جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «دەوڵەتی سەلجووقی»

بەبێ کورتەی دەستکاری
|}
 
'''سەلجوقیەکان''' یان نەوەی سەلجوق,سەلجوق، بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری تورکی بوون حوکمی [[ئەفغانستان]] و [[ئێران]] و بەشێک لە [[ئەنادۆڵ]] و [[سوریا]] و [[عێراق]] و دوورگەی عەرەبیان کردووە لە نێوان ساڵانی ١١٥٧ بۆ ١٠٣٨ز و پاشان ھەتا ١١٩٤ز,١١٩٤ز، بارەگاکەیان مەڕو پاشان ئەسفەھان بووە,بووە، سەلجوقیەکان ئەچنەوە سەر ھۆزی (قنق) یەکێک لە ھۆزە دەسەڵاتدارەکانی غەزوی تورکی,تورکی، ئەم ھۆزە چوونە ئیسلامەوە لە سەردەمی سەلجوقی سەرکردەیان ساڵی ٩٦٠ز,٩٦٠ز، پاشان چوونە خزمەتی قەرەخانەکان لە وڵاتی ئەودیو ڕووبار.
 
حەفیدەکانی سەلجوق,سەلجوق، کە (تەغڕۆڵ بێگ و جغری) بوون شانشینەکەیان کردە دوو بەشەوە,بەشەوە، بەشی ڕۆژئاوا کە بنکەکەی ئەسفەھان بووە,بووە، بەشی ڕۆژھەڵاتە کە بنکەکەی مەڕو بوو. لە دوای سەرکەوتنی ەغڕۆڵ بێگ بەسەر غەزنەویەکان ساڵی ١٠٤٠ز لە نزیک زەنگان شانشیەنەکەی فراوان بوو بە لای ڕۆژئاوادا زیاتر,زیاتر، و فارسی خستە سەر ساڵی ١٠٤٢ز,١٠٤٢ز، و ھەندێک لە بەشەکانی ئەنادۆڵ و پاشان عێراقی گرت ساڵی ١٠٥٥ز، و دوای ئەوەی دەستی گرت بەسەر بوەیھیەکاندا لە عێراق تەغڕۆڵ بێگ چووە بەغداوە.
 
مێژوو نوسان سەردەمی سەلجوقی لە عێراق بە سەردەمی بەتوانای سەلجوقیەکان دادەنێن,دادەنێن، کە ھەموو کاروبارێکی دەوڵەتیان بە دەستەوە بوو جگە لە ھەندێک ڕووکەش و ڕەسمیات نەبێت خەلیفەی عەباسی ھیچی بەدەست نەبوو,نەبوو، و سەلجوقیەکان دەستیان گرت بەسەر [[ئەرمینیا]] ساڵی ١٠٦٤ز,١٠٦٤ز، پاشان دەستیان گرت بەسەر حیجاز و شوێنە پیرۆزەکاندا لە ساڵی ١٠٧٠ز بۆ ماوەیەکی کەم,کەم، ھەروەک سەرکەوتنێکی باشیان بە دەست ھێنا بەسەر بیزەنتیەکان لە شەڕی مەڵاز گرد ساڵی ١٠٧١ز.
 
لە ساڵی ١٠٩٢ز وبەھۆی زۆری ڕکەبەرەکان لەسەر تەختی دەسەڵات لە نێوان ئەندامانی خێزانەکەی,خێزانەکەی، شانشینی سەلجوقی بووە چەند مەمالیکێک,مەمالیکێک، ومەحمود توانی یەکی بخاتەوە لە ساڵی ١١٠٥ تا ١١١٨ بەڵام دووبارە دابەش بوویەوە و شانشینی سەلجوقی دامەزرا لە عێراق و ئێران و مایەوە تا دەوروبەری ساڵی ١١٩٤ز,١١٩٤ز، و یەکێکی تر لە ڕۆژھەڵات سوڵتان ئەحمەد سنگر دایمەزراند لە نێوان ساڵانی ١١١٨-١١٥٧ز,١١٥٧ز، کە زۆر نەمایەوە کە لە سەردەمی جێنشینەکانیدا و لە ساڵی ١١٣٥ و لە ئەنجامی ناکۆکیان لەگەڵ دراوسێکانیاندا شاکانی خواڕەزم (خواڕزمشاھات) دەستیان بەسەرا گرت ساڵی ١١٩٤ز,١١٩٤ز، چەند مەمالیکێکی تر بۆ سەلجوقیەکان دامەزران وەک,وەک،
*لە کرمان (١٠٤١-١١٨٧)ز,ز، بارەگاکەیان بەردەسیر بوو
*لە شام (١٠٩٤-١١١٧).,، بارەگاکەیان دیمەشق پاشان حەلەب بوو.
*لە ئەنادۆڵ (١٠٧٧-١٣٠٨)ز,ز، بارەگاکەیان ئیزنیق پاشام قۆنیە بوو.
==مێژووی جەنگەکانیان==
===دامەزراندن===
سەلجوقیەکان ئەچنەوە سەر ھۆزی (قنق) یەکێک لە ھۆزەکانی غەزوی بیست و سێیەم کە لقێکی تورکەکانن,تورکەکانن، ئەم ھۆزانە لەنیوەی دووەمی سەدەی شەشەمی زاینیەوە دەستیان کرد زنجیرەیەک کۆچگردن بۆ خاکەکانی ئەنادۆڵ بە ھۆکاری جیاواز,جیاواز، کە ھۆکاری سەرەکی ئەبێت بۆ گوزەران و زەوی بوو بێت,بێت، و لەکاتی کۆچکردنەکە ھۆزەکە ماوەیەک لە جرجان و تەبڕستان مانەوە و لێرە ئەندامانی ھۆزەکە لە خزمەتی پاشای تورکی (بیگۆ)دا بوون,بوون، لەوانەش (سەلجوقی کوڕی دەقاق) کە لە گەورەکانیان بوو وپایەی سەرۆکی سوپای وەرگرت لای پاشا تورکیەکە,تورکیەکە، بەڵام بە ھۆی بەھێزی سەلجوق و گوێڕایەڵی ھۆزەکەی بۆی,بۆی، بیگۆ ترسا لە دەست بەسەراگرتنی سوپای تورکی و لە سەلجوق,سەلجوق، ھەتا پلانی کوشتنی دانا,دانا، کاتێک سەلجوق بەمەی زانی ھۆزەکەی کۆ کردەوە و ڕۆیشتن بەرەو شاری خەجنەدە لە نزیک ڕووباری سیحۆن,سیحۆن، کە حوکمی ئیسلامە باڵی کێشا بوو بەسەر ئەو ناوچەیەدا,ناوچەیەدا، لێرەدا سەلجوق [[ئیسلام]] بوونی خۆی ڕاگەیاند و جەنگا لەگەڵ تورکە بت پەرستەکانی ناوچەی تورکستان.
[[پەڕگە:Gaznaly-seljuk Dandanaqan.jpg|thumb|220px|شەڕى داندقان لە نێوان غەزنەوى وسەلجوقیەکان]]
لە سەدەی پێنج کۆچیەوە ھێزی سەلجوقی بەرز بوویەوە و بوو بە دەوڵەتێکی بەھێز,بەھێز، کە ئەمەش بووە ھۆی قەلەقی سوڵتان مەحمود غەزنەوی حاکمی دەوڵەتی غەزنەوی لە وڵاتی ھند وفارس,وفارس، لەبەر ئەوە مەحمود ھێرشی کردە سەر سەلجوقیەکان ساڵی ٤١٥ک,٤١٥ک، ودەستی گرت بەسەر سوڵتانەکەیان ئەرسەلان بیگۆ و ژمارەیەکی زۆر لە شوێنکەوتووەکانی,شوێنکەوتووەکانی، و ئەرسەلانی ناردە بەندیخانە تا چوار ساڵ و پاشان مرد,مرد، بەڵام لە ساڵی ٤١٩ک,٤١٩ک، سەلجوقیەکان شۆڕشیان کرد و دەرچوون لە ژێر حوکمی مەحمود,مەحمود، مەحمود چەند سەربازێکی بۆ ناردن سەلجوقیەکان شکاندنیان و بەردەوام بوون لە ڕۆیشتنین بەرەو وڵاتی ئەودیو ڕووبار,ڕووبار، چەند شارێکیان تێکدا و وێرانیان کرد,کرد، مەحمود میر تۆسی بۆ ناردن کە دوو ساڵ لە وڵاتە دوایان کەوت بەڵام مەحمود کۆچی دوایی کرد ساڵی ٤٢١ک بێ ئەوەی بە تەواوی دەست بگرێت بەسەر سەلجوقیەکاندا,سەلجوقیەکاندا، و کوڕەکەی مەسعودی کوڕی مەحمود ڕێکەوت لەگەڵیان و ماوەیەک ناکۆکی نێوانیان وەستا,وەستا، و کاتێک مەسعود ڕۆیشت بۆ ھند بۆ سەرکوتکردنی یاخی بووەکان جارێکی تر سەلجوقیەکان شۆڕشیان کرد,کرد، سوپایەکی بۆ ناردن لە نیسابور بەیەک گەیشتن و شکاندنیان,شکاندنیان، پاشەکشەیان کرد بۆ ڕەی و دوایین جەنگ ڕویدا لە نێوانیان و نێوان مەسعود کەتوانی بیانشکێنێت,بیانشکێنێت، ھەموو ئەو شەڕانەی پێشتر باسمان کرد شوێنکەوتووەکانی ئەرسەلان بیگۆ کردیان,کردیان، کاتێک تەغڕۆڵ بێگ کوڕی میکائیل (کوڕی برای ئەرسەلان) ھاتە جێگەی,جێگەی، و سەرکردایەتی شەڕەکانی سەلجوقی کرد دوای ئەوە دەوڵەتی سەلجوقی دامەزراند,دامەزراند، و بووە ناکۆکیان لەگەڵ عەلی تەکین کە ئەیویست ئەو سەرکردایەتی سەلجوق بکات,بکات، و دوای چەن شەڕێک لە نێوانیان لە جەنگێکی گەورەدا لە ساڵی ٤٢١ک,٤٢١ک، تەغڕۆڵ شکا. بە ھۆی ئەم شکانەوە تەغڕۆڵ زۆر بەھێز نەما,نەما، داوای ڕێکەوتنی لە مەسعودی کوڕی مەحمود کرد,کرد، و مەسعود سودی لەو فرسەتە وەرگرت و نێرراوەکانی تەغڕۆڵی گرت و سوپای کۆ کردەوە و ڕۆیشت بۆیان و توشی شکستێکی گەورەی کردن,کردن، بەڵام لە کۆتایی جەنگەکەدا سەربازەکانی مەسعود بووە ناکۆکیان لەسەر دەستکەوتەکان,دەستکەوتەکان، و سەلجوقیەکان سودیان لەو ناکۆکیە وەرگرت و ھێرشیان کردە سەر سەربازەکانی مەسعود و شکاندنیان و جارێکی تر سەلجوقیەکان سەرکەوتنیان بە دەست ھێنایەوە,ھێنایەوە، لە کاتی ئەو جەنگە مەسعود لە نیسابور بوو و کاتێک ھەواڵی شەڕەکەی پێ گەیشت ترسا لێیان و ویستی زەویان باتێ تا واز لە دژایەتی بھێنن بەڵام ڕەتیان کردەوە,کردەوە، و مەسعود دوای ئەوەی نائومێد بوو لێیان ماوەیەک گوێی پێ نەدان,نەدان، و لە کۆتاییدا بڕیاری دا بگەڕێتەوە بۆ شەڕ لەگەڵیان وسوپایەکی گەورەی کۆکردەوە,کۆکردەوە، کە تەغڕۆڵ توانی بیانشکێنێت ساڵی ٤٢٨ک و دوای ئەو شەڕە سەلجوقیەکان دەستیان گرت بەسەر خۆراساندا.
 
لە ساڵانی دواتردا شەڕ بەردەوام بوو لە نێوانیان وتەغڕۆڵ سەرکەوتوو بوو,بوو، ومەسعود قەلەق بوو وسوپایەکی کۆکردەوە بەرەو [[خۆراسان]] ول ەگەڵ سەلجوقیەکان بەیەکیاندا لە جەنگی داندقاندا کە مەسعود شکا و ئەو شەڕە سەرەتای فەرمانڕەوایی سەلجوقیەکان و کۆتایی ھێزی [[غەزنەوییەکان]] بوو,بوو، دوای ئەوە مەسعود لە بەرگری وەستاو و سەلجوقیەکان یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتەکانی ڕۆژھەڵاتیان دامەزراند کە ساڵی ٤٢٩ک بە ساڵی دامەزراندنی تەواوی دەوڵەتەکە دادەنرێت.
===شەڕ لەگەڵ بوەیھیەکان===
[[پەڕگە:Dailam soldier.jpg|thumb|250px|right|ئەسپ سوارێکى بوەیهى]]
سەلجوقیەکان نەوەی سەلجوق بڕیاریان دا یەک بگرن لە ژێر سەرکردایەتی تەغڕۆڵ بێگ دوای دەستگرتنیان بە سەر خاکی خۆراساندا,خۆراساندا، بەم شێوەیە دەوڵەتی سەلجوقی دامەزرا,دامەزرا، پاشان تەغڕۆڵ دەستی کرد بە فراوان کردنی دەوڵەتەکیان لە ڕۆژئاواوە,ڕۆژئاواوە، لە ساڵی ٤٣٣ک [[جرجان]] و پاشماوەی تەبرستان فەتح کران,کران، و ساڵی ٤٣٤ک خواڕزمی فەتح کرد و پاشان بەردەوام بوو ودەستی گرت بەسەر تەبس و مەکڕان و دەوروبەری [[کرمان]] و ڕەی,ڕەی، ھەر لە ھەمان ساڵدا [[ھەمەدان]]ی گرت و ڕووی کردە باکور بۆ دەھستان و پاشان گەڕایەوە و حاکمی دانا لەسەر تەبرستان و ھەمەدان,ھەمەدان، و ھوڵی گرتنی کرمانی دا بەڵام تێک شکا,شکا، دواتر تەغڕۆڵ ماوەیەک وەستا لە غەزووەکانی پاشان [[بوەیھیەکان]] گەڕانەوە ساڵی ٤٣٦ک و ھەمەدانیان لێ سەندنەوە,سەندنەوە، لەبەر ئەوە تەغڕۆڵ ئیبراھیمی کوڕی یەنالی نارد بۆ فارس ساڵی ٥٣٧ و ھەمەدانیان گێڕایەوە و وڵاتی جەبەلیان گرت (ڕۆژئاوای ئێران وعێراقی ئێستا),، لە ساڵی دواتردا تەغڕۆڵ ڕۆیشت بۆ ئەسفەھان و گەمارۆی دا بەڵام نەیتوانی بیگرێت و ڕێکەوتنی ئەنجامدا لەگەڵ حاکمی ئەوێدا,ئەوێدا، و لە ساڵی ٤٤٦ک ئازربایجانی فەتح کرد,کرد، دواتر بڕیاری دا بەرەو عێراق بڕوات لە ساڵی ٤٤٧ک بۆ دەرکردنی [[بوەیھیەکان]],، پەیوەندی نێوان تەغڕۆڵ و خەلیفەی عەباسی بەھێز بوو,بوو، کاتێک تەغڕۆڵ نوێنەری نارد بۆ لای خەلیفە ساڵی ٤٣٣ک و ئەویش دانی نا بە دەوڵەتی سەلجوقی لە ھەمان ساڵدا,ساڵدا، بەمەش پەیوەندیەکانیان بەرەو باشی ڕۆیشت.
 
دەوڵەتی بوەیھی بەرەو لێک ھەڵوەشان ڕۆیشت بە ھۆی ناکۆکی ناوخۆییەوە,ناوخۆییەوە، کە ئەم ناکۆکیانە لە بەرژوەندی سەلجوقیەکان بوو,بوو، کاتێک بەھێزترین پیاو لە ناو بوەیھیەکان و عەباسیەکاندا لەو کاتانەدا (بەساسیری) دەستی گرت بەسەر [[دەوڵەتى عەبباسى]] وھەڕەشەی لە بوونی خەلیفە ئەکرد,ئەکرد، لەبەر ئەوە خەلیفە قائیم بیئەمرلا ناردی بە دوای تەغڕۆڵ بێگدا لە ساڵی ٤٤٧ک,٤٤٧ک، لە ھەمان ساڵدا تەغڕۆڵ گەیشتە بەغدا و فەتحی کرد و بەساسیری و شا ڕەحیم (دوایین شای بوەیھیەکان) ڕایان کرد کە دواتر گیران,گیران، وسەلجوقیەکان ھەڵسوکوتیان لەگەڵ عەباسیەکان باش کرد و مەزھەبی سونەیان گەڕاندەوە وڵات بە پێچەوانەی بوەیھیەکان.
===ئەلب ئەرسەلان===
[[پەڕگە:Alp-arslan.jpg|thumb|پەیکەرى ئەلب ئەرسەلان]]
دوای فەتحی عێراق تەغڕۆڵ بێگ وەستا لە شەڕکردن,شەڕکردن، و پاشماوەی ژیانی لە بەغدا بەسەر برد,برد، و کۆچی دوایی کرد ساڵی ٤٥٥ک بەرامبەر ١٠٦٣ز لە تەمەنی حەفتا ساڵیدا لە شاری [[ڕەی]],، و تەغڕۆڵ مناڵی نەبوو لەبەر ئەوە وەسیەتی کرد کە کوڕی براکەی (سولەیمانی کوڕی داود) دەسەڵات بگرێتە دەست,دەست، بەڵام بە زۆری ئەلب ئەرسەلانیان بە باشتر زانی,زانی، لەبەر ئەوە وەزیری تەغرۆڵ (عەمید مەلیک کەندەری) [[ئەلب ئەرسەلان]]ی کردە حام لە کاتێکدا حەزی ئەکرد ئیش بە وەسیەتەکە بکات,بکات، لەگەڵ ئەوەشدا کاتێک ئەلب ئەرسەلان دەسەڵاتی گرتە دەست عەمید مەلیکی کوشت و نیزام مەلیکی لە جێگەی دانا.
 
خێرا ئەلب ئەرسەلان دەستی کرد بە باشکردنی حوکمەکەی ولە یەکەم ساڵدا ڕووبەڕووی چەند ئاژاوەیەک بوویەوە لە وڵاتدا,وڵاتدا، و لەدوای ئەوەی دەستی بەسەر ئەو ئاژاوانەدا، گرت جوڵا لە ساڵی ٤٥٦ک بەرەو [[ئەرمینیا]] بۆ شەڕی ڕۆم. و کاتێک گەیشتە [[ئازەربایجان]] گەیشت بە کۆمەڵێک جەنگاوەر کە دوای کەوتن و بوون بە ڕێنوێنی کەری,کەری، و ئەلب ئەرسەلان بەردەوام بوو لەگەڵیان تا گەیشتنە نەقجوان,نەقجوان، لەوێ وەستا بۆ کۆکردنەوەی سەرباز و کەشتیەکانی لە ئامادەکاریدا بۆ جەنگ,جەنگ، دوای ئەوەی ھێزەکانی ئامادە کرد سوپاکەی لەگەڵ مەلیکشای کوڕی و نیزامی مەلیکی وەزیریدا نارد. و مەلیکشا گەیشتە قەڵایەکی ڕۆم و فەتحی کرد,کرد، پاشان گەیشتە قەڵای سەرمباری و فەتحی کرد لەگەڵ قەڵایەکی تر لە تەنیشتیا ویستی تێکی بات بەڵام نیزام مەلیک نەیھێشت,نەیھێشت، و ھەموو قەڵاکانیان دا بە میر قەنجوان,قەنجوان، و مەلیکشا بەردەوام بوو لە غەزوەکانی تا باوکی بانگی کردەوە,کردەوە، و سوپاکەی برد و دەستیان کرد بە فەتحی چەند شارێک,شارێک، دوای چەند غەزوێک ئەلب ئەرسەلان گەیشتە شاری ئانی,ئانی، کە شارێکە ڕووبار دەوری داوە لەگەڵ خەندەق و دیوار لە ھەموو لایەکیەوە,لایەکیەوە، گەمارۆی دا بەڵام نەیتوانی بیگرێت,بیگرێت، و سەربازەکانی لە بێ ھیوابووندا بوون,بوون، ئەلب ئەرسەلان بریاری دا تاوەرێکی گەورە بنیات بنێت,بنێت، پڕی کرد لە سەرباز وت یرھاوێژ و مەنجەنیقی لەسەرەکەیدا دانا,دانا، نوانیان دیوارەکان بڕوخێنن,بڕوخێنن، و شارەکە بگرن و ڕۆم بشکێنن,بشکێنن، و ئەلب ئەرسەلان شارەکەی گرتە دەست و گەڕایەوە دوای ئەوەی فەتحی زۆربەی [[جۆرجیا]] و ئەرمینیای کرد لەگەڵ زۆربەی خاکەکانی نێوان ئاوان و ئەڕومیە.
 
ئەلب ئەرسەلان لە ساڵی ٤٦٢ک دەستی کرد بە غەزوی وڵاتی [[شام]],، حاکمی دەوڵەتی میرداسیە (مەحمودی کوڕی ساڵح کوڕی میرداس)ی ناچار کرد تا وتاری ھەینی بە ناوی خەلیفەی عەباسیەوە بدات,بدات، و سوپای نارد بۆ باشوری شام و فەتحی ڕامەڵە و بیتولموقەدەسی کرد کە لە ژێر دەستی [[دەوڵەتی فاتیمی|دەوڵەتی فاتمیدا]] بوون,بوون، و لە ساڵی ٤٦٣ک,٤٦٣ک، ئەلب ئەرسەلان ڕۆیشت بەرەو ڕەھا,ڕەھا، بەڵام نەیتوانی بیگرێت,بیگرێت، وازی لێھێنا و بەرەو حەلەب ڕۆیشت لەگەڵ ٤ ھەزار سەرباز,سەرباز، و داوای لە میری حەلەب کرد کە مل کەچ بێت بۆ سەلجوقیەکان و دەرگای شارەکەیان بۆ بکاتەوە بەڵام میری حەلەب ڕەتی کردەوە لەبەر ئەوە ئەلب ئەرسەلان ڕۆیشت بەرەو حەلەب و گەمارۆی میر (مەحمودی کوڕی ساڵح)ی دا (کە چاوەڕیی ئەوە نەبوو لەبەر ئەوەی گوێ رایەڵ بوونی ڕاگەیاند بوو بۆ سەلجوق و خەلیفە) بەڵام دوای دوو مانگ گەمارۆ بۆی نەگیرا و ترسا لە پلانی بیزەنتی بۆ داگیرکردنی [[خۆراسان]] و ھەروەک لە ناوی خۆی ئەترسا کە شکست بھێنێت لە گەمارۆدانی دوو شاردا یەک لە دوای یەک,یەک، لەبەر ئەوە سەرکردەیەکی لە جێگەی خۆی دانا بۆ گەمارۆکە و خۆی ڕۆیشت بۆ خۆراسان بۆ جەنگان لەگەڵ بیزەنتیەکان,بیزەنتیەکان، کاتێک مەحمود بەوەی زانی خێرا داوای ڕێکەوتنی کرد وئەلب ئەرسەلان مەرجی بۆ دانا کە گوێڕایەڵی [[دەوڵەتى عەبباسى|عەباسی]] و سەلجوقیەکان بکات,بکات، بەم شێوەیە حەلەب بووە میرنشینێکی سەلجوقی,سەلجوقی، بەم شێوەیە ئەلب ئەرسەلان ڕوویکردە ڕۆژھەڵات بۆ شەڕ لەگەڵ بیزەنتیەکان,بیزەنتیەکان، و سوپاکەی لەگەڵ ھەندێک سەرکردەدا بە جێ ھێشت و ڕێگەی شەڕی پێدان لە وڵاتی شامدا,شامدا، و جوبەیل و دیمەشق و ڕامەڵە و بەیتو لموقەدەس و تەبڕیەیان فەتح کرد و گەمارۆی یافایان دا,دا، ئەمەش لە نێوان ساڵی ٤٦٣ و ٤٦٥ک دا بوو,بوو، (تێبینی؛ بۆ شەڕەکانی ئەلب ئەرسەلان لەگەڵ بیزەنتیەکان سەیری ئەو بڕگەیەی خوارەوە بکە (شەڕ لەگەڵ بزەنتیەکان)).
===مەلیکشاە===
لە ساڵی ٤٦٥ک ئەلب ئەرسەلان کۆچی دوایی کرد لە وڵاتی ئەودیو ڕووبار,ڕووبار، لە تەمەنی ٤٠ ساڵیدا,ساڵیدا، وەسیەتی کرد بە دەسەڵاتدان بە مەلیکشای کوڕی,کوڕی، لە ھەمان ساڵدا مەلیکشا بووە سوڵتانی دەوڵەتی سەلجوقی,سەلجوقی، بەڵام (قاروت بێگ)ی مامی لێی ھەڵگەڕایەوە ومەلیکشا خێرا ڕووبەڕوی بوویەوە لە نزیک ھەمەدان و مامی شکاند و دەسەڵاتی جێگیر بوو بۆی,بۆی، کە لە سەردەمی ئەمدا دەوڵەت فراوان بوونێکی گەورەی بە خۆیەوە بینی,بینی، کە ھەموو بەشە ئیسلامیەکەی قاڕەی ئاسیای ئەگرتەوە بێجگە لە دوورگەی عەرەبی و وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ئاسیا]],، ئەگێرنەوە لە مەلیکشا کە لە باشترین سوڵتانەکان بووە کە کاروانەکان لە ڕۆژھەڵاتی دوورەوە ئەڕۆیشتن بۆ [[شام]] بێ ئەوەی ڕووبەڕوی ھیچ مەترسیەک ببنەوە.
 
مەلیکشا لە سەردەمەکەیدا دووجار گەمارۆی حەلەبی دا بەڵام نەیتوانی بیگرێت,بیگرێت، سوپاکەی جوڵان لە باشور و فەتحی حەما و دیمەشقیان کرد و فەرمانڕەوای حومس مل کەچ بوو بۆیان,بۆیان، لەبەر ئەوە بە حاکمی ھێشتیانەوە,ھێشتیانەوە، بەڵام لە ساڵی ٤٧٢ک ڕێڕەوی ڕووداوەکان گۆڕان کاتێک خەڵکی حەلەب (موسلیم عەقیلی)یان نارد بۆ ئەوەی لە دەستی مەحمود میرادسی ڕزگاریان کات کە دەستی گرت بەسەریا و بەمە دەوڵەتی میرداسیە ڕوخا و دەوڵەتی عەقیلی لە جێگەی دامەزرا,دامەزرا، کە سوڵتان سەلجوقی ناردی بۆ لای ئەویش باپەند بوونی خۆی بۆ دەربڕی,بەڵامدەربڕی،بەڵام دواتر نێوانیان تێک چوو و لە ناکۆکیەکەدا موسلیم کوژرا و مەلیکشا حەلەبی لێ وەرگرتن و ھەر لەو میانەیەدا لازقیە و چەند شارێکی تریان گرت. لە کۆتاییەکانی سەدەی پێنجی کۆچیدا بزوتنەوەیەکی نوێ دەرکەوت لە ڕۆژھەڵات کە کۆمەڵەی حەشاشیەکان بوون,بوون، کە قەڵای ئەڵموتیان گرت لە ساڵی ٤٨٣ک,٤٨٣ک، مەلیکشا ناردی بۆ لایان کە بانگیان بکات بۆ مەزھەبی [[سونە]] بەڵام سەرکەوتوو نەبوو,نەبوو، ساڵی ٥٨٥ک سوپایەکی نارد تا گەمارۆی قەڵاکەیان بدات بەڵام شکستی ھێنا,ھێنا، لەبەر ئەوە سوڵتان بڕیاری دا گوێ نەیات بەو بزوتنەوەیە لەگەڵ ئەوەی نیزام مەلیکی وەزیری زۆر ئاگاداری ئەکردەوە لێیان,لێیان، بە ھەر حاڵ مەلیکشا زۆر نەمایەوە بۆ بەرەنگاری ئەو بزوتنەوەیە لەبەر ئەوەی ساڵی ٤٨٥ک وەفاتی کرد و دەوڵەتێکی بە جێ ھێشت کە کوڕەکانی بووە ناکۆکیان لەسەر دەسەڵات.
===شەڕ لەگەڵ بیزەنتیەکان===
[[پەڕگە:131 Bataille de Malazgirt.jpg|thumb|250px|شەرى مەڵازگرد لە نێوان سەلجوقى وبیزەنتیەکان ساڵى ٤٦٣ک]]
ڕۆیشتنی تەغڕۆڵ بەگ بۆ [[ئازەربایجان]] لە ساڵی ٤٤٦ک لە یەکەم غەزوەکانی سەلجوقی بوو لە وڵاتی بیزەنتیەکان,بیزەنتیەکان، کاتێک تەغرۆل گەیشتە تەبرێز حاکمەکەی مل کەچ بوو بۆی لەبەر ئەوە بە حاکمی ھێشتیەوە و ڕۆیشت بەرەو ئەرمینیا,ئەرمینیا، گەیشتە مەڵاز گرد گەمارۆی دا,دا، بەڵام شارەکە چوار دەوری گیرا بوو لەبەر ئەوە گەڕایەوە و سالی ٤٤٧ک ناچار بوو بگەڕێتەوە بۆ [[عێراق]] و فەتحی بەغدای کرد بەردەوام نە بوو لە غەزوەکانی کە ئەڵێن لەو غەزوەدا کوشتارێکی زۆری کرد لە ڕۆم.
 
لە ساڵی ٤٤٩ک سەلجوقیەکان مەلتیەیان گرت و سەرکردە بیزەنتیەکەیان شکاند,شکاند، سوپایەکی تریان غەزوی قۆنیەیان کرد و ئیمپراتۆری بیزەنتی نەیتوانی وەڵامیان باتەوە,باتەوە، وئ ەلب ئەرسەلان ھەڵمەتی بردە سەر ئازەربایجان و ئەرمینیا ساڵی ٤٥٦ک,٤٥٦ک، بەڵام لە ساڵی ٤٦٢ک پاشای بیزەنتی بەرەو [[شام]] ڕۆیشت دوای ئەوەی کە ھەستی بە مەترسی سەلجوقیەکان کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی,ئیمپراتۆریەتەکەی، شاری مەنیبجی گرت وتاڵانی کرد و زۆر لە دانیشتوانەکەی کوشت,کوشت، ساڵحی کوڕی میرداس و سوپاکەی شکاند,شکاند، پاشان لە ئەرتح ڕۆژھەڵاتی ئەنتاکیە وەستا,وەستا، بەڵام ناچاری گەڕانەوە بوو بۆ ئەرمینیا لەبەر برسیەتی و کەمی خواردنی سوپاکەی.
 
بەڵام ئیمپراتۆری بیزەنتی بەوە وازی نەھێنا لە ساڵی ٤٦٣ک لەشکرێکی گەورەی کۆکردەوە لە ڕۆمە بیزەنتیەکان و فارس و فەڕەنج کە ئەڵێن ژمارەیان گەیشتۆتە ١٠٠ ھەزار کەس,کەس، گەیشتنە شوێنێک لە نزیک مەڵاز گرد,گرد، لەم کاتانە سوڵتانی سەلجوقی ئەلب ئەرسەلان لە ئازربایجان بوو کە ھەواڵی ئەو لەشکرە گەورەی بیست دێن بۆ وڵاتەکەی,وڵاتەکەی، ویستی بەپەلە سەرباز کۆبکاتەوە بەڵام نەیتوانی,نەیتوانی، بە پەلە لەگەڵ سەربازەکانی خۆیدا (کە نزیکەی ١٥ ھەزار بوون) رۆیشت بەرەو مەڵازگرد,مەڵازگرد، تیپێک لە سوپاکەی ئەرسەلان ڕۆیشتنە پێشەوە لەگەڵ تیپێکی بیزەنتیەکان کە ١٠ ھەزار کەس بوون دایان بە یەکدا و سەلجوقیەکان سەرکەوتن,سەرکەوتن، و کاتێک ھەردوو سوپاکە بەیەک گەیشتن ئەلب ئەرسەلان داوای ڕێکەوتنی کرد بەڵام پاشای بیزەنتیەکان ڕەتی کردەوە و وتی (ڕێکەوتن نیە تەنھا لە ڕەی نەبێت),، سوڵتان وەستا تا ڕۆژی ھەینی ھات کاتێک خەتیبەکان بانگی سەرکەوتنیان ئەکرد شەڕ دەستی پێکرد و سەلجوقیەکان گەمارۆی سوپای بیزەنتیان دا و تێکیان شکاند,شکاند، کە لە گەورەترین جەنگەکانی مێژووی دەوڵەتی سەلجوقی بوو,بوو، بە جەنگی مەڵاز گرد ناونرا,ناونرا، کە ئەم سەرکەوتنە بووە ھۆی پەلکێشانی سەلجوقی بۆ وڵاتەکانی تری ئەنادۆڵ,ئەنادۆڵ، و تێکشکاندنی بیزەنتی و بێتوانا کردنیان لە بەرگری کردن لە فراوانبوونی سەلجوقی,سەلجوقی، لە دوای ئەم سەرکەوتنە سەلجوقیەکان دەستیان گرت بەسەر [[تورکیا]] ھەتا لە سنوری قوستەنتینیە نزیک بوونەوە,بوونەوە، ئیمپراتۆری بیزەنتی داوای یارمەتی لە پاپای مەسیحی کرد ,، و دواتر ئەم ئیمپراتۆرە پاڵپشتی ھەڵمەتی خاچپەرستی یەکەمی کرد بۆ پاراستنی ئیمپراتۆریەتەکەی,ئیمپراتۆریەتەکەی، و لەوە ئەچێت دیارترین ئەنجامی ئەو جەنگە جێگیر بوونی سەلجوقی بێت لە خاکی [[ئەنادۆڵ]] کە دەوڵەتی سەلجوقی ڕۆمیان تیا دامەزراند.
===شەڕ لەگەل خاچپەرستەکان===
لە ساڵی ٤٩٠ک بەرامبەر ١٠٩٧ز,١٠٩٧ز، چوار سوپای ئەوروپی کۆبوونەوە لە ئەنادۆڵ بە مەبەستی ھێرش کردنە سەر موسڵمانان,موسڵمانان، و ئیمپراتۆری بیزەنتی پاڵپشتی کردن تا سەلجوقیەکان دەر بکەن لە ناوچەکە,ناوچەکە، ئەو سوپایانەی کە ژمارەیان ئەگەیشتە ٣٠٠ ھەزار سەرباز و گەمارۆی نیقیەیان دا (کە پایتەختی سەلجوقی و گرنگترین شاریان بوو),، خەڵکەکەی داوای یارمەتی سوڵتانی سەلجوقی قلج ئەرسەلانیان کرد کە گەمارۆی مەلتیەی دابوو,دابوو، کە خێرا بە جێی ھێشت و گەڕایەوە بۆ ڕزگارکردنی شارەکەی,شارەکەی، بەڵام لە رێگەدا بە بەشێکی سوپای خاچپەرستی گەیشتبوو کە دوا کەوتبوون وشەڕێکی گەورە لە نیوانیان ڕویدا,ڕویدا، تا گەیشتنە لای سوپاکەی گەمارۆی نیقیەیان دابوو و سەلجوقیەکانیان شکاند,شکاند، قەلج ئەرسەلان ناچار بوو دەست لە نیقیە ھەڵبکرێت دوای ئەو شەڕە,شەڕە، ودوای ماوەیەکی کەم شارەکە کەوتە دەستی [[خاچپەرستان]],، پاشان ڕۆیشت بەرەو دانشمەندین کە دەوڵەتێکی جیا بوو لە سەلجوقیەکان و ناکۆک بوو لەگەڵ سولجوقی ڕۆم,ڕۆم، بەڵام بە شێوەیەکی کاتی یەکیان گرت بۆ بەرەنگاربوونەوە خاچپەرستەکان,خاچپەرستەکان، ھێزە تورکیەکان کۆبوونەوە لە ئەنادۆڵ و بەیەکەوە ڕۆیشتن بۆ دوریلیۆم بۆ بەرگری خاچپەرستەکان.
[[پەڕگە:Dorylee2.jpg|thumb|280px|شەڕى دوریلیۆم لە نێوان سەلجوقى وخاچپەرستەکان]]
 
سەرەتا تەنھا یەک سوپای خاچپەرستەکان ھاتن بۆ شەڕ,شەڕ، لەبەر ئەوە [[موسڵمانان]] وا گومانین برد ھەر ئەو سوپایە بن,بن، دەستیان بە شەڕ کرد و ھیوای سەرکەوتنیان نزیک بوو,بوو، بەڵام کتوپڕ دوو سوپای تری خاچپەرستان ھاتن,ھاتن، و موسڵمانانیان شکاند,شکاند، و قەلج ئەرسەلان ڕایکرد و چەندین دەستکەوتی بە حێ ھێشت بۆیان,بۆیان، بەمە وەستان لە شەڕی ڕاستەوخۆیان لەگەڵیان و پاشەکشەیان کرد و شارەکانیان چۆڵ کرد و خاچپەرستەکان زۆر بە ئاسانی چەندین خاکی گەورەیان خستە سەر ئیمپراتۆری بیزەنتی,بیزەنتی، و دوای ئەو شەڕە خاچپەرستەکان بەرەو [[شام]] ڕۆیشتن (کە گرنگترین بەشی غەزوەکانیان بوو),، گەشتەکەیان چوار مانگی پێ چوو تا لە ئەنادۆڵەوە گەیشتنە شام,شام، کە بە دەست برسیەتی و گەرماوە ئەیانناڵاند,ئەیانناڵاند، پاشان قۆنیەیان گرت کە سەلجوقی کردبویانە پایتەخت دوای گیرانی نیقیە,نیقیە، پاشان ھەرقەلەیان گرت و ڕۆیشتن بەرەو [[ئەنتاکیە]] کە ئامانجی تازەیان بوو و لەڕێگەکەیاندا قەیسریە و تەڕسوس و ئەدەنەیان گرت بە یارمەتی ئەرمەنە مەسیحیەکان,مەسیحیەکان، پاشا خاچپەرستەکان ڕەھایان گرت و یەکەم میرنشینی خۆیان تیا دامەزراند,دامەزراند، پاشان ڕۆیشتن بەرەو ئەنتاکیە و گەمارۆیان دا کە گەمارۆدانەکە درێژەی کێشا و شارەکەیان ھیلاک کرد و توانیان بیگرن ساڵی ٤٩١ک کە وێران و تاڵانیان کرد و زۆر لە دانیشتوانیان کوشت,کوشت، بەمەش ئەنتاکیە کەوتە دەستی خاچپەرستەکان,خاچپەرستەکان، پاشان خێرا قودس کەوتە دەستیان بەمەش چوار میرنشینیان دامەزراند کە ئەوانیش,ئەوانیش، ڕەھا و ئەنتاکیە و تەڕابلس و بەیتولموقەدیس بوو.
 
لە دوای دامەزراندنی چوار میرنشینەکەیان حاکمی داشمەندی بە یارمەتی سەلجوقی ڕۆم سوپایەکی نوێیان کۆ کردەوە بۆ ڕووبەڕوونەوەی خاچپەرستەکان و بەرەو ئەنتاکیە ڕۆیشتن و لە شەڕێکی گەورەدا تورکەکان سەرکەوتن لە ساڵی ٤٩٣ک و میری ئەنتاکیەیان گرت,گرت، دوای چەند مانگێک ھەڵمەتی خاچپەرستی ساڵی ١١٠١ز دەستی پێکرد,پێکرد، کە چوار سوپا بوون و بە سێ بەش جوڵان و گەیشتنە ئەنقەرە و گرتیان,گرتیان، دانشمەندی و تورکە سەلجوقیەکان یەکیان گرت و داوایان لە میری حەلەب (ڕەزوان سەلجوقی) کرد یارمەتیان بات کە پێشتر ناکۆک بوون لەگەڵیا,لەگەڵیا، ئەویش خێرا بە سوپاکەیەوە چوو بە دەمیانەوە و سوپای ھەردوو لا لە نزیک ئەماسیا بەیەک گەیشتن ساڵی ٤٩٤ک و لە ئەنجامدا تورکەکان توانیان خاچپەرستەکان بشکێنن و ھەزاریان لێ لەناوببەن,لەناوببەن، تەنھا سێ ھەزاریان مانەوە کە رایان کرد بۆ [[قوستەنتینیە]],، کە ئەڵێن نزیکەی ٣٠ ھەزاریان لە شەڕەکە لێ کوژرا,کوژرا، کە یەکێک لە سوپاکانی خاچپەرستەکان تیا چوون,چوون، دوای ئەم سەرکەوتنە تورکەکان ڕۆیشتن بۆ ناوچەیەک لە نێوان نیقیە و ھەرقەلە کە بەشی دووەمی سوپای خاچپەرستی لێ بوو,بوو، گەمارۆیان دا و شکاندیان و زۆربەیان کوشتن و سەرکردەکەیان ڕایکرد بۆ ئەنتاکیە,ئەنتاکیە، بەم شێوەیە ڕۆیشتن بەرەو دوایین بەشی سوپای خاچپەرستی کە لە نزیکی قوستەنتینیە بوون گەمارۆیان دا و ئیبادەیان کردن کە بەمە ھەموو سوپای خاچپەرستی ئەو ھەڵمەتەیان لەناوبرد,لەناوبرد، کە ئەمەش لە گەورەترین سەرکەوتنەکانی سەلجوقی و تورک بوو لە شەڕە خاچپەرستەکیاندا.
 
سە لجوقیەکان ھەر بەوە نەوەستان,نەوەستان، ئاشتی ئیمپراتۆری سەلجوقی گرتەوە کێشە ناوخۆییەکانیان کۆتایی ھات محەمەدی کوڕی برکیارق جیھادی ڕاگەیاند و فەرمانی کرد بۆ میری موسڵ و ئەرمینیا تا بێنە سوپاوە و ھەڵمەتێکی گەورەی لە دژی خاچپەرستەکان ڕێکخست یەکسەر دوای ڕوخانی تەڕابلس,تەڕابلس، بەرەو ڕەھا ڕۆیشتن و گەمارۆیان دا دواتر گەمارۆیان لابرد و ڕۆیشتن بەرەو حەڕان,حەڕان، پاشان لەگەڵ خاچپەرستەکان بە یەک گەیشتن نزیک ڕووباری فورات,فورات، و تێکیان شکاندن,شکاندن، و پاشان گەڕانەوە بۆ دەوڵەتەکەی خۆیان بێ ئەوەی ڕەھا بگرن ئنجا خاچپەرستەکانیش گەڕانەوە شوێنی خۆیان و دوای ماوەیەک خاچپەرستەکان بڕیاریاندا عێراق بگرن دەستیان کرد بە فراوانکردنی زەویەکانیان و گەمارۆی قەڵای حەڕانیان دا,دا، لەگەڵ میری موسڵدا بە یەکیاندا و شکاندنی و گەمارۆی ڕەھایان دا بەڵام نەیانتوانی بیگرن,بیگرن، و توانیان ھەندێک شاری ئەنتاکیە بگێڕنەوە,بگێڕنەوە، و شەڕ ماوەیەکی زۆر بەردەوام بوو لە نێوان سەلجوقی و خاچپەرستەکان کە سەلجوقیەکان توانیان زۆر لە شارەکان بگێڕنەوە و ڕێگە لە خاچپەرستەکان بگرن تا شاری تر بگرن,بگرن، بەڵام نەیانتوانی ھیچ کام لە چوار میرنشینەکەیان بڕوخێنن.
===داڕمان وڕوخان===
[[پەڕگە:Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah.jpg|thumb|وێنەى مەلیکشا]]
سەردەمی بەھێزی دەوڵەتی سەلجوقی کۆتایی پێھات بە مردنی مەلیکشا ساڵی ٤٨٥ک کە سێیەم سوڵتانی سەلجوقی بوو,بوو، لەگەڵ ئەوەی دەوڵەتەکەیان سەدەیەک دوای ئەوە مایەوە بەڵام بە لاوازی,لاوازی، خێرا ھەڵوەشا و بووە چەند دەوڵەتێکی بچوک,بچوک، کە ئەمەش بووە ھۆی لاوازبوونی دەوڵەت,دەوڵەت، لەگەڵ ئەو ناکۆکیەی کەوتە نێوانیان بە مەبەستی فراوانکردنی دەسەڵاتیان,دەسەڵاتیان، ئەمەش زیاتر دەوڵەتی لاواز کرد و لە بەرگری غەزوی دەرەوەی دووری خستنەوە,خستنەوە، ناکۆکی ناوخۆ لە دوای مردنی مەلیکشا دەستی پێکرد,پێکرد، کە دوو کوڕی بە جێ ھێشت ئەوانیش برکیارق و محەمەدی برای بچوکی بوو,بوو، کە یەکەمیان تەمەنی ١٣ ساڵ و دووەمیان ٤ ساڵ بوو,بوو، دایکی محەمەد ڕایسپارد بۆ خەلیفەی عەباسی کە دان بنێت بە کوڕەکەی ئەو و لە ساڵی ٤٨٥ک دانرا بە سوڵتان,سوڵتان، و میرێک دانرا بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری دەوڵەت لە جێگەی سوڵتانە بچوکەکە,بچوکەکە، لە کاتێکا برکیارقی برا گەورەی خستە بەندیخانە,بەندیخانە، بەڵام بە ھۆی پشتگیری نیزام مەلیک بۆ برکیارق پێش مردنی لە ھەمان ساڵدا,ساڵدا، برکیارق لایەنگرێکی زۆری ھەبوو کە لە بەندی ڕزگاریان کرد و کردیانە حاکمی [[ئەسفەھان]],، پاشان ھەریەکە لە برکیارق و دایکی محەمەد سوپایان کۆکردەوە ساڵی ٤٨٦ک بە یەکیاندا و برکیارق سەرکەوت و خەلیفەی [[دەوڵەتی عەبباسی|عەباسی]] دانی نا بەوەی کە سوڵتانی سەلجوقی بێت لە ساڵی ٤٨٧ک.
 
لەگەڵ ئەوەی حوکم لە کۆتایدا دامەزرا بۆ برکیارق,برکیارق، دەوڵەتی سەلجوقی بەرەو ھەڵوەشان ڕۆیشت لەم سەردەمەدا,سەردەمەدا، لە ساڵی ٤٧٠ک سەلجوقی ڕۆم لە [[ئەنادۆڵ]] سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند,ڕاگەیاند، و دواتر ساڵی ٤٨٧ک سەلجوقی [[شام]] سەربەخۆییان ڕاگەیاند,ڕاگەیاند، و پاشان سەلجوقی [[عێراق]] ساڵی ٥١١ک سەربەخۆییان ڕاگەیاند,ڕاگەیاند، لەگەڵ ئەوەی کۆنتڕۆڵی گشتی دەوڵەتی سەلجوقی و بەشە گەورەکەی مایەوە لە ژێر دەستی سوڵتانەکانی [[خۆراسان]] کە بەردەوام بوو تا سالی ٥٢٢ک,٥٢٢ک، سوڵتانی سەلجوقی سنگر کە حوکمی کرد لە ساڵی ٥١١ تا ٥٥٢ سەرکەوتوو بوو لە گەڕانەوەی شکۆی دەوڵەتەکە و یەکخستنی وڵاتەکەی,وڵاتەکەی، بەڵام ئەمە ڕێگر نەبوو لە داڕمان و لاواز بوونی دەوڵەتەکە بەخێرایی دوای وەفات کردنی,کردنی، لە ڕۆژانی کۆتایی سنگردا خەلیفەی عەباسی داوای یارمەتی لە خواڕەزم کرد بۆ لەناوبردنی سەلجوقیەکان و بەڵێنی دا کە ھەموو زەویەکانیان باتێت ئەگەر لە ناویان بەرێت,بەرێت، خواڕزمیەکان خۆراسان و ڕۆژھەڵاتیان گرت کە ئەمەش کۆتایی دەسەڵاتی سەلجوقی بوو لە خۆراسان و کرمان و عێراق,عێراق، بەڵام ماوەیەکی زۆر دوای ئەوە سەلجوقی شام ڕوخان,ڕوخان، بەڵام سەلجوقی ڕۆم بەردەوام بوون تا سەدەی ھەشتی کۆچی پاشان [[مەغۆل]] لەناوی بردن,بردن، بەم شێوەیە سەردەمی دەوڵەتی سەلجوقی کۆتایی پێھات,پێھات، کە یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتەکانی ڕۆژھەڵاتە لە مێژوودا.
[[پەڕگە:Replica catapult.jpg|thumb|250px|وێنەى مەنجەنیق]]
==ڕژێمی سەربازی==
سوپای سەلجوقی بە شێوەیەکی گشتی ڕێکخرا لەلایەن (دیوانی سوپا),، کە ناوی سەرباز و موچە و ھەموو کارویاریان تۆمار ئەکرا,ئەکرا، گرنگیان ئەدا بە دابینکردنی خۆراک بۆ سەربازەکان بۆ پاراستنی جێگیری سوپا,سوپا، و سوپای سەلجوقی لە نەژادی جیاواز پێک ھاتبوو,ھاتبوو، کە [[تورک]] و [[کورد]] و [[عەرەب]] و [[فارس]] و دیالمە و ئەرمەنی لە خۆ ئەگرت,ئەگرت، و ھێزەکانیان پێک ھاتبوون لە ھێزی پیادە و ئەسپ سوار و تیرھاوێژ,تیرھاوێژ، و چەکی ئاساییان بەکار ئەھینا وەک شمشێر و ڕم و کەوان,کەوان، و تیر وکەوان گرنگترین چەکیان بوو,بوو، و ناسراوبوون بە تیر ھاویشتن بە تایبەت بە ئەسپ سواریەوە,سواریەوە، و ھەروەک ئامێرە بەھیزەکانی گەمارۆدانیان بە کار ئەھێنا,ئەھێنا، وەک مەنجەنیق.
==گرنگی دان بە زانست==
گرنگیەکی زۆریان ئەدا بە زانست وزانایان بە تایبەت لە سەردەمی گەشەسەندنیاندا (لە سەردەمی ئەلب ئەرسەلان و مەلیکشا),، ھەروەک گرنگیان دا بە کردنەوەی فێرگە یاساییەکان و ھەروەک کتێبخانەکانیان کردەوە و پڕیان کرد لە کتێب لە ھەموو بوارێک. بە شێوەیەک کە ئیبن جەوزی وتویەتی,وتویەتی، (بازاڕی زانست لەو سەردەمە دامەزراو بووە و زاناکانی ئەو سەردەمە جێگەیەکی بەرزیان گرتووە).
==سەرچاوەکان==
*دولة السلاجقة وبروز مشروع اسلامي, نوسينى/ د. علي محمد الصلابي
٣٬٣٧٩

دەستکاری