جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «ئیبن بەیتار»

بەکوردیکردن، خاڵبەندی، چاککردنی ڕێنووس.
(دەربازدانی 3 سەرچاوە و تاگکردنی 0 بە مردوو #IABot (v2.0beta2))
(بەکوردیکردن، خاڵبەندی، چاککردنی ڕێنووس.)
| ناوچە =
| قوتابخانە =
| بایەخە سەرەکییەکان = [[ڕوەکناسیڕووەکناسی]]
| بیرۆکە بەرچاوەکان =
| کارە دیارەکان = کتێبی (الجامع لمفردات الأدوية والأغذية).
| کاریگەر بووە بە = [[دیسکۆریدس]]، [[گالێن]]، [[ھیپۆکرات]]، [[ئیبن سینا]]، [[ئەبووحەنیفە دینەوەری]]، [[ئیبن جەزلە]]، [[ئەبووبەکر ڕازی]]...
| کاریگەری بووە لەسەر =}}
'''زیائەددین ئەبووئەبو موحەممەد عەبدیللا بن ئەحمەد مالەقی''' ناسراو بە '''ئیبن بەیتار'''، ([[عەرەبی]]: ابن البيطار)، (٥٩٣ ک. /١١٩٧ ز. – ٦٤٦ ک. /١٢٤٨ ز.)<ref>[https://www.kaahe.org/health/ar/3751-ابن-البيطار.html ابن البيطار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407180542/http://kaahe.org/health/ar/3751-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D8%B1.html |date= ٧ی نیسانی ٢٠١٦ }} موسوعة الملك عبد الله بن عبد العزيز العربية للمحتوى الصحي، ٢٠ فبراير ٢٠١٢. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref> زانایەکی [[ڕووەکناسی]] و [[دەرمانزانی|دەرمانسازی]]ی [[موسڵمان]]ە، بە یەکێک لە زانا گەورەکانی [[سەدەکانی ناوەڕاست]] ھەژماردەکرێت،<ref>باقر أمين الورد (١٤٠٦ هـ - [[١٩٨٦|١٩٨٦]]). مُعجم العلماء العرب (الطبعة الأولى). [[بەیرووت|بيروت]] - [[قاھیرە|القاهرة]] مكتبة النهضة العربية صفحة ٤٤</ref><ref>أحمد محمد الشنواني (١٤٢٨ هـ - [[٢٠٠٧|٢٠٠٧]]). موسوعة عباقرة الحضارة العلمية في الإسلام (الطبعة الأولى). [[مەدینە|المدينة المنورة]] - [[عەرەبستانی سعوودی|السعودية]]. مكتبة دار الزمان للنشر والتوزيع صفحة ٢٩</ref> وەو زانای سەردەمەکەی لە زانستی ڕوەکناسیڕووەکناسی و [[دەرمانزانی|زانستی دەرمان<ref name="جريدة الاتحاد">[http://www.alittihad.ae/details.php?id=30382&y=2009 ابن البيطار رحالة العلماء وإمام الصيادلة] جريدة الاتحاد، 19 سبتمبر 2009. وصل لهذا المسار في 22 نوفمبر 2015</ref>]][[ئیبن بەیتار#cite note-جريدة الاتحاد-4|<span class="mw-reflink-text">[4]</span>]][[ئیبن بەیتار#cite note-جريدة الاتحاد-4|<span class="mw-reflink-text">[4]</span>]][[#cite note-.D8.AC.D8.B1.D9.8A.D8.AF.D8.A9.D8.A7.D9.84.D8.A7.D8.AA.D8.AD.D8.A7.D8.AF-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]. لە [[مەلەگا]]ی [[ئەندەلوس]] لەدایکبووە، لە [[سێڤیلیا]] خوێندوویەتی لەسەر دەستی زانایانی وەک [[ئەبوو عەبباس نەباتی]] و [[عەبدوڵڵا بن ساڵح کەتامی]]. چووەتە [[مەغریب]] دوای تەمەنی بیست ساڵی، سەردانی [[مەراکش]] و [[جەزائیر]] و [[تونس]]ی کردووە وەک توێژەرێک لە زانستی ڕووەکناسی، دواتر بۆ [[ئاسیای بچووک]] و [[شام]]، لەوێش بۆ [[حیجاز]] و [[غەززە]] و [[قودس]] و [[بەیرووت]] و [[میسر]] و [[یۆنان]] تا لە کۆتایی لە [[دیمەشق]] نیشتەجێ بوو، لەوێ خەریکی توێژینەوەکانی بوو لە بواری ڕووەکناسی.
 
ئیبن بەیتار بەرھەمی زۆری ھەیە بەناوبانگترینیان ئینسایکڵۆپیدیایەکی ڕووەکی بوو، ناسراو بە (الجامع لمفردات الأدوية والأغذية)، کە تێیدا باسی زیاتر لە ١٤٠٠ دەرمانی گیایی و زیندەیی و کانزایی ٣٠٠ دانە لە داھێنانی خۆیەتی، بۆ ھەر یەکێکیان سوودی پزیشکی نیشانداوە، ئەم کتێبەی داناوە کاتێک لە میسڕ بوو، وەو کردی بە چوار بەش.<ref>[http://www.science-press.net/asdae/300 ابن البيطار عالم النبات والصيدلة] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124070131/http://www.science-press.net/asdae/300 |date=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥}} علم بريس، ٢٧ نوفمبر ٢٠١٣. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref> ھەڵبەت تێکۆشانی ئیبن بەیتار بە فیڕۆ نەچوو، بەڵکو ھاوکاری کردووە لە سەقامگیری زاراوەی پزیشکی عەرەبی و ھەروەھا بوو بە سەرچاوەیەکی گرنگی پزیشکی لە ئەورووپا و ڕۆژئاوادا.
 
== ژیان ==
ساڵی ٩٥٣ کۆچی بەرامبەر بە ١١٩٧ زایینی لە دایک بووە، ناوی بە مالەقی ھاتووە لەبەر ئەوەی ڕەچەلەکی دەگەڕێتەوە بۆ مەلەگا لى ئەندەلوس ([[ئیسپانیا|ئیسپانیای]] ئەمڕۆ)، ھەروەھا بە نەباتی ناوی ھاتووە چونکە زانای ڕوەکناسیڕووەکناسی سەردەمی خۆی بوو، ھەروەھا لە خێزانێکی بەناوبانگ بەناوی بەیتار، لەوانەشە بەھۆی ئەنجامدانی فێتەرنی (بەیتەری) بێت، بە تایبەت کە باوکی بەیتەریەکی دیار بوو.<ref>[http://www.mawhopon.net/Islamic-civilization/626-ابن-البيطار:-صاحب-ميزان-الطب.html ابن البيطار: صاحب ميزان الطب]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} موهوبون. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref> ئیبن بەیتار ڕوەگناسیڕووەکناسی لە سەردەمی گەنجێتی خوێندووە لە سێڤیلیا لەلای [[ئەبولعەبباس نەباتی]] و (عبدالله بن صالح)، ئەبولعەبباسیش خاوەنی ناوبانگێکی گەورە بوو لە ڕوەکناسیڕووەکناسی دا، جا ئیبن بەیتار ئەو زانستەی بۆ ماوە لەلایەن مامۆستاکەی، ھەروەھا وڵاتی تریش گەڕاوە بۆ ڕوەکناسیڕووەکناسی.
 
ئیبن بەیتار سوودی لە کتێبی بێجگە لە عەرەبەکانیش بینیوە،بینیووە، ئەمەش یارمەتی داوە بۆ فێربوونی زمانی تر وەک فارسی و یۆنانی، کە کتێبەکانی [[دیسکۆریدس]] و [[گالێن]] و [[ئیدریسی]] و ھیپۆکرات و [[ئیبن سینا|ئیبن سینای]] خوێندووە بە خوێندنێکی زۆر چاک، ھەروەھا خاڵە نادیارەکانی شی کردۆتەوە. [[ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە]] سەبارەت بە مامۆستاکەی (ئیبن بەیتار) وتویەتی (لای ئەو تەفسیرەکانی بۆ ناوەکانی دەرمانەکان کتێبی دیسکۆریدسم خوێندووە، جا من زیرەکی و تێگەیشتنی ئەوم دەبینی، وەو منیش چەند کتێبێکم دەھێنا سەبارەت بە دەرمانە تاکەکان وەک کتێبی دیسکۆریدس و گالێن و غافقی و ھی تریش، سەرەتا باسی قسەکانی دیسکۆریدسی دەکرد لە کتێبەکەی بە یۆنانی لەسەر ئەوەی کە ڕاستی کردۆتەوە لە وڵاتی ڕۆم، پاشان باسی چەن ڕستەیەکی ئەوی دەکرد لە سیفەت و کارەکانی، ھەروەھا گالێنیش، وەو قسەی دواکەوتووەکانیش و لەوەی کە لێی ھاوڕا نەبوون و بابەتی ھەڵە و...، جا منیش لەگەڵ ئەو پێداچوونەوەی ئەو کتێبانەمان دەکرد،... ھەمووجار کە ناوی دەرمانێکی دەھێنا ناوی سەرچاوەکەشی دەھێنا کە لە کام وتاری وەرگرتووە لە کتێبەکانی گالێن و دیسکۆریدس وەو لە کام ژمارە باسکراوە لە وتارەکە).
 
== گەشتە زانستییەکان ==
ئیبن بەیتار بە زۆری گەشتی بۆ یۆنان و وڵاتی ڕۆم دەکرد، وەو ھەموو جیھانی ئیسلامی، کەلەگەڵکە لەگەڵ زانایانی ئەو وڵاتانە کۆ دەبۆوە دیراسەتی جۆرەکانی ڕوکیانڕووەکیان دەکرد، وەو تایبەتمەندیەکانیان و سوودەکانیان، بە خوێندنی کتێبەکان و پۆلێنکردنەکان بەسی نەدەکرد، لە گەشتەکانی ڕوەکیڕووەکی دەخوێند، ھەروەھا خۆڵ و بەردیشی دەخوێند کە تێیدا گەشە دەکات، وەو ئەو زەویەی کە تێیدا شین دەبێت، تا شارەزاییەکی زۆر و وردی کۆکردەوە، دوو کتێبە بەناوبانگەکەی نووسی: (المغني في الأدوية المفردة) و (الجامع لمفردات الأدوية والأغذية).<ref name="إعجاز">[http://www.eajaz.org/index.php/component/content/article/75-Issue-XVII/752-Ibn-al-Bitar-world-pharmacy-and-Sheikh-herbalists-in-Andalusia ابن البيطار عالم الصيدلة وشيخ العشابين في الأندلس] إعجاز. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>
 
دوای ئەوەی ڕوەکناسیڕووەکناسی خوێند لە ئەندەلوس، ئیبن بەیتار ئەندەلوسی بەجێھیشت بێ گەڕانەوە لە تەمەنی بیست ساڵی بۆ گەشتێکی زانستی دوور و دریژ، لە گەشتەکەیدا تێپەڕی بە [[مەغریب]] و [[جەزائیر]] و [[توونس|تونس]] دواتر [[تەرابلوس|تەڕابلوس]] و [[بەرقە]]، پاشان ڕێگای دەریای گرتەبەر و چوو بۆ [[ئاسیای بچووک]]، وەو سەردانی یۆنانی کردووە و چووەتە ئەوپەڕی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆریەتی بێزەنتی]]، پاشان ڕووی کردۆتە مەشریقی ئیسلامی، چووەتە [[عێڕاق]] و [[وڵاتی فارس]] و دواتر [[شام]] و [[میسڕ]]. لە ھەموو ئەو وڵاتانەی سەردانی کردوون ماوەیەک نیشتەجێ دەبوو و لە ڕوەکەکانیڕووەکەکانی دەکۆڵیەوە، لە شوێنی چاندنی خۆی لێی دەکۆڵیەوە، ھەروەھا ئەو زەویەی کە تێیدا چاندراوە، ھەروەھا وێنەکێشێکی لەگەڵ خۆی دەبرد وێنەی روەکەکانیڕووەکەکانی بە وردی پێ دەکێشا، وەو لەگەڵ زانایانی ئەو وڵاتانە کۆ دەبۆوە و دەیخوێند و وتووێژیان دەکرد، وەو بوو بە تاکی سەردەمی خۆی و زانای گەورەی ڕوەکناسیڕووەکناسی. پاشان ئیبن بەیتار لە میسڕ نیشتەجی بوو، وەو پلەیەکی ڕیزداری ھەبوو لای سولتانی ئەییوبی [[کامل بن موحەممەد عادل]]، کە کردی بە سەرۆکی ڕوەکناسان،ڕووەکناسان، عەبدولڕەززاق نەوفل لە کتێبی (<span class="m">المسلمون والعلم الحديث</span>) وتویەتی: "زیائەددین یەکەم زانایە گرنگی داوە بە خوێندنی گژوگیا (الحشائش) کە لە کێڵگە دەڕوێت و زیان بە دانەوێڵە دەگەیەنێت، وەو چارەسەرەکانی بۆئەمەبۆ ئەمە تا ئێستاش بەکاردەھێنھرێت".<ref name="جامعة الملك سعود">[http://pharmacy.ksu.edu.sa/ar/pages/departments/community/170/ابن-البيطار-الأندلسيّ-عبقريّ-الصيدلة/ ابن البيطار الأندلسيّ.. عبقريّ الصيدلة وعلم النبات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124103647/http://pharmacy.ksu.edu.sa/ar/pages/departments/community/170/%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%AF%D9%84%D8%B3%D9%8A%D9%91-%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1%D9%8A%D9%91-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8A%D8%AF%D9%84%D8%A9/ |date=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ }} كلية الصيدلة جامعة الملك سعود، ٢٦ مارس ٢٠١١. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref><ref>[http://muslims-res.com/ابن-البيطار-عقلية-علمية-نادرة-في-الصيد.html ابن البيطار – عقلية علمية نادرة في الصيدلة] الباحثون المسلمون. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>
 
=== کاریگەری زانستی ===
[[پەڕگە:Dioscorides De Materia Medica Spain 12th 13th century.jpg|چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ|نووسراوەیەکی کتێبی (الموسوعة النباتية) یان (الحشائش)ـی پزیشکی یۆنانی دیسکۆریدس کە ئین بەیتار خویندوویەتی.]]
لە کاتی گەشتە زانستیەکانی ئیبن بەیتار کاریگەر بووە بە بیروڕاکانی [[ھیپۆکرات]] کە لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین ژیاوە، وەو سوودیشی لە بەرنامە زانستیەکەی بینیوە،بینیووە، ھەروا کتیبەکانی،کتێبەکانی، ھەروەھا کاریگەریش بووە بە [[دیسکۆریدس]] کە لە سەدەی یەکەمی پێش زایین ژیاوە، وەو کتێبی (الحشائش) ی ڕوون کردۆتەوە و لێدوانی لەسەر داوە.<ref>[http://islamselect.net/mat/85678 ابن البيطار شيخ العشابين وإمام النباتيين ورائد الطب الأخضر] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305121301/http://islamselect.net/mat/85678 |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٦}} المختار الإسلاميوصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>  بە ھەمان شێوە کاریگەر بووە بە گالێن و کتێبە زۆرەکانی کە لە سەدەی دووەمی پێش زایین ژیاوە. ھەروەھا کاریگەریش بووە بە ئەبوحەنیفەی دینەوەری کە ڕوەکناسڕووەکناس و زمانەوان بوو، بە ئیبن سیناش کاریگەر بووە.
 
ئیبن بەیتار بە [[ئیدریسی|ئیدریسییش]] کاریگەر بووە کە زانای جوگرافیا و انایزانای ڕوەکناسیڕووەکناسی بوو، بە تایبەت بە یەکێک لە کتێبەکانی، کە تێیدا بیرۆکەی نوێی ھەیە، پێداگر بوو لەوەی کە دوور بکەوێتەوە لەو نووسراوە کۆنانەی کە تێکەڵکردن و ھەڵەی تێدا بوو، ناوی دەرمانەکانی نیشان دەدا بە عەرەبی و یۆنانی و ئەمازیغی و [[زمانی ھیندی|ھیندی]] و فارسی و لاتینی، ئیبن بەیتاریش ھەر ئەوەی ئەنجام دا، لەسەر بەرنامەی ئیدریسی ڕۆیی. بە ھەمان شێوە ئیبن بەیتار بە پزیشکە عەرەبیەکانیش کاریگەر بووە کە ناویان لە کتێبەکانی ئاماژەی پێدەکرێت وەک [[ئەبووبەکر ڕازی]] و [[ئیبن جەزلە]] و [[سابت بن قوڕڕە]] و [[ئیبن سەمحون]] و [[ئیبن عەووام]].<ref name="إعجاز">[http://www.eajaz.org/index.php/component/content/article/75-Issue-XVII/752-Ibn-al-Bitar-world-pharmacy-and-Sheikh-herbalists-in-Andalusia ابن البيطار عالم الصيدلة وشيخ العشابين في الأندلس] إعجاز. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>
 
== مامۆستاکان ==
گەورەترین مامۆستاکانی ئیبن بەیتار ئەوانە بوون کە لە [[ئەندەلوس|ئەندلوس]] چاوی پێکەوتوون، بە تەواوی لە [[سێڤیلیا]]:
* [[ئەبولعەبباس نەباتی]]: گەورەترین سێ مامۆستاکانی بوو، پزیشک و گیاناس و دەرمانسازێکی زۆر شارەزا بوو لە سێڤیلیا، ناوبانگێکی مەزنی ھەیە لە ڕوەکناسیڕووەکناسی. ھاوڕێیەتی ئیبن بەیتاری دەکرد لە لادێیەکان بۆ دیاری کردنیدیاریکردنی جۆرەکانی ڕوەکڕووەک و خویندنی،خوێندنی، ئیبن بەیتار ئەم ناوبانگەی لە مامۆستاکەیەوە بۆ ماوەتەوە، تەنانەت ئەو لە مامۆستاکەشی تێپەڕکرد و شارەزاتر بوو.
* [[ئیبن حەججاج ئیشبیلی]]: شارەزاییەکەی دەرکەوت لە زانستەکانی [[وەرزێری]] و پەروەردەپەروەردەکردنی کردنی ڕوەکڕووەک و ئاژەڵان، وەو چارەسەرکردنی ئەوەی کە تووشیان دەبێت لە نەخۆشی و ئازار.<ref>[http://arab-ency.com/ar/البحوث/ابن-حجاج-الأندلسي ابن حجاج الإشبيلي]{{بەستەری مردوو|url=http://arab-ency.com/ar/البحوث/ابن-حجاج-الأندلسي |date=حوزەیرانی ٢٠١٨}} الموسوعة العربية. وصل لها المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>
* [[عەبدوڵڵا بن ساڵح کەتامی]]: ئەویش پزیشک و [[ڕوەکناس|ڕووەکناس]] و مامۆستای زانستی دەرمانە تاکەکان لە [[مەراکش]]، ئەندەلوسیە و لە [[مەراکش]] و [[فاس]] ژیاوە.<ref>[http://islammemo.cc/print.aspx?id=6193 ابن البيطار كتاب عن مساهمة ابن البيطار في تاريخ الطب العالمي] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314204135/http://islammemo.cc/print.aspx?id=6193 |date=١٤ی ئازاری ٢٠١٦}} مفكرة الإسلام، ١٨ فبراير ٢٠٠٦. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>
 
== قوتابییەکان ==
ئیبن بەیتار قوتابی ھەبوو لە دیمەشق و قاھیرە کە پزیشکی و ڕوەکناسیڕووەکناسی لێ فێربوون لەوانە:
* [[ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە]]: سەرەتا لە دیمەشق چاوی بە ئیبن بەیتار کەوت، ھاوڕێیەتی دەکرد لەگەڵی لە دیمەشق بۆ بژارکردن (ڕوەکڕووەکوەو لەگەڵی کتێبەکانی دەخوێند، خاوەنی کتێبی (عیون الانباء) ە.
* [[ئیبراھیم سوەیدی]]
* [[داوود ئەنتاکی]]
 
== مردن ==
ئیبن بەیتار کۆچی دوایی کرد لە دیمەشق ساڵی ٦٤٦ کۆچی بەرامبەر بە ١٢٤٩ زایینی،<ref>[http://islamstory.com/ar/ابن-البيطار-عبقرية-علمية-نادرة ابن البيطار.. عبقرية علمية نادرة] قصة الإسلام، ١٤ يناير ٢٠٠٩. وصل لها المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref><ref>[http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=151510 ابن البيطار] إسلام ويب مقالات، ٢٤ مايو ٢٠٠٩. وصل لها المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref> لە ٥١ ساڵیدا. مردنی لەو کاتە بوو کە خەریکی لێکۆڵینەوەکانی بوو لەلەسەر ڕوەک،ڕووەک، ژەھر تەشەنەی بۆ کرد لە کاتی تاقیکردنەوەی بۆ ڕوەکێکڕووەکێک کە ھەوڵی دەدا دەرمانێکی لێ درووستبکات.<ref>[http://araquotes.com/Authors/Details/ابن-البيطار ابن البيطار]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} إقتباسات. وصل لها المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>
 
== کەسایەتی ==
 
== یارمەتییە زانستییەکان ==
ئیبن بەیتار بە پێشڕوەی چارەسەری تیشکیی کیمیایی ھەژمار دەکرێت،<ref>[http://www.panarabderm.org/102-2012-10-06-05-39-51 العلماء والأطباء المسلمون فى الأمراض الجلدية] رابطة أطباء الجلد العرب، ٠٦ أكتوير ٢٠١٢. وصل لها المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref><ref>[http://faculty.ksu.edu.sa/5030/news2/Pages/article427.aspx العلماء والأطباء المسلمون في الأمراض الجلدية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816064213/http://faculty.ksu.edu.sa/5030/news2/Pages/article427.aspx |date=١٦ی ئابی ٢٠١٧}} جامعة الملك سعود. وصل لها المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref> کە ڕوەکیڕووەکی (Ammi) بەکارھیناوەبەکارھێناوە بۆ چارەسەری [[ئالە]]، وەو یەکێکە لە بنەماڵە ئەمازیغیەکان لە [[مەغریبی عەرەبی]] ئەم چارەسەرەیان بەکاردەھێنا، وەو بە زمانی ئەمازیغی پێی دەوترێ ''(استرلال)''، ئیبن بەیتار (Ammi) لەگەڵ [[ھەنگوین]] تێکەڵ دەکرد و پێشکەشی نەخۆسینەخۆشی دەکرد...<ref>محمد غريب جودة ([[١٩٨٩|١٩٨٩]]). عباقرة علماء الحضارة العربية والإسلامية في العلوم الطبيعية والطب (الطبعة الأولى). [[قاھیرە|القاهرة]] - [[میسر|مصر]]. مكتبة القرآن صفحة ٢٢٩</ref>
 
ئیبن بەیتار جەختی دەکردەوە لەسەر گرنگی تاقیکردنەوە لە ھەموو بەرھەمەکانی، مەبەست بە تاقیکرنەوەشتاقیکردنەوەش ئەوەیە کە بکۆڵیتەوەبکۆڵێتەوە لە ڕوەکەکانڕووەکەکان و تاقیان بکاتەوە، پاشان با ھەستێ بە تۆمارکردنی ناوی دەرمانەکان، ئیبن بەیتار ناوەکانی زۆر بە وردی دەنووسی، ئەو زۆر گرنگی بە ھۆشیاری دەدا لە ئەنجامدانی تاقیکردنەوەکان و توێژینەوەکان لەسەر ڕوەکڕووەک. سوودەکانی دەرمانەکان و گرنگیەکان بۆ چارەسەر و ھۆشداری لە بەکارھێنانیان ڕوون دەکردەوە، چونکە لەوانەیە زیانی بۆ مرۆڤ ھەبێت. تەنھا پشتی بە دەرمانی ڕوەکیڕووەکی نەبەستووە، بەڵکو بە دەرمانە ڕەگەز زەیندەییەکانیش، کە گیراوەی لێ درووست دەکرد، وەک باسکردنی [[بەوەرز]] و [[مەل]]، وەو چەند کەروێشکێکی کێوی و چەند گیانەوەرێکی ئاوی، ھەروەھا ئەنجامدانی توێژینەووە لەسەری و درووستکردنی دەرمان. ھەروەھا پێناسە و شەرحیڕاڤەی دەرمانی ڕەگەز کانزاییش، وەو ئەو بەردانەی کە دەکرێ سوودی لێ ببینرێت لە دەرھێنانی ماددەی کاریگەر...<ref name="إعجاز">[http://www.eajaz.org/index.php/component/content/article/75-Issue-XVII/752-Ibn-al-Bitar-world-pharmacy-and-Sheikh-herbalists-in-Andalusia ابن البيطار عالم الصيدلة وشيخ العشابين في الأندلس] إعجاز. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>
 
=== جێگیر بوونیجێگیربوونی دەستەواژەی پزیشکی عەرەبی ===
تێکۆشانی ئیبن بەیتار لە باسکردنی سەدان دەرمان و گیراوە بە فیڕۆ نەچوو، بێجگە لە باسکردنی چەند شتێک کە پێش ئەوکات نەناسراو بوون، بەڵکو یارمەتی دا لە جێگیر کردنیجێگیرکردنی دەستەواژەی پزیشکیی عەرەبی ھەروەھا پاشماوەکانی کە بوو بە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ پزیشکانی ئەورووپا و ڕۆژاوا.
 
== کتێبەکان ==
 
=== الجامع لمفردات الأدوية والأغذية ===
بە (مفردات ابن البيطار) یش ناودەبرێت. ئەم کتێبە بە بەناوبانگترین کتێبەکانی ئیبن بەیتار ھەژمار دەکرێت، ئەمیش. [[ئینسایکڵۆپیدیا|زانیارینامەیەکی]] دەرمانسازییە، پێک دێتپێکدێت لە پێناسەی پۆلێنکراو بۆ زیاتر لە ١٤٠٠ جۆر لە گیا و خۆراک و گیراوەی چاک، وەو ئاشکراکردنی بەھای چارەسەرەکانیان و بەکارھێنانیان، ھەروەھا تێیدا ئاماژە بە ١٥٠ نووسەری عەرەبی و ٢٠ نووسەری یۆنانی کراوە.<ref>[http://www.wdl.org/ar/item/7466/ كتاب الجامع لمفردات الأدوية والأغذية] المكتبة الرقمية العالمية. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref> باسی ناوەکانی دەرمانەکان و خۆراکەکانی کردووە لە ڕوەکڕووەک و زیندەوەر و بێ گیان،بێگیان، بەپێی ڕیزبەندی پیت.<ref>[http://www.alwaraq.net/Core/waraq/coverpage?bookid=269 الجامع لمفردات الأدوية والأغذية] الوراق. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref><ref>[http://www.goodreads.com/book/show/17371352 الجامع لمفردات الأدوية والأغذية لابن البيطار] قود ريدر. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref><ref>[http://www.alukah.net/publications_competitions/0/41628/ ابن البيطار] شبكة الألوكة، ٧ يوليو ٢٠٠٧. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref><ref>[http://www.andalusite.ma/index.php?option=com_content&view=article&id=30:2011-03-14-18-50-02&catid=18:2011-03-14-18-39-55&Itemid=5 ابن البيطار] مركز دراسات الأندلس وحوار الحضارات. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>
 
ئیبن بەیتار کتێبەکەی نووسیوە لە کۆتاییەکانی ژیانی، دوای دیراسەیتوێژینەوەی کرداری لەسەر تاقیکردنەوە و سەیرکردن وەک بنەڕەتێک بۆ خوێندنی گژوگیا و دەرمان، ئەم کتێبە یەکێکە لە کتێبە ھەرە بەناوبانگەکانی کە عەرەب لە دەرمان و گیاناسی نووسیویەتی ھەر لە سەردەمی دیسکۆریدس تا سەدەی شازەدەھەم،شازدەھەم، کە کتێبەکە بازنەیەکی زانیاری ڕاستی بوو لە ڕوەکناسیڕووەکناسی. پێناسەی زیاتر لە ١٤٠٠ گیراوەی ڕوەکیڕووەکی و زیندەیی و کانزایی، ٣٠٠ دانەیان درووستکراوی خۆیەتی، سوودی ھەمووانی ئاشکرا کردووە، وەو ڕێکخراوە بە ڕیزیەندی ئەلفوبێیی. ھەرچەندە ماددەی کتێبەکە زۆربەی بریتی بوو لە کۆکردنەوەی ئەوەی کە ئیبن بەیتار پێی گەیشتووە، بەڵام کەسایەتیەکەشی دەرکەوتووە: یەکەمیان ڕەخنەگرتن لە بەرھەمھێنەری زانستی ورد بۆ ھەلەکانیھەڵەکانی زانایانی عەرەب، وەو ئەو وەرگێڕانانەی کە سەبارەت بە پزیشکی و دەرمانسازی وەرگێڕدراوەتە سەر عەرەبی، وەک ڕازی و ئیبن سینا و ئیدریسی، ئەو ڕەخنانە کە ئیبن بەیتار ئاڕاستەی ئەوانەی کردووە کە ئەوانیش گەورە زانایەکانن لە پزیشکی زۆر گرنگە چونکە زۆری زانینی ئیبن بەیتار بە دەرمان دەسەلمێنێت، ھەروەھا تواناکەی لە پۆلێنکردنیان، بە تایبەت دەرمنەدەرمانە گیاییەکان. وەو دووەمیشیان تێکۆشانی ئیبن بەیتارە بە زیادکردنی ڕووەکی نوێ لەو ڕوەکانەیڕووەکانەی کە عەرەب دۆزیویانەتەوە پێشتر جا چ لە رێگەیڕێگەی وەرگێڕان یان توێژینەوە.
 
ئیبن بەیتار لە توێژینەوەکان لەسەر شێوازێک دەڕۆیی کە لە شێوازی زانستی ئەمڕۆ دەچوو، لە پێشەکیە کورتەکەی دەستی کردووە بە نووسینی سوودەکانی و ئەو ھۆکارانەی کە ھانی داون بۆ دانانی، لە چەند دەستەواژەیەکی ورد ئامانجەکانی دیاری دەکات. ئیبن بەیتار پێداگر بوو لە تۆمار کردنیتۆمارکردنی ئەوەی کە ئەو ئامانجی نوێی ھەیە لە پێشەکیەکەی، ھەروەھا جیاوازە لە کتێبەکانی پێشتر لە گیای پزیشکی.<ref name="جامعة الملك سعود">[http://pharmacy.ksu.edu.sa/ar/pages/departments/community/170/ابن-البيطار-الأندلسيّ-عبقريّ-الصيدلة/ ابن البيطار الأندلسيّ.. عبقريّ الصيدلة وعلم النبات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124103647/http://pharmacy.ksu.edu.sa/ar/pages/departments/community/170/%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%AF%D9%84%D8%B3%D9%8A%D9%91-%D8%B9%D8%A8%D9%82%D8%B1%D9%8A%D9%91-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8A%D8%AF%D9%84%D8%A9/ |date=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ }} كلية الصيدلة جامعة الملك سعود، ٢٦ مارس ٢٠١١. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>
 
==== وەرگێڕانی کتێب ====
خوێندکارانی ڕوەکڕووەک زۆر گرنگیان بە کتێب داوە تا [[سەدەی ١٦یەم]]، وەرگێڕدرا بۆ [[لاتینی]] و چاپ کرا لە [[کەرمۆنا]] ساڵی ١٧٥٨ز، ھەروەھا بۆ [[ئەڵمانی]] و لە [[شتوتگارت]] ساڵی ١٨٤٠ بڵاو کراوەتەوە. ھەروەھا پزیشکی موستەشریق (Lucien Leclerc) وەریگێڕاوە بۆ [[فەڕەنسی]]. کتێبەکە بە عەرەبی لە چاپ درا بە سەرپەرشتی (احمد ابو العینین)، وە (مطبعة بولاق) بڵاوی کردۆتەوە لە قاھیرە لە ساڵی (١٢٩١ کۆچی/١٨٧٤ز) و لە چوار بەشە. ھەروەھا دووبارە لە چاپ درایەوە لە بەغدا ساڵی (١٣٨٤ کۆچی/١٩٦٤ زایینی) لە چوار بەش.<ref>[http://www.ishim.net/ankaadan6/IbnBitar.htm الأدوية المستخدمة لعلاج آلام المفاصل في كتاب الجامع لابن البيطار] الجمعية الدولية لتاريخ الطب الإسلامي. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>
 
=== کتێبی تر ===
* '''المغني في الأدوية المفردة''': ئەمیش فەرھەنگێکە لە دەرمانە تاکەکان (ادویة المفردة) وەک کتێبی (الجامع)، کە ڕێکخستراوە بە پێی ئەندامەکانی لەش بە ڕیکخستنێکیڕێکخستنێکی سادە، وەو دابەشی کردووە بۆ بیست بەش بە پێی ئەندامەکانی لەش، لە ھەموو بەشێک دەرمانەکان گونجتوگونجاو بۆ نەخۆشیەکانی ئەندامەکانی لەش کە پزیشک ناتوانێ دەستیان لێ بەردات، وەو بە ڕێگەیەکی ئاسانکراو و کورت و سوودبەخش بۆ پزیشکان و فێرخوازان. وەو ڕێگەی نووسینی و کۆکردنەوەی ھەمان ڕێگەی کتێبی (الجامع).
* '''الإبانة والإعلام بما في المنهاج من الخلل والأوهام''': فەرھەنگێکی دەرمانە تاکەکانە ئیبن بەیتار دایناوە لە ڕەخنەی کتێبی (منهاج البيان فيما يستعمله الإنسان)، ئەمیش ئەو کتێبەیە کە ئیبن جەزلە تێیدا دەرمانەکان و خۆراکەکان و خواردنەوەکانی تێدا کۆکردبۆوە، کە ئیبن بەیتار ئەو ماددەیەی دەرھێنا کە ببێتە ھۆی ڕەخنە و موناقەشە،گفتوگۆ، باسی ھەڵەکانی و تێکەڵکردنەکانی کردووە، ڕێکیخست کرد بە ڕیزبەندی ئەلفوبێیی. کتێبەکە ئەمڕۆ لە نووسراوەیەک، پارێزراوە لە (مكتبة الحرم المكي الشريف).
* '''تفسير كتاب ديسقوريدوس''': بریتییە لە فەرھەنگێکی [[زمانی ئەمازیغی|ئەمازیغی]] و [[عەرەبی]] و [[سریانی]] و [[یۆنانی]]، وەو ڕوونکردنەوەیەک بۆ دەرمانە ڕوەکییەکانڕووەکییەکان و زیندەییەکان.
* '''رسالة في تداوي السموم''': کۆپیەکلەبەرگیرایەوەیەک لەم نامەیە پارێزراوە لە [[کتێبخانە و ئەرشیفی نیشتیمانی میسڕی]] لە [[قاھیرە]].
* '''ميزان الطبيب''': کتێبێکە لە چارەسەرکردن، ئیبن بەیتار نووسیویەتی بە داوای ئەمیر (شهاب الدين أحمد بن عيسى)، دابەشی کرد بۆ ٨٠ دەروازە ڕێکخرواڕێکخرا بەپێی ئەندامەکانی لەش. لە کتێبەکە چاپێکی نووسراوە لە [[زانکۆی ئاپسالا]] لە [[سوید]].
* '''الأقرباذين''': کتێبەکە کۆمەڵە دەرمانێک لەخۆدەگرێت، لەگەڵ پێناسە کردنیپێناسەکردنی ھەموو ئەو ڕوەکڕووەک و بەردانەی تایبەتمەندی پزیشکیان ھەیە، دەگووترێ کە ئیبن بەیتار ئەم کتێبەی لە کاتی نیشتەجێ بوونی لە [[میسڕ]] نووسیوە.
 
== قسەکان ==
* بەڕاستی کارەکانیکارە کۆنەکان بەس نیە و ئاڵۆزە بۆ پێشکەشکردنی بۆ قوتابیان، جا بۆیە دەبێت ڕاست بکرێتەوە و تەواو بکرێت تا سوودی لێ وەرگرن.<ref>[http://www.maajim.com/quotes/author/ابن-البيطار أقوال ابن البيطار] معاجم. وصل لهذا المسار في ٢٢ نوفمبر ٢٠١٥</ref>
 
== سەرچاوەکان ==
١٣٦

دەستکاری