جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «نیوزیلاند»

شائەمراز، تاگی نوێکردنەوە
تاگەکان: دەستکاریی مۆبایل دەستکاریی بەرنامەی ئای-ئۆ-ئێس دەستکاری بە بەرنامەی مۆبایل
(شائەمراز، تاگی نوێکردنەوە)
{{نوێکردنەوە}}
{{Coord|42|S|174|E|scale:5000000_source:GNS|display=title}}
'''نیوزیلاند''' (بە ئینگلیزی: ''New Zealand'') وڵاتێکە لە [[ئۆقیانووسیا]] و لە چەند دوورگە پێکھاتووە. پایتەختەکەی [[ویلینگتۆن]]ە.
 
== زانیاری گشتی ==
پایتەخت: ویلنگتون<br />{{ھن}}
رێژەی دانیشتوان:4.3ملێون٤٫٣ملێون کەس<br />{{ھن}}
روبەر:268،680٢٦٨٬٦٨٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە<br />{{ھن}}
سەربەخۆیی:1907١٩٠٧
<br />{{ھن}}زمان:[[ئینگلیزی]] ومائوری<br />{{ھن}}
ئایین :مەسیحی<br />{{ھن}}
ناوەندی‌ناوەندی تەمەن: 78٧٨ ساڵ پیاوان و81و٨١ ساڵ ژنان<br />{{ھن}}
داھاتی سەرانە:30234٣٠٢٣٤
<br />{{ھن}}دراو:دۆلاری نیوزلاند<br />{{ھن}}
ھێمای ئەنتەرنێت:nz
<br />{{ھن}}کۆدی تەلەفون:64٦٤+
 
== جوگرافیا ==
ئەم وڵاتە پێکھاتوە لە دو دورگەی گەورەو و چەندین دورگەی بچوک و ھەروەھا چەندین ناوچەی ئۆتۆنۆم لەوانە:نیو دورگەکانی کۆک ،کۆک، نیو کاڵدۆنیا
مەودایەکی زۆر لە نێوان نیوزلاند و وشکانیەکانی دیکەی‌دیکەی گۆی زەوی ھەیە، دو ھەزار کیلۆمەتر لە نێوان ئەم وڵاتە و نزیکترین دراوسێی کە ولاَتی‌وڵاتی ئوستورالیایە مەودا ھەیە، دەریای تاسمان دەکەوێتە نێوانیان.
دوای ئوستورالیا نزیکترین دراوسێکانی لە باکورەوە دورگەکانی تونگا و [[فیجی]] و پۆلۆنێزیەکانن.
 
== دانیشتوان ==
زۆرینەی دانیشتوانی نیوزلاند کۆچبەرە ئەوروپیەکانن بە تایبەتی بەریتانی و ئیرلەندی. گرنگترین کەمەنەتەوەی رەنگین پێست مائوریەکانن کە دانیشتوی رەسەنی ئەو وڵاتەن و بە ھەزاران ساڵە لەوێ ژیاون. کەمەنەتەوەی دیکە [[ئاسیا]]یی و پۆلۆنێزیەکانن کە زۆرتر لە شارەگەورەکان نیشتەجێن.
لە72% ی‌٧٢٪ی دانیشتوانی نیوزلاند نیشتەجێی 16١٦ شاری ئەم وڵاتەن. نیوەی ئەم رێژەیە لە چوارشاری سەرەکی:ئوکلاندئوکلاند، ،ولینگتۆن،ولینگتۆن، ھامیلتۆن وچراست چێرچ دەژین.
 
== مێژوو ==
لە ساڵی 1649دا١٦٤٩دا دەریاوان "«ئابڵ جانسۆن تاسمان"» یەکەم ئەوروپی بو کە پێی نایە کەنارەکانی نیوزلاند. بە ھۆی کۆژرانی چەندین مەلەوانی پاپۆرەکەی جانسۆن بە دەستی مائوریەکان بۆ ماوەیەکی زۆر چیدی ئەوروپیەکان بەم دورگەدا نەھاتنەوە
120١٢٠ ساڵ پاش ھاتنی دەریاوان جانسۆن لە ساڵی1769ساڵی ١٧٦٩ دەریاوانی بەریتانی "«جەیمز کۆک"» رێی کەوتە ئەم دورگەیە و لەم رێکەوتە بەدواوە پێوەندی ئەوروپی و مائوریەکان دەستی پێکرد.
لە سەدەی نۆزدە کۆچکردنی‌کۆچکردنی ئەوروپیەکان بۆ نیوزلاند دەستی پێکرد. ئەمانە زۆرتر گروپ گەلێکی ئاینی بون کە لە [[سکۆتلاند]] و بەریتانیاوە ھاتبون. بە پێی رێکەوتنی حکومەتی بەریتانیا و مائوریەکان لە ساڵی 1840١٨٤٠ ئەم وڵاتە بوە بەشێک لە ئیمپراتوَریەتی بەریتانیا. لە ساڵی 1856١٨٥٦ یەکەم حکومەتی ئۆتۆنۆم لەم وڵاتەدا پێکھات و لە ساڵی 1876١٨٧٦ دەسەڵاتی ناوەندی دەستی بە سەرانسەری ئەم وڵاتەداگرت.
نیوزلاند لە ساڵی 1907١٩٠٧ سەربەخۆیی راگەیاند بەڵام پۆستی رەمزی سەرۆکی حکومەتی بۆ شاژنی بەریتانیا ھێشتەوە. جێگری شاژن لەو وڵاتە سەرفەرمانداری گشتییە کە بە پێشنیاری سەرۆک وەزیر و بە دەنگی پەرلەمان ھەڵدەبژێردرێ.
 
== سەرۆکایەتی ==
سەرۆکی ئەو وڵاتە "«شاژن ئیلیزابێتی دووھەمە"» و سەر فەرمانداری گشتی لە لایەن پەڕلەمانی وڵاتەوە ھەڵدەبژێردرێت و وبەرپرسیارەتی واژۆکردنی یاساکانی لە ئەستۆیە. دەسەڵاتی شاژن و سەرفەرماندار رەمزیە و پەرلەمان کە لە لایەن خەڵکەوە ھەڵبژێردراوە دەسەڵاتی سەرەکیە. سەرۆکی حکومەت واتە سەرۆکی دەزگای بەرێوەبەر لە لایەن پەڕلەمانەوە ھەڵدەبژێردرێت.
 
== زمان ==
لە 95 %٩٥٪ ی خەڵکی نیوزلاد بە زمانی [[ئینگلیزی]] قسەدەکەن و ھەر ئەم زمانەش زمانی رەسمی [[وڵات]]ە.
 
== دەسەڵات و سیاسەت ==
جۆری دەسەڵاتی سیاسی نیوزلاند پاشایەتی سنوردارە و دیموکراسیەکی پەرلەمانی ھەیە. باڵاترین پۆست لەم وڵاتە مەلیکەی بەریتانیا واتە ئەلیزابێتی دوھەمە.
کە بە پێی یاسای 1974١٩٧٤ وەک مەلیکەی نیوزلاند و سەرۆک وڵات دەناسرێ. سەرفەرماندار نوێنەری مەلیکەیە لە نیوزلاندو کەسی یەکەمی وڵاتە. ئێستا کە (ئاناند ساتیاناند) ئەم پۆستەی لە ئەستۆیە.
ئەم وڵاتەش وەک بەریتانیا یاسای بنەرەتی نوسراوەی نیە،بەڵامنیە، بەڵام یاسای مەرجدارکردنی ساڵی 1986١٩٨٦ یاسا ورێساکانی ئەم دەوڵەتەی رونکردوەتەوە. سەرۆک وەزیر سەرۆکی حکومەتە و لە لایەن پەرلەمانەوە ھەڵدەبژێردرێت ،ھەڵدەبژێردرێت، سەرۆک وەزیری ئێستای نیوزلاند ھێلێن کلارکی سەرۆکی پارتی کاری نیوزلاندە.
لە ھەڵبژاردنی گشتی کە سێ ساڵ جارێک بەرێوە دەچێت ،120،١٢٠ نوێنەری پارلەمان ھەڵدەبژێردرێن. لە ھەڵبژاردنی ساڵی 2005٢٠٠٥ پارتی کار بە سەرۆکایەتی "«جیم ئەندێتۆن"» زۆرینەی دەنگەکانی بە دەست ھێنا. (جان کەی) سکرتێری پارتی گەل سەرۆکی ئۆپۆزیسیۆنە . پارتی سەوز و پارتی "«داھاتوی یەکگرتو"» دو پارتی گرنگی دیکەی ئەم وڵاتەن. پارتی مائوری و پارتی یاساش بەشێکن لە ئۆپۆزسیۆن.
لە مارسی 2005٢٠٠٥ تا ئوکتوبەری‌ئوکتوبەری 2006٢٠٠٦ نیوزلاند تەنیا وڵات بوو لەجیھاندا کە سەرۆکی وڵات و سەرۆکی ھەرسێ دەزگا سەرەکیەکانی وڵات واتە دەزگای بەرێوەبەر و دەزگای یاسادانان و دەزگای دادداد، ،ژنژن بون<br />{{ھن}}
مەلیکە ئەلیزابت<br />{{ھن}}
سەرفەرمانداری گشتی:سیلڤیا کارترایت<br />{{ھن}}
سەرۆک وەزیران:ھێلێن کلارک<br />{{ھن}}
سەرۆکی دەزگای داد:سییان ئێلیاس<br />{{ھن}}
سەرۆکی پارلەمان:مارگارێت ڤیلسۆن<br />{{ھن}}
جێی ئاماژەیە بەرێوبەری گشتی گەورەترین کۆمپانیای ئەم وڵاتەش خاتوو "«ترێزا گاتۆنگ"ە<br» />ە{{ھن}}
لە [[مێژوو]]دا نیوزلاند پێشەنگی نەھێشتنی جیاوزای‌جیاوزای رەگەزی بووە. ئەم وڵاتە یەکەم وڵاتی جیھان بووە کە مافی دەنگدانی ژنانی بە رەسمی ناسیوە ،ناسیوە، بەڵام تا ساڵی 1919١٩١٩ ژنانی ئەم وڵاتە نەیانتوانی خۆیان بۆ پەرلەمان بپاڵێون.
 
== ئابووری ==
ئابوری نیوزلاند پێشکەوتووە و روو لە گەشەیە. رێژەی بەرھەمی ساڵی 2007٢٠٠٧ 128.1١٢٨٫١ ملیارمیلیارد دۆلار بوە و داھاتی سەرانەشی لەم ساڵەدا 30234٣٠٢٣٤ دۆلار بوە . کە بەم پێیە بیست و ھەشتەمین وڵاتی جیھانە.
 
== پلەو پێگەی نیوزلاند ==
پلەو پێگەی نیوزلاند لە روی پێوانە جیھانیەکانی گەشەکردن و پێشکەوتن، بە پشت بەستن بە چەندین لێکۆڵینەوەی زانستی ئەمانەن:<br />{{ھن}}
پێوانی گەشەکردنی مرۆیی- سندوقی گەشەی ئابوری-کۆمەڵایەتی unساڵی 2006٢٠٠٦ –پلەی 19١٩ ی جیھان بووە<br />{{ھن}}
ئاستی ژیان- گۆڤاری ئێکۆنۆمیست ساڵی 2006٢٠٠٦-پلەی 15١٥ دایە<br />{{ھن}}
دڵخۆش بون بە ژیان ئەنیستیتۆ لیاتۆم ساڵی2007ساڵی٢٠٠٧- پلەی یەکەم<br />{{ھن}}
ئاستی بەختەوەری وخۆشگوزەرانی گشتی- ئەنیستیتۆ لێگاتۆم ساڵی 2007٢٠٠٧-پلەی 5٥
<br />{{ھن}}ھەڵسەنگاندنی ئاستی ژیان –دامەزراوەی مێرسێر ساڵی 2007٢٠٠٧-ئۆکلەند پێنجەمین و ولینگتۆن پلەی پانزەھەمی شارە لەبارەکانی جیھان بۆ ژیان بەسەر بردن.
پێوەری ئاشتی جیھانی-پلەی 4٤
<br />{{ھن}}ئازادی کاری راگەیاندن-رێکخراوەی ھەواڵنێرانی بێ سنور-پلەی 15١٥
<br />{{ھن}}پێوەری گەندەڵی ئابوری-یەکێکە لەو سێ وڵاتەی کەمترین رێژەی گەندەڵی ئابوری تیایە.
 
== ڕێبەران ==
سەرۆکی [[وڵات]]:مەلیکە ئەلیزابێت<br />{{ھن}}
سەرفەرمانداری گشتی:ئاناند ساتیاناند<br />{{ھن}}
سەرۆک وەزیر:ھێلێن کلارک
 
== سەرچاوەکان ==
نەوا <ref>http://ku.radionawa.com/Detail.aspx?id=1807&LinkID=71{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
{{وڵاتەکانی ئۆقیانووسیا}}