیان بە شێوازی ئەندەلوسی، بەڵام ئەمە زۆر بەردەوام نەبوو، و کەوتنە توند وتیژی لەگەڵیان وناچاریان ئەکردن ببن بە مەسیحی، و ھەمە جۆری ئازاردان وکوشتنیان لەگەڵ بەکار ئەھێنان بەشێوەیەک زۆربەیان ئەترسان موسڵمان بوونیان ئاشکرا بکەن تا نەکوژرێت تا ئیسپانیا بڕیاری دەرکردنی موسڵمانەکان ونەوەکانیانی دا لە وڵاتەکە بەھەمان شێوە یەھودیەکانیشیانیەھودییەکانیشیان دەرکرد، ئەمەش لە سەرەتای سەدەی حەڤدەدا بوو، وزەوی وخاکەکانیان دابەش کران بەسەر کۆچکردووە مەسیحیەکانمەسیحییەکان لە باکورەوە وشارەکان دووبارە نیشتەجێکرانەوە وەک کۆردۆبا .
 
ھەتا ئێستا ئاسەواری ئیسلامی دێرین ناسراوە لە کۆردۆبا دا، ھەروەک ئەو مزگەوتە گەورەیە ماوەتەوە کە لە ناوەندەکەیدا بنیاتنراوە، لەگەڵ ئەوەی کەنیسەیان کردەوە لە ناوجەرگەی مزگەوتەکە لە سەدەی شانزەدا، وئیستا مزگەوتەکە وەک کەنیسەیەکی کاسۆلیکی بەکاردێت، ویونیسکۆ ناوەندی شاری کۆردۆبا ی (یان گەڕەکە دێرینەکەی کە مزگەوت وگەڕەکی یەھودی تیایە) کردووە بە یەکێک لە شوێنە ئاسەوارییە جیھانیەکان،جیھانییەکان، لەگەڵ شاری زەھرای دەوری کۆردۆبا دا.
 
باشوری [[ئیسپانیا]] (ئەندەلوسیا، وەک ئەوە ئیسپانیەکانئیسپانییەکان ناویان ناوە) تێپەڕ بوو بە ماوەیەک لە دابەزینی ئاستی ئابوری وڕۆشنبیری بە بەراورد لەگەڵ شارەکانی تری ئیسپانیا، وئیشبیلیەوئیشبیلییە گەشەی سەند لەسە حسابی کۆردۆبا بە ھۆی بەکارھێنانی وەک بەندەرێک کە ئیسپانیا ئەبەستێت بە جیھانی نوێوە، وناوچەکە بە گشتی لە ئێستادا لە ئاستێکی ئابوری زۆر باشدایە بە ھۆکاری چالاکبوونی گەشت وگوزار تیایداتێیدا. ودانیشتوانی کۆردۆبا ئێستا زیاتر لە سێ سەد ھەزار کەسە. وھەروەھا تاکە شاری ئیسپانیایە کە ھێشتا پارتی شیوعی ئیسپانی حوکمی ئەکات.
 
== شوێنه‌واره‌کانی ==
== شوێنەوارەکان ==
* پردی ڕۆمانی، کە ڕووباری دۆلی گەورە ئەبڕێت، ونوێکرایەوە لەسەردەمی ئیسلامی و ھەتا ئەمڕۆ بەکاردێت.
* پەرستگەی ڕۆمانی
* ئارامگای ڕۆمانی
* مزگەوتی جامیع، کە لە جوانترین داھێنانەکانی [[موسڵمان|موسڵمانانە]] لە [[ئەندەلوس]]، ویونیسکۆ بە یکێک لە ئاسەوارە جیھانیەکانجیھانییەکان دایناوە.
* شاری زەھرا، کە عەبدول ڕەحمان ناسڕ بە ناوی ژنەکەیەوە دروستی کرد، وبەتەواوی سوتا لە کاتی شۆڕشی بەڕبەڕ ساڵی ١٠٢٠ز، وئێستا نوێ ئەکرێتەوە، و لە ناوەندەکەیدا کۆشکی عەبدول ڕەحمان ناسر ھەیە.
* قەڵای کالاھورا، قەڵایەکی ئیسلامیەئیسلامییە ئەکەوێتە بەشی باشوری دۆڵی گەورەوە لە کۆتایی پردی ڕۆمانی، پاشا ئیسپانیەکانئیسپانییەکان زۆر شتیان بۆ زیاد کرد، وئێستا مۆزەخانە ئەگرێتەوە.
* پاشماوەی دیوارەکانی شارەکە و ھەندێک لە دەروازەکانی، بە تایبەت لای ڕۆژئاوایەوە
* ناعورە، ئەکەوێتە تەنیشت پردی ڕۆمانی
* گەڕەکی یەھودی لە کۆردۆبا ،کۆردۆبا، بە ئیسپانی پێی ئەوترێت خودیریا یان (شوێنی یەھود)، لەگەڵ ئەوەی یەھودی لێدەرکراوە لە سەدەی حەڤدەوە.
* کۆشکی کۆردۆبا ،کۆردۆبا، ئەو کۆشکەیە فەرمانڕەوا مەسیحیەکانیمەسیحییەکانی کۆردۆبا دروستیان کرد دوای ئەوەی دەستیان گرت بەسەر کۆشکی کۆردۆبا ی دێریندا، ولەمەوە ڕێگەیان بە [[کریستۆڤەر کۆڵۆمبس]] دا ساڵی ١٤٩٢ز سەفەر بکات بۆ دۆزینەوەی ڕێگەیەکی نوێ بۆ ھند.
 
== پێشانگا ==
<div class="center"><gallery>
پەڕگە:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-57.jpg|پردی ڕۆمانی لە کۆردۆبا
پەڕگە:Mausoleoromano.jpg|ئارامگەی ڕۆمانی
پەڕگە:Mezquita de Córdoba.jpg|مزگەوتی گەورە لە کۆردۆبا
پەڕگە:Alcazar Garden of Cordoba.jpg|باخچەی کۆشکی کۆردۆبا
پەڕگە:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-37.jpg|قەڵای کالاهوراکالاھورا
پەڕگە:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|دیوارەکانی ڕۆژئاوا
</gallery></div>
 
== ئەمانەش ببینە ==
== سەیری ئەم بابەتانەش بکە ==
* [[ئەندەلوس]]
* [[خەلافەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس]]
 
== سەرچاوەکان ==
* سلسلة تاریخ العرب والإسلام: دراسات فی تاریخ المدن العربیة الإسلامیة (٢٠٠١). د. عبد الجبار ناجی. شرکة المطبوعات للتوزیع والنشر: بیروت.
* [https://web.archive.org/web/20120111164241/http://www.alarabimag.com/arabi/Data/2005/2/1/Art_67816.XML استطلاع مجلة العربی المصور عن قرطبە]
 
[[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ٣یەمی پ.ز]]
[[پۆل:ئەندەلوس]]