یاسای ئۆم: جیاوازی نێوان پێداچوونەوەکان

شائەمراز
No edit summary
(شائەمراز)
 
[[پەڕگە:OhmsLaw.svg|وێنۆک|سێ هێندیھێندی تەزوو، ڤۆڵتیە و بەرگری کارەبایی کە یاسای ئۆم پێک دێنن.]]
بە پێیبەپێی '''یاسای ئۆم''' ({{بە ئینگلیزی|Ohm's Law}})، [[تەزووی کارەبایی|تەزووی کارەبا]] (I) کە بەناو گەیێنەرێک دا تێدەپەڕێت ڕاستەوانەدەگۆڕێت لەگەڵ [[ڤۆڵتیە]] (V). لەم یاسایەدا هاوکۆلکەیەکھاوکۆلکەیەک هەیەھەیە کە پێی دەگوترێ بەرگری کارەبایی (R):<ref>{{cite book|title=Automotive ignition systems|author1=Consoliver, Earl L.|author2=Mitchell, Grover I.|lastauthoramp=yes|publisher=McGraw-Hill|year=1920|isbn=|page=4|url=https://books.google.com/books?id=_dYNAAAAYAAJ&pg=PA4&dq=ohm%27s+law+current+proportional+voltage+resistance}}</ref><ref>{{cite book|title=Elements of Electricity|author=[[Robert A. Millikan]] and E. S. Bishop|publisher=American Technical Society|year=1917|page=54|url=https://books.google.com/books?id=dZM3AAAAMAAJ&pg=PA54&dq=%22Ohm%27s+law%22++current+directly+proportional}}
 
{{cite book|title=Elements of Electricity|author=[[Robert A. Millikan]] and E. S. Bishop|publisher=American Technical Society|year=1917|page=54|url=https://books.google.com/books?id=dZM3AAAAMAAJ&pg=PA54&dq=%22Ohm%27s+law%22++current+directly+proportional}}</ref>
<math>{\displaystyle I={\frac {V}{R}},}</math>
{{ltr/end}}
لەم یاسایەدا بەرگری ڕەهایەڕەھایە و بەگۆڕانی تەزووی کارەبایی گۆڕانی بەسەر نایەت. <ref>{{cite book|title=Electrical papers|volume=1|author=Oliver Heaviside|publisher=Macmillan and Co|year=1894|page=283|url=https://books.google.com/books?id=lKV-AAAAMAAJ&pg=PA284&dq=ohm%27s+law+constant+ratio&q=ohm's%20law%20constant%20ratio|isbn=978-0-8218-2840-3}}</ref> گەرچی زۆرێک لە مەواد (کە بە ماددە ئۆمیەکان ناسراون) پەیڕەوی لەم یاسایە دەکەن، بەڵام هەندێھەندێ ماددەی تر هەنھەن کە ئەم یاسایە لەسەریان جێبەجێ ناکرێ و پێیان دەگوترێ: نائۆمی.
[[پەڕگە:Ohm3.gif|وێنۆک|جۆرج ئۆم]]
ئەم یاسایە بەناوی زانای ئەڵمانی جۆرج ئۆم کراوە، کە لە ساڵی ١٨٢٧ز هەوڵیھەوڵی داوە کە پەیوەندی نێوان بەرگری کارەبا، توزووی کارەبا و ڤۆڵتیە بدۆزێتەوە. هەڵبەتھەڵبەت ئەو یاسایەی ئەو بوکاری دێنا هەندێھەندێ ئاڵۆز بوو، وە جیاوازی هەبووھەبوو لەگەڵ یاساکەی ئێستا.
 
لە فیزیادا، یاسای ئۆم شێوەی گشتی یاسایەکی کارۆموگناتیسیە کە بریتیە لە:
== مێژوو ==
[[پەڕگە:Electrona in crystallo fluentia.svg|وێنۆک|مۆدێلی دڕود بۆ تێپەڕ بوونی تەزوی کارەبا بەناو گێنەری کارەبادا.]]
 
== بنچینەی مایکڕۆسکۆپی ==
لە بنچینەدا، چڕی تەزووی کارەبایی دەگەڕێتەوە بۆ بنەماکانی [[مێکانیک کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]]. بە پێی '''مۆدێلی دڕود''' (Drude model) ئەلێکتڕۆنەکان لە کاتی تێپەڕبوونیان بەناو ماددەدا، بەر گەردەکان دەکەون و وەک تۆپ هەڵدەبەزنەوەھەڵدەبەزنەوە. کاتێک بواری کارەبایی دەخرێتە سەر گەیێنەرێک، ئەلێکتڕۆنە سەبەستەکان بە پێچەوانەی ئاڕاستەی بوارەکە تاودەدرێن. کاتێک کە ئەلێکتڕۆنێک بەر گەردیلەیەک دەکەوێ ئەلێکتڕۆنەکە پەرش دەبێت و لە ڕێڕەوی سەرەکی خۆی لادەدات، بەڵام چونکە بوارە کارەباییەکە کاریگەری ماوە لەسەری جارێکیتر تاودان وەردەگرێتەوە و دەچێتەوە سەر هەمانھەمان ڕێڕەو. لە ئەنجامدا ئەم ڕێڕەوە بەشێوەی زیگزاگ دەبێت.
 
بەم شێوەیە، [[خێرایی لادان]] (drift velocity) بڕی چڕی تەزووی کارەبایی دیاری دەکات کە پەیوەندیدارە بە ('''''E''''') وە ڕەهایەڕەھایە لە بەریەککەوتنەکان. '''دڕود''' تێکڕای خێرایی لادانی بەم شێوەیە بەدەست هێناھێنا:
 
<math>p=-e E t</math>
 
لێرەدا:
 
* p تێکڕای تەوژم
* e بارگەی کارەبا
* t تێکڕات کاتی خایەنراو لە نێوان هەرھەر بەرکەتنێک تا بەرکەوتنی دواتر.
* E بواری کارەبایی.
 
لەبەر ئەوەی تەوژم و چڕی تەزووی کارەبا پەیوەندیان هەیەھەیە لەگەڵ تێکڕای خێرایی لادان، کەواتە چڕی تەزووی کارەبایی پەیوەندی لەگەڵ بواری کارەبایی هەیەھەیە. بەم شێوەیەش دەگەینەوە یاسای ئۆم.
 
[[پەڕگە:Ohm's law triangle.svg|وێنۆک|سێ گۆشەی یاسای ئۆم]]
 
== شی کردنەوەیشیکردنەوەی سوڕی کارەبایی ==
لە شی کردنەوەی سوڕی کارەبایی، سێ هێندیھێندی فیزیایی ڕۆڵی سەرەکی دەبینن کە بەیەکەوە سێ شێوەی جیا لە یاسای ئۆم بەرهەمبەرھەم دێنن:
{{ltr}}
<math>{\displaystyle I={\frac {V}{R}}\quad {\text{or}}\quad V=IR\quad {\text{or}}\quad R={\frac {V}{I}}.}</math>
{{ltr/end}}
 
== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|فیزیک}}