جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «دیواری بەرلین»

چاککردنی هەڵەی ڕێنووس، چاککردنی نووسە عەرەبییەکان
(چاککردنی هەڵەی ڕێنووس، چاککردنی نووسە عەرەبییەکان)
'''دیواری بەرلین''' (بە [[ئاڵمانی]]:Berliner Mauer) ئەم دیوارە لە ١٣ی ئەیلوولی ١٩٦١ دروستکرا١٩٦١، لەلایەن [[ئاڵمانیای ڕۆژھەڵات|ئاڵمانیای ڕؤژهەڵاتڕؤژھەڵات]] دروستکرا.<ref>http://www.history.com/this-day-in-history/east-germany-begins-construction-of-the-berlin-wall</ref> بۆ ڕێگەگرتن لە کۆچکەرانی [[ئاڵمانیای ڕۆژھەڵات]] چوونیان بۆ [[ئاڵمانیای ڕۆژئاوا]]، ئەم دیوارە بوو بە سیمبوڵینیشانی [[شەڕی سارد]]، <ref>http://people.hofstra.edu/alan_j_singer/CoursePacks/TheBerli%20WallColdWarSymbolofaWorld.pdf</ref>بەڵام دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی سارد ئەم دیوارە ڕووخێنراڕووخێنرا، ئەمەش لە ساڵی ١٩٨٩ ڕووخێنراڕووی دا<ref>http://www.youtube.com/watch?v=fK1MwhEDjHg</ref> و لەپاشپاش ئەمە بووە سیمبووڵینیشانی کۆتایی ھاتنی [[شەڕی سارد]].
 
==دابەشبوونی ئاڵمانیا==
[[پەڕگە:Map-Germany-1945.svg|230px|وێنۆک|چەپ|دابەشبوونی ئاڵمانیا لە نێوان ھێزە گەورەکاندا]]
لە دوای ڕووخانی رژیمیرژێمی نازی،[[نازی]]، ئاڵمانیی[[ئاڵمانیا]] و شاری [[بەرلین]] بوون بە دوو بەشەوە. بەشی رۆژاوا کە کەوتە بن دەستی [[ھاوپەیمانانی شەڕی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانەکان]] (واتە: [[فەڕانسە]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا]] و [[بریتانیا]])؛ بۆ خۆی کرا بە چوار بەشی دیکە. ئەم چوار بەشە بوون بە شوێنی جێگیر بوونی ئەو ئاڵمانیاییانەیئاڵمانیایییانەی کە لە وڵاتە دراوسێکان بە ھۆی دژایەتی دەر کرا بوون.<ref>Richard J. Evans, "The Other Horror, Review of Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans After the Second World War, by R.M. Douglas", The New Republic, 25 June 2012. Retrieved 1 July 2012</ref> ئەم بەشانە لە ٢٣ی مەیی ١٩٤٩ زایینی پێکەوە لکێندران و بوون بە [[ئاڵمانیای ڕۆژاوا|کۆماری فیدرالی ئاڵمانیا]]. بەشەکەی دیکە کەوتە بن دەستی [[یەکێتی سۆڤیەت]] و لە ٧٧ی ئۆکتۆبری ھەمان ١٩٤٩دا بوو بە [[ئاڵمانیای رۆژھەڵات|کۆماری دیموکراتی ئاڵمانیا]]. ئەم دوو کۆمارە بە شێوەی نافەرمی بە ناوی "ئاڵمانیای رۆژاوا" و "ئاڵمانیای رۆژھەڵات" دەناسران. ئاڵمانیای رۆژھەڵات بەرلینی کرد بە پایتەختی خۆی، بەڵام ئاڵمانیای رۆژاوا پایتەختی خۆی گواستەوە بۆ شاری [[بۆن]]، بەڵام ئەم شارەی بە ناوی پایتەختی کاتی ناساند و بەم جۆرە نواندی کە کۆماری رۆژھەڵات دەبێ ڕۆژێک بڕوات و ئاڵمانیا یەک بگرێتەوە.<ref>Wise, Michael Z. (1998). Capital dilemma: Germany's search for a new architecture of democracy. Princeton Architectural Press. p. 23. ISBN 978-1-56898-134-5.</ref>
 
ئاڵمانیای رۆژاوا لەگەڵ [[ویلایەتە یەکگرتوەکانییەکگرتووەکانی ئەمریکا،ئەمریکا]]، [[بریتانیا]] و [[فەڕانسە]] یەکیان گرت. دواتر ئاڵمانیای رۆژاوا دەستی کرد بە پڕۆژەیێکی گەورە بۆ گەشە دانیپێدانی [[ئابووری]] لە ساڵی ١٩٥٠١٩٥٠ی زایینی و سەرکەوتنی زۆری لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەوە بە دەست ھێنا. لە ساڵی ١٩٥٥دا بوو بە ئەندامی [[ناتۆ]]. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٥٧ دەستی کرد بە بناغەدانانی [[کۆمەڵەی ئابووری ئورووپا]]. لە ھەمان کاتدا ئاڵمانیای رۆژھەڵات بوو بە یەکێک لە ئەندامانی [[بلۆکی رۆژھەڵات]].<ref>maw/dpa (11 March 2008). "New Study Finds More Stasi Spooks". Spiegel Online – english site (www.spiegel.de/international). Der Spiegel. Retrieved 30 October 2011. "189,000 people were informers for the Stasi – the former Communist secret police – when East Germany collapsed in 1989 – 15,000 more than previous studies had suggested. [...] about one in 20 members of the former East German Communist party, the SED, was a secret police informant."</ref> بەڵام بە ھۆی لاواز بوونی [[یەکێتیی سۆڤیەت|شۆرەوی]] (شۆرەوی) بارودۆخی ئابووری لە ئاڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرەو دابەزین چوو و ھیچ کاتێک بە ئاستی ئاڵمانیای ڕۆژاوا نەگەیی. ئەم بارودۆخە بوو بە ھۆی کۆچ کردنی کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵک بۆ ئاڵمانیای ڕۆژاوا. لە ساڵی ١٩٦١دا ئاڵمانیای ڕۆژهەڵاتڕۆژھەڵات دەستی کرد بە درووستدروست کردنی دیوارێک لە نێوان دوو بەشی [[بەرلین]]، بۆ ئەوەی کە بەرگری لە ئەم کۆچانە بکات. ئەم دیوارە(ناسراو بە [[دیواری بەرلین]]) بوو بە سەمبولێک لەنیشانێکی [[شەڕی سارد]]. ئەم دیوارە لە ساڵی ١٩٨٩ ڕووخا و دیسانئەم جارە بوو بە سەمبولێک لەنیشانی کۆتایی ھاتنی شەڕی سارد.<ref>"Germany". U.S. Department of State. 10 November 2010. Retrieved 26 March 2011.</ref>
 
== گالیریپێشانگا ==
<gallery>
پەڕگە:Berlin fallofwall emerson.jpg|کەسێکی ئاڵمانیای ڕٶژئاواڕۆژاوا قسە لەگەڵ ڕۆژهەڵاتییەکڕۆژھەڵاتییەک دەکات لە کونێکی دیوارەکە
پەڕگە:Berlinermauer.jpg|دیوارەکەی [[بەرلین]] کە جیاکەرەوەی ڕۆژئاواڕۆژاوا و ڕۆژهەڵاتیڕۆژھەڵاتی ئاڵمانیا بوو لەساڵانی ١٩٦١ تا ١٩٨٩
پەڕگە:BERLINER WALL 1.JPG|بەردێک لە دیوارەکەی بەرلین
پەڕگە:Juggling on the Berlin Wall 1a.jpg|بەسەرکەوتنی دیواری بەرلین