جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «گونجاندن»

چاکسازیی نووسە ناستانداردەکان
(This article was translated by I Believe in Science & Ideas beyond borders & Beit al Hikma 2.0)
تاگەکان: بەکارھێنانی نووسەی ناستاندارد دروستکردنی وتاری نوێی بێپۆل دەستکاریی دیداری
 
(چاکسازیی نووسە ناستانداردەکان)
تاگ: دەستکاریکەری ویکیدەقی ٢٠١٧
لە زانستی [[ژینناسی|زیندەزانی]] دا چەمکی '''گونجاندن''' سێ واتای هەیەھەیە. یەکەم، بریتییە لەو ڕێکارە پەرەسەندنە جوڵاوەی وا لە زیندەوەران دەکات لەگەڵ ژینگەکەیان دا بگونجێن و یارمەتیدەرە لە باشترکردنی ڕادەی شیاوی پەرەسەندنیان. دووەم: بریتییە لە بارێكیبارێکی بەدەستهاتووبەدەستھاتوو لەلایەن ئەو زیندەوەرانەوە لەڕێی ئەو ڕێكاریڕێکاری پەرەسەندنەوە. سێیەم: بریتییە لە خەسڵەتی خۆگونجاندن لەگەڵ ئەرکێكیئەرکێکی کرداری بۆ هەرھەر تاکە زیندەوەرێكزیندەوەرێک کە پارێزراوە و پەرەیسەندووە بەهۆیبەھۆی هەڵبژاردەیھەڵبژاردەی سروشتییەوە.
 
لەڕووی مێژوویەوە گونجاندن باسکراوە لە سەردەمی فەیلەسوفە یۆنانییە کۆنەکان دا وەكوەک ئیمپێدکلیس و ئەرستۆ. لە باوەڕی سروشتی سەدەی هەژدەهەمھەژدەھەم و نۆزدەهەمنۆزدەھەم دا، گونجاندن وەكوەک بەڵگەی بوونی خوداوەند بەکاردەهاتبەکاردەھات و دواتر چارڵز داروین هەستاھەستا بە پێشنیارکردنی شی کردنەوەی گونجاندن بە (هەڵبژاردەیھەڵبژاردەی سروشتی).
 
دیاردەی گونجاندن پەیوەستە بە شیاوی زیندەییەوە کە هەڵدەستێتھەڵدەستێت بە دیاریکردنی خێرایی ڕادەی پەرەسەندن وەكوەک پێوانەکردنی ڕێژەی گۆڕانی جینەکان. زۆرجار دووجۆر زیندەوەر یان زیاتر پێکەوە گونجاندن دەکەن یان پێکەوە پەرەدەسێنن.
 
گونجاندن بابەتێکی سەرەکییە لە فەلسەفەی زیندەزانی دا کە پەیوەستدارە بە ئەركئەرک و مەبەستەوە. هەندێكھەندێک لە زیندەزانان هەوڵھەوڵ دەدەن خۆیان بەدووربگرن لە بەکارهێنانیبەکارھێنانی ئەو دەستەواژانەی واتای "مەبەست" دەگەیەنن لە دیاردەی گونجاندن دا چونکە وشەکە پێشنیار و واتای نیازی خوداوەندێكخوداوەندێک پیشان دەدات و هەندێكیھەندێکی تر پێیان وایە کە دیاردەی گونجاندن  خۆی لە خۆی دا مەبەستدارە.
 
== بنەما گشتییەکان ==
"دەکرێت لە گرنگی گونجاندن تێبگەین تەنهاتەنھا لەڕێی تێگەیشتنی تەواوی زیندەزانی جۆرەکانەوە."
 
جولیان هەکسڵی،ھەکسڵی، پەرەسەندن: لێکدانە نوێیەکە. <ref>{{cite encyclopedia|editor1-last=Daintith|editor1-first=John|editor2-last=Martin|editor2-first=Elizabeth A.|encyclopedia=A Dictionary of Science|title=adaptation|origyear=First published 1984 as ''Concise Science Dictionary''|edition=6th|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|series=Oxford Paperback Reference|isbn=978-0-19-956146-9|lccn=2010287468|oclc=444383696|page=13|quote=Any change in the structure or functioning of successive generations of a population that makes it better suited to its environment.}}</ref>
 
گونجاندن بە شێوەیەکی سەرەکی ڕیکارێكەڕیکارێکە نەكنەک شێوەیەکی جەستەیی یان بەشێکی جەستە.<ref>{{harvnb|Price|1980}}</ref> بۆ نموونە مشەخۆرێكیمشەخۆرێکی ناوەکیی دەکرێت زیاتر جیاوازی دیاردەکە ڕوونبکاتەوە، ئەم بوونەوەرە دەکرێت بنیادێكیبنیادێکی جەستەیی زۆر سادەی هەبێتھەبێت بەڵام بەڕادەیەکی زۆر خۆی گونجاندووە لەگەڵ ژینگەکەی چواردەوری دا. بۆیە لەمەوە دەردەکەوێت کە گونجاندن تەنهاتەنھا لە خەسڵەتە بینراوەکان دا خۆی نابینێتەوە بەڵکو گونجاندنەکان لە تەواوی سووڕی ژیانی زیندەوەرەکەدا ڕوودەدەن. وەكوەک دەستەواژەیەکی درووست و کرداری تر و جیاوازی نێوان گونجاندن و خەسڵەتی گونجاندن ئەوا گونجاندن دەربڕینێکە بۆ کۆتا ئەنجام (بەرهەمبەرھەم)ی زیندەوەرەکە بەکاردێت لە ڕێی دەرکەوتنی هەمووھەموو ئەو خەسڵەتانەی هاتوونەتەھاتوونەتە کایەوە بە درێژای دیاردەکە و بۆ ڕێکاری پەرەسەندن بەکاردێت، لە کاتێكکاتێک دا دەستەواژەی "خەسڵەتی گونجاندن" بۆ بەش یان ئەرکێكیئەرکێکی جەستەیی تایبەت بەکاردێت.<ref>{{harvnb|Bowler|2003|p=10}}</ref><ref>{{harvnb|Patterson|1999|p=1}}</ref><ref>{{harvnb|Williams|1966|p=5}}: "Evolutionary adaptation is a phenomenon of pervasive importance in biology."</ref>
 
ئەم پێناسانەی خوارەوە لەلایەن زانای زیندەزانی پەرەسەندن (سیۆدۆسیس دۆبژانسکی)ەوە کراوە:
 
# گونجاندن ڕێکارێكیڕێکارێکی پەرەسەندنە کە زیندەوەرێكزیندەوەرێک توانای ژیانکردنی باشتر دەبێت لە نیشتتنگهنیشتتنگھ یان ژینەگەی خۆی دا.<ref name="Salzburger">{{cite journal|last1=Salzburger|url=http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1471-2148-5-17.pdf|pmid=15723698|pmc=554777|doi=10.1186/1471-2148-5-17|number=17|pages=17|volume=5|journal=[[BMC Evolutionary Biology]]|title=Out of Tanganyika: Genesis, explosive speciation, key-innovations and phylogeography of the haplochromine cichlid fishes|first1=Walter|date=February 21, 2005|authorlink4=Axel Meyer|first4=Axel|last4=Meyer|first3=Erik|last3=Verheyen|first2=Tanja|last2=Mack|accessdate=2015-08-15}}</ref><ref name="Kornfield">{{cite journal|last1=Kornfield|first1=Irv|last2=Smith|first2=Peter F.|date=November 2000|title=African Cichlid Fishes: Model Systems for Evolutionary Biology|journal=[[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics |Annual Review of Ecology and Systematics]]|volume=31|pages=163–196|doi=10.1146/annurev.ecolsys.31.1.163}}</ref>
# توانای گونجاوی بریتییە لە بارێكبارێک کە زیندەوەرەکە بتوانێ خۆی بگونجێنێت، بە واتایەکەی دی توانای زیندەوەرێكزیندەوەرێک بۆ ژیان و زاوزێ کردن لە چەند نیشتتنگهنیشتتنگھ و ژینگەیەكژینگەیەک دا.<ref>{{harvnb|Margulis|Fester|1991}}</ref>
# خەسڵەتی گونجاندن لایەنێكیلایەنێکی ڕەوتی گەشەسەندنی زیندەوەرە کە توانا و ئەگەری زیندەوەرەکە زیاد دەکات لە بەردەوامی و زۆربوون.<ref>{{harvnb|Hutchinson|1965}}. The niche is the central concept in evolutionary ecology; see especially part II: "The niche: an abstractly inhabited hypervolume." (pp. 26–78)</ref>
 
گونجاندن جیاوازە لە هەرھەر یەكیەک لە دیاردەکانی (توانای مانەوە، ڕاهاتنڕاھاتن و فێربوون) کە هیچھیچ یەکێكیەکێک لەم گۆڕانانەی زیندەوەران ناگوزێرێتەوە بۆ وەچەکان. توانای مانەوە، بڕ و ڕادەی پەیوەستداری زیندەوەرێکە بۆ بەردەوام بوونی لە ژیان لە ژینگە جیاوازەکان دا و بە بەشێكبەشێک لە خەسڵەتی (جۆرە تایبەتییەکان) دادەنرێت. ڕاهاتنڕاھاتن دیاردەی ڕێکخستنی خودکاری جەستەییە لە ماوەی ژیان دا و فێربوون بە واتای بەرەوپێشچوونی کارایی هەڵسوکەتەھەڵسوکەتە لە ماوەی ژیان دا.<ref name="Dobzhansky T 1968">{{harvnb|Dobzhansky|1968|pp=1–34}}</ref>
 
== جۆرەکانی گونجاندن ==
"گونجاندن دڵ و رۆحی پەرەسەندنە."
 
نایڵز ئێڵدرج، داهێنانەوەیداھێنانەوەی داروین: گفتوگۆ مەزنەکەی بیردۆزی پەرەسەندن.<ref>{{cite journal|last=Price|first=Trevor D.|date=June 2006|title=Phenotypic plasticity, sexual selection and the evolution of colour patterns|journal=[[The Journal of Experimental Biology]]|volume=209|issue=12|pages=2368–2376|doi=10.1242/jeb.02183|pmid=16731813}}</ref>
 
# گۆڕان لە نیشتتنگهنیشتتنگھ یان ژینەگە دا.
# جین گۆڕان.
# پێکەوە گونجاندن.
# لاسايى كردنەوەکردنەوە.
# گۆڕینەوە.
 
قڕبوون و پێکەوە قڕبوون (لەناوچوون)
 
ئەگەر کۆمەڵەیەكیکۆمەڵەیەکی زیندەوەران نەتوانن بە لێهاتوویلێھاتووی و بە پێی پێویست بجوڵێن یان بگۆرێن بۆ هێشتنەوەھێشتنەوە و بەردەوامی بۆ ماوەیەکی درێژخایەن ئەوا بە دڵنیاییەوە قڕدەبن و لەناودەچن. دیاردەی قڕبوون ڕوودەدات کاتێكکاتێک تێکڕای مردنی تەواوی جۆرە زیندەوەرەکە تێکڕای لەدایکبوون تێ دەپەڕێنێت بۆ ماوەیەکی کاتی کە بەس بێت بۆ دیارنەمان و لەناوچوونی جۆرەکە.
 
هەروەكھەروەک چۆن پێکەوە گونجاندن هەیەھەیە بەهەمانبەھەمان شێوەش پێکەوە قڕبوون هەیەھەیە کە دەبێتە هۆیھۆی لەناوچوونی جۆرە زیندەوەرێكزیندەوەرێک بەهۆیبەھۆی قڕبوونی جۆرە زیندەوەرەێكیزیندەوەرەێکی تر کە پێکەوە گونجاندن لە نێوانیان دا ڕوویداوە. بۆ نموونە، زیندەوێکی مشەخۆر دەکرێت لەناوبچێت دوای لەناوچوونی ئەو زیندەوەرەی مشەخۆرەکە لەسەری دەژیا یان قڕبوونی گوڵێكگوڵێک دوای لەناوچوونی زیندەوەری گوازەرەوەی تۆوەکانی یان قڕبوونی گوڵەکە لە کاتی تێکچوون و پچڕانی زنجیرەی خۆراكیخۆراکی.<ref>{{harvnb|Maynard Smith|1993|p=33}}</ref><ref name="Endler 33">{{harvnb|Endler|1986|pp=[https://books.google.com/books?id=MYk1XbelDssC&lpg=PA27&pg=PA33#v=onepage&q&f=false 33–51]}}</ref>
 
== سەرچاوەکان ==
٨٬٢٣٣

دەستکاری