جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «سوێد»

بەکوردیکردن، ڕێنووس
(بەکوردیکردن، ڕێنووس)
تاگەکان: بەکارھێنانی نووسەی ناستاندارد دەستکاریی مۆبایل بە وێبی مۆبایل دەستکاری کراوە دەستکاریی دیداری
|کۆدی_تەلەفوون = ژمارەی پەیوەندی لە ناوخۆی سوێد ٤٦}}
 
'''سوێد'''<ref>المورد الحدیث قاموس إنکلیزیّ-عربیّ ومؤلفاە منیر البعلبکی ود.</ref> (بەسوێدی: Sverige) بەفەرمی '''شانشینی سوێد''' ([[زمانی سویدی|بەسوێدی]]: ''Konungariket Sverige'' {{دەنگ|Sv-Konungariket Sverige.ogg}}) یەکێکە لە وڵاتەکانی [[ئەسکەندەنافیا |ئەسکەندەنافیا]] کە کەوتۆتە [[باکوری ئەوڕوپا |باکوریباکووری ئەوڕوپا]]. سوێد سنوریسنووری وشکانی ھەیە لەگەڵ ھەریەکە لە [[نەرویژ]] لە ڕۆژ ئاواڕۆژئاوا و [[فینلەندا|فنلەندا]] لە باکوریباکووری ڕۆژھەڵاتی. وەو سنوریسنووری ئاوی ھەیە لەگەڵ ھەریەکە لە [[دانمارک|دانماڕک]] و [[ئەڵمانیا]] و [[پۆڵەندا]] لە باشورباشوور و [[ئیستۆنیا]] و [[لاتڤیا|لاتیڤیا]] و [[لیتوانیا]] و [[ڕووسیا|ڕەسییا]] لە ڕۆژھەڵات. سوێد و [[دانمارک|دانماڕک]] بەیەکەوە بەستراونەتەوە لە ڕێگای پردەھۆینی ئۆریسەند.
 
سوێد سێ یەمسێیەم گەورەترین  ووڵاتەوڵاتە لە [[یەکێتی ئەوروپا|یەکێتی ئەوڕوپا]] لەڕووی ڕووبەرەوە (٤٥٠٬٢٩٥ کم٢) ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی  ٩٫٤ میلیۆن دەبێت.<ref name="population"><span class="citation web">[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx "Befolkningsstatistik"]. </span></ref> سوێد ژمارەی دانیشتوانی کەمە کە لە ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشە ٢١ کەس دەبێت (٥٣ کەس بۆ یەک میلی چوارگۆشە)، ئەم ژمارەیەی دانیشتوانیش لەبەشی باشوریباشووری وڵاتەکە چڕ بونەتەوەبوونەتەوە. نزیکەی  ٨٥ ٪ ی دانیشتوان لە شارەکانن، وەچاوەڕوانو چاوەڕوان دەکرێت ئەم ڕێژەیە بەرزبێتەوە وەک بەشێک لەکرداریلە کرداری بەشارنشین بوون.<ref name="publikationer2007">Statistics Sweden.</ref> ستۆکھۆڵم پایتەختی سوێدە وەو گەورەترین شاری وڵاتە (ژمارەی دانیشتوانی ١٫٣ میلیۆن کەسە لە ناوچەی پایتەخت وەو ٢ میلیۆن لەناوچەی شارە گەورەکانی تر).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|title=Folkmängd i riket, län och kommuner 31 december 2009 och befolkningsförändringar 2009|publisher=[[Statistics Sweden]]|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____287608.aspx}}</ref>
 
سوێد وەک وڵاتێکی یەکگرتوو بەدیارکەوت لە [[سەدەکانی ناوەڕاست]]. وەو لە [[سەدەی ھەڤدەھەم |سەدەی ھەڤدەھەم]]، ڕووبەری وڵاتەکە بەرفراوان بوو وەک [[ئیمپراتۆریەتی سوێد |ئیمپراتۆریەتی سوێد]].  لەگەشەسەندنلە گەشەسەندن بەردەوام بوو تاوەکو بوو بە بەھێزترین ھێزی [[باکوری ئەوڕوپا|باکووری ئەوڕوپا]] لەسەدەکانی ھەڤدەھەم و ھەژدەھەم. تا دواھەمین جەنگ کە تێیدا سەرکەوت جەنگی ساڵی ١٨١٤، کاتێک سوێد نەرویژی ملکەچی خۆی کرد بە توانای ھێزی سەربازی تاوەکو ساڵی ١٩٠٥. لەدوای ئەم جەنگەوە  سوێد ھەمیشە وەک بێ لایەنبێلایەن دەردەکەوێت لەکاتی جەنگەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2880.htm#foreign|title='&#39;U.S. State Department Background Notes: Sweden''|publisher=State.gov|date=٢٠١٠-٠٣-٢٢|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٢٥}}</ref>
 
سوێد پەیڕەوی ڕژێمێکی [[پاشایەتی پەڕلەمانی دەستوری|پاشایەتی پەڕلەمانی دەستووری]] دەکات بە ئابوریەکیئابووریەکی بەھێز. کە ھەمیشە پێگەی یەکەم  بەدەست دێنێت لە [[جیھان]] دا لە [[توانستی ئابوری|توانستی ئابووری]]، وەو لە پێگەی ھەفتەمە لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوە یەکگرتوەکان]] بۆ [[پەرەپێدانی مرۆیی]]. سوێد ئەندامە لە یەکێتی ئەوڕوپا لە ڕێکەوتی ١ یەنایەری ١٩٩٥، وەو ھەروەھا ئەندامە لە [[ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەسەندنی ئابوری|ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەسەندنی ئابووری]].
 
== بنچینەی ناونانی ==
ناوی "سوێد" ی نوێ داتاشراوە لە"Sweoðeod"، کە لە زمانی [[ئینگلیزی]] کۆن خۆی خزاندوە بە مانای "[[نەتەوەی سوێدی]] " دێت؛ ڕەگەکەی دەگەڕێتەوە بۆ وشەی "Svíþjóð" لە زمانی [[نەوڕەسی کۆن]] دا، زمانی خەڵکی [[نەرویژ]].
 
ناوی "Sweden" یان ھاشێوەکانی بەکاردێت لە زۆربەی [[زمانە نوێ یەکان|زمانە نوێیەکان]]، تەنھا خەڵکانی دانماڕکی و نەرویژی نەبێت کە ھەروەک سوێدیەکان دەڵێن "Sverige". لەگەڵ ھەندێ لە باری تایبەت لە [[زمانەوانی|زمانەکان]] ، وەک فنلەندیەکان وشەی "Ruotsi"  و ئەستۆنیەکان "Rootsi" بەکاردێنن وەو ئەم ناوانەش ڕیشە کێشی ناوی "Rus" ە کە نەتەوەیەک بونەبوونە لە کەناراوەکانی سوێد ژیاون لەکاتێکی زۆر لە مەوبەر، وەو ئەم ناوەش پەیوەندی بە ڕوسەکانەوەڕووسەکانەوە نیەنییە کە ھاوشێوەی "ڕوس" دەردەچێت.
 
جگە لەمە بۆچونەکانبۆچوونەکان یەک نین لەسەر ئەوەی وشەکانی  "Swedes" و "Sweden" ھاوڕیشەن لە یەک [[زمان]] دا لە دەربڕینی  "Swihoniz" ی زمانی ئەڵمانی کۆن، کە بەواتای "پاشای تاک "دێت<ref>{{Cite book|الأخیر=Hellquist|الأول=Elof|العنوان=Svensk etymologisk ordbok|سنة=١٩٢٢|الناشر=Gleerups förlag|مکان=Stockholm|الصفحة=٩١٥}}</ref> وەو ئاماژەیەکە بۆ خێڵێکی ئەڵمانی.
 
بەڵام ناونانە کوردیەکەی ئێستای سوێد لە سەرزاری خەڵکیەوە وەرگیراوە ئەمیش بەھۆی چاڵاک نەبونینەبوونی [[ئەکادیمیای کوردی]].
 
== [[مێژوو]] ==
 
=== [[پێش مێژوو]] ===
مێژووی سوێد لە ماوەی پێش مێژوو لە ١٢٠٠٠ ساڵ پێش زایینەوە دەست پێدەکات. لەکۆتایی چاخی بەردینەوە لەکاتی ھەبونیھەبوونی  چادری ڕاوکەرانی مامزی کێویەوە لە کۆتا باشوریباشووری سوێدەوە، ئەم ماوەیە دیاری دەکرێت بە بونیبوونی چادرگای ڕاوکەران کە چەکی سادەی بەردینیان بەکار ھێناوە.
 
سوێدیەکان لە ٤٠٠٠ پ. ز [[کشتوکاڵ]] و بەخێوکردنی ئاژەڵیان زانیوە، جگە لەدروستکردنیلە درووستکردنی کێڵ بۆ سەر گۆڕەکان وگڵکاری و نەخشەکاری کە ھەموو ئەمانە لە کیشوەری [[ئەوروپا|ئەوڕوپا]]وە ھاتوەھاتووە. زیاتر دوو لەسەر سێی خاکی باشوریباشووری سوێد بۆ کشتوکاڵ گونجاوە، جگە لەوەی لە [[چاخی بڕۆنزی]] لەباکوریلەباکووری سوێد ئاژەڵ داریئاژەڵداری و جامبازی کراوە، وەو زۆرینەی ڕۆشەنبیری سوێدی لە دانماڕکەوە ھاتوەھاتووە بەھۆی ھێنانی بڕۆنزەوە چونکە ئەوکات نەزانراوە کە لە خاکی سوێد [[مس]] و بڕۆنز ھەیە.
 
وڵاتانی باکوریباکووری ئەوڕوپا لە چاخی بڕۆنزی زۆر بە سادەیی ژییاون، ھەرخێزانەوھەر خێزانە و بە تەنھا لە دارستانێک لەخانوێکیلەخانووێکی دارینی بچوک دابچووکدا ژیاون تاوەکو نەکەونە بەرچاوی [[ڕۆم|ڕۆمانیەکان]] و مڵکەچ بوونیان بە دانانی [[باج]] و سەرانە. لەپاشان [[چاخی ئاسنی]] ھات کە درێژەی کێشا تاوەکو  سەرھەڵدانی چاخی بیناسازی بەردینی و ئایینی لەسەدەی دوانزەھەمی زایینی. گەلێک لە زانایان ئەم ماوەیە وەک مێژوویێکی تۆمارنەکراو ھەژماری دەکەن.
 
لە ھۆکارەکانی درەنگ گەیشتنی شارستانی بە باکورباکوور کەشکەشوھەوای وساردی ھەوای ساردیناوچەکە ناوچەکەبوو،بوو، کە ئەسکەندەنافیەکان لەسەریان پێویست بوو  [[ئاژەڵ]] و پەلەوەرەکانیان لەژوورەوەلە ژوورەوە بپارێزن لە ترسی سەرمای [[زستان]] و بەکارھێنانی [[ڕیخ |ڕیخ]] و پاشماوەی ئاژەڵەکان بۆ سوتان و ھەڵسونیان لە خانوەکانیانخانووەکانیان تا گەرم بێتەوە، جگە لە سەختی پەیداکردنی خۆراک لە وەرزی بەفردا. وەو سەرنەکەوتنی سەربازانی ڕۆمان لەکاتی پەڕینەوەیان لە ڕووباری [[ڕاین]] بۆ [[ئەڵپ|ئەڵپ]] ھەوڵەکەیان شکستی ھێنا، بەھۆی بەرەنگاربونەوەیبەرەنگاربوونەوەی ھۆزە [[گێرمەنیەکان]] بەسەرکردایەتی "[[فاروس]]" لە "[[جەنگی دارستانی تویتوبورگ]]".
 
لە[[سەدەی دوەمی زایینی]]، زۆرینەی زەویە کشتوکاڵیەکانی سوێد دابەش کران ئەمیش بەھۆی ئەو دیوارە تەپۆڵکیانە بوو کە بە مەبەستی کۆکردنەوەی [[ئالیک]] و خۆراکی ئاژەڵەکانیان دروستیاندرووستیان کردبوو، ئەم دابەش کاریەدابەشکاریە پەرەی سەند تا ھاتنی سەربازانی ڕۆمانی و دەست بەسەرداگرتنی [[دەریای باڵتیک|دەریای باڵتیک]] و زەویەکانی باکورباکوور.
 
ناوی سوێد لە پەرتوکیپەرتووکی مێژووی گێرمانیادا ھاتوەھاتووە کە [[مێژوونووس]] "[[تاسیتس]]"لەساڵی ٩٨ ی زایینی نوسیویەتی، کە خێڵی (Suiones) ی سوێدی بە ئازا ناوزەند کردوە،کردووە،((''نەک بەتەنھا چەک و پیاوەکانیان، بەڵکو بە کەشتیە بەھێزەکانیشیانەوە))''، ئەوپاشایانەیئەو پاشایانەی فەرمانڕەوایی ئەو خێڵانەیان کردوەکردووە ناناسرێن، ھەندێک لە [[میتۆلۆژیا|میتۆلۆژیانی]] باکورباکوور وەک زنجیرە پاشایەکی [[ئەفسانە|ئەفسانەیی]] باسیان دەکەن، کە دەگەڕێنەوە بۆ سەدەکای کۆتایی پێش زایین. بەڵام بەگوێرەی سەرچاوە سوێدیەکان کەھەندێ لە شوێنەواروشوێنەوار و پاشماوەی کۆنیان لە باشورباشوور دۆزیوەتەوە تێبینی ئەوەیان کردوە کە بە ڕێنوسیڕێنووسی "[[نۆردی]]"لەسەریان نوسراوەنووسراوە ناوی گەلێک لە [[ھۆز]] وخێڵەکانیان دۆزیوەتەوە.
 
لەسەدەی شەشەمی زایینیەوە،"[[یوردانس]]"ی مێژوونوسمێژوونووس ئاماژەی بە دوو ناو داوە ئەوانیش "Suehans" و "Suetidi" ن، کە لە [[ئەسکەندەنافیا]]ی کۆن ژیاون، ھەریەک لەو دوو ناوە ئاماژەن بۆ ھۆزی "Suehans" کە بە ئازایەتی و ئەسپی چاک و بوێری ناسراون. "[[سنۆڕی سترڵسۆن]]" دەڵێت پاشای سوێد "[[ئەدلیس]]"خاوەنی باشترین [[ئەسپ]] بوەبووە لەسەردەمی خۆی، وەو ھۆزی "Suehans" پێستی [[ڕێویی سووری کوردستانی|ڕێویان]] بۆ ھێناوە لە [[بازاڕ|بازاری ڕەشی]] [[ڕۆمانیەکان]]، ھەروەھا "[[یوردانس]]"دەڵێت "Suetidi"ەکان لە درێژترین و گەورەترین پیاوانی جیھان بوون کە لەگەڵ دانماڕکیەکان یەک ڕەگەزیان ھەبوەوھەبووە و وەک یەک باڵابەرزن.
 
یەکێک لە [[ئەفسانە]] ئەسکەندەنافیە کۆنەکان دەڵێت، کۆمەڵەیەک لە "[[گۆتیەکان]]"کە ڕەگ و ڕیشەیان دەگەڕێتەوە بۆ شاری "[[گۆتڵاند]]"لەسەدەی لە سەدەی دووەمی زایینەوە لەدەریایلە دەریای بالتیک پەڕیونەتەوە بۆ  "[[ئەسکیتیا]]"کە [[کازاخستان]] و باکوریباکووری [[ڕووسیا|ڕەسیا]] و [[ئۆکراینا]] و [[ئازەربایجان|ئازەربێجان]] و [[کوردستان]] و [[بولگاریا]]ی ئەمڕۆ دەگرێتەوە، کە شوێنەوارەکانیان لەم ناوچەیە بە جێ ھێشتوە،جێھێشتووە، پاشان ئەم [[گۆتییەکان|گۆتیانە]] بوونەتە دوو بەش، گۆتیە ڕۆژھەڵاتیەکان و گۆتیە ڕۆژئاواییەکان، ڕۆژھەڵاتیەکان لەگەڵ [[کاردۆخییەکان|کاردۆخیەکان]] تێکەڵ دەبن و لە شاخەکانی [[زاگرۆس]] نیشتەجێ دەبن، ڕۆژئاواییەکان دێن لە ناوچەی "[[ئێبیریا]]"نیشتەجێ دەبن و [[ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی]] دادەمەزرێنن.<ref>Ingemar Nordgren (2004).</ref>
 
=== ڤیکینگ و چەرخەکانی ناوەڕاست ===
چەرخی [[ڤیکینگ]] لە نێوان سەدەکانی ھەشتەم و یازدەھەم دا بووە، وا دادەنرێت کە سوێدیەکان لەم ماوەیە گەشەیان سەندوە و بەرەو ڕۆژھەڵات و باشورباشوور پەلیان ھاوێشتوە، ئەوەی بەرەو ڕۆژھەڵات ڕۆیشتوون ڤیکینگیەکان بوون وەو ئەوانەی بەرەو باشورباشوور ڕۆیشتوون گۆتیەکان([[گۆتڵاند]]) بوون،
[[پەڕگە:Suecia 1-064 ; Gambla Ubsala högar.png|وێنۆک|220x220پیکسڵ|Gamla Uppsala، [[ئۆپساڵا]]ی کۆن، ئەم شوێنە گرنگیەکی [[ئایینی]] و [[ڕامیاری]] گەورەی ھەیە لە مێژووی سوێد.<br/>
]]
شوێنەواری سەرکێشیەکانی ڤیکینگەکان لەگەشتەکەیانلە گەشتەکەیان دا بەرەو باشورباشوور دۆزراوەتەوە لەسەر چەند بەردێک لە [[یۆنان]] و [[فەڕەنسا]] و لە کەناراوەکانی [[قەزوین]] و [[باکوری کوردستان|باکووری کوردستان]]، کەبەکە ڕێنوسیبە ڕێنووسی ئەسکەندەنافی دۆزراوەتەوە، لەسەدەیلە سەدەی ھەڤدەھەم شانشینی ئەسکەندەنافیا چەند گەریدەیەک دەنێرێت بۆ ڵێکۆڵینەوە لەم بابەتە، ئەم گەریدانە چەندین بەردنوسیانبەردنووسیان چنگ دەکەوێت کە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دۆزرابونەوە،دۆزرابوونەوە، بەڵام کەشتیەکە لەلایەن [[عوسمانییەکان|عوسمانیەکانەوە]] تێک دەشکێنرێت لە [[دەریای قەزوین]] بەسەرجەم سەرنشینانەوە.
; شانشینی سوێد
تاکو ئێستا بە وردی نازانرێت کەی وەو چۆن [[شانشینی سوێد]] دامەزراوە، بەڵام زنجیرەی پاشا سوێدیەکان دەگەڕێتەوە بۆ شا [[ئیریک]] <nowiki/>ی سەرکەوتوو کە بە یەکەمی ھەموو پاشاکانی سوێد دادەنرێت کە فەرمانڕەوایی ھەریەکە لە "Svealand" و"Götaland" یان کردوەکردووە لە لەیەکیەک فەرمانگەدا، پێشتر سوێد و گۆتڵاند دوو شانشینی سەربەخۆ بونەبوونە بۆ ماوەیەکی درێژ، بەڵام بەھۆی ھەڵگیرسانی جەنگەوە لە نێوانیان لەسەدەی شەشەمی زایینەوە شا ئیریک ھەردوکیھەردووکی کردۆتە یەک لەژێر ناوی سوێد.
; پێشکەوتنی ڕۆشەنبیری
لەماوەیلە ماوەی قۆناغە سەرەتاییەکان لە چاخی ڤیکینگی ئەسکەندەنافی ھەریەک لە "یەستاد" لە "سەکانیا" و "باڤکین" لە "گۆتڵاند" بازاڕگەرێکی گەشاوەیان لەنێوانلە نێوان دا ھەبوە،ھەبووە، ئەوەی ماوەتەوە لە شوێنەوارەکانیان بریتیە لە بازاڕی گەورەی "یەستاد" کە مێژوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٦٠٠-٧٠٠ ی زایینی، بەڵام بازاڕی  "باڤکین" شوێنەکەی نەماوە جگە لە بەندەرێکی گەورە کە دەکەوێتە سەر دەریای بەلتیک کە مێژوەکەیمێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆسەدەیبۆ سەدەی نۆیەم و دەیەمی زایینی، کە بەھۆیەوە کاربۆن و کانزاکانی تریان ھێناوە.<ref name="Sawyer">Sawyer, Birgit and Peter Sawyer (1993).</ref>
 
قەشە "ئانسگار" بۆ یەکەم جار ئایینی کریستیانی ھێناوەتە سوێد لە ٨٢٩، بەڵام ئایینەکە نەیتوانیوە جێگای ئایینی "پاگانیزم "بگرێتەوە تا سەدەی دوازدەھەم، لەسەرەتایلە سەرەتای سەدەی یازدەھەم ئایینی کریستیانی زۆر گەشەی کرد وەو بوەبووە ھۆی لاوازی پاشای باکورباکوور و پاشاکانی باشوریشباشووریش لە ڕێگای کلێساوە زەویەکانی باکوریباکووری دابەش کرد بەمە لە سەدەی دوازدەھەم ئایینی کریستیانی تەواوی سوێدی گرتەوە.<ref>Bagge, Sverre (2005) "The Scandinavian Kingdoms".</ref>
[[پەڕگە:Valdemar Atterdag brandskattar Visby (1882).jpg|ڕاست|وێنۆک|198x198پیکسڵ|ڤاڵدیماری چوار‏‏‏ە‏‏‏م فه‌رمانڕ‏‏‏ە‏‏‏وایی له گۆتڵاند و‏‏‏ە‏‏‏رده‌گرێت‏‏‏ە‏‏‏وه ل‏‏‏ە‏‏‏ده‌ر‏‏‏ە‏‏‏وه‌ی دیواری ڤێسپی و کۆتایی ب‏‏‏ە‏‏‏ کوشتار ده‌هێنێت ١٨٠٠.]]
; دامەزراوە پارچەییەکان لە سوێد
جگە لە ناوچەی سکێن لە کۆتا لوتکەی باشوریباشووری سوێد ھیچ لە شوێنەکان دامەزراوەیان نەبوەنەبووە بەھۆی ئەوەی لەژێردەستی دانماڕکیەکان بوو، وەک ھەموو شارەکانی تری ئەوڕوپا<ref>Franklin D. Scott, ''Sweden: The Nation's History'' (University of Minnesota Press: Minneapolis, 1977) p. 58.</ref> لەبەر ئەوە جوتیاران زەرەرمەندی یەکەمی ھەموو ئەم ستەمانە بوون، کە لە مێژووی سوێددا  ھەژارترین چین بوون<ref>[http://runeberg.org/nfcj/0106.html Träldom].</ref> بەڵام بە ھۆی گەشەسەندنی ئایینی کریستیانی دیاردەی بەندایەتی و ژێردەستی برەوی نەما وەو جوتیارەکان زەویان بەسەر دابەش کرا لەلایەن کڵێساوە.<ref>Scott, p. 55.</ref> لە ڕاستی داڕاستیدا ھەریەکە لە  بەندایەتی و ژێردەستی لەڵایەنلەلایەن شا "ماگنۆس ئەریکسۆن" لە ١٣٣٥ کۆتایی پێ ھات. بەڵام خۆشخۆشگوزەرانی گوزەرانیھەر ھەرنەبوونەبوو بە بەشی جوتیاران  چونکە جوتیارە بەندەکانی دوێنێ بوون بە کرێکار و بەردەست لەشارەکانلە بۆشارەکان دروستبۆ کردنیدرووستکردنی باڵەخانەکان، بۆ نمونەنموونە جوتیارەکانی ناوچەی "داسڵاند"ھەڵدەستان بە کۆکردنەوەی پەنیر لە شارەکان و ھێنانەوەیان تا بە ئاسن یان ماسی بگۆڕنەوە  لەشارەلە شارە کەناراویەکان کە لەوێوە ھاوردە دەکرا.<ref>Scott, pp. 55–56.</ref>
; پلێگا لە سوێد (تاعون) لە سەدەی چواردەھەم سوێد ڕوبەڕویڕووبەڕووی پلێگا (مەرگی ڕەش) بوویەوە، کە زۆرینەی خەڵکەکەی لەناو برد.<ref>Scott, pp. 56–57.</ref> لەو ماوەیە زۆرینەی خەڵک ناچاربوون ڕووبکەنە شارەکان و شاری گەورە سەر ھەڵبدەن وەو پەیوەست ببن بە "بزاڤی ھانزی بازرگانی" ئەڵمانەکان بەتایبەت لە "ڤیسبی "، لەساڵی ١٣٩٧ سوێد و نەروێژ لەژێر فەرمان ڕەواییفەرمانڕەوایی شا "ماگنۆس ئەریکسۆن" یەکیان گرت، لەساڵی ١٣٩٧ شاژنی دانماڕک پێشنیاری یەکگرتنەوەی ھەریەک لە پاشایەتی سوێد و نەڕویژ و دانماڕکی ھێنا پێشەوە، بەڵام نەیتوانی دەسەڵاتی بەسەر سوێدیەکان بشکێنێتەوە.
; کۆشکی پاشایەتی و فەرمانڕەواکانی
تەختی پاشایەتی سوێد بۆ گەلێک لە شازادەکان ماوەتەوە بە درێژایی مێژووی شانشینەکە، لەبەر ئەوە دەسەڵاتی ڕاستەقینەی جێبەجێکردن بەدەست شازادەکانەوە بوەبووە بۆ ماوەیەکی درێژ تەنانەت بنەماڵەی شا ستیوەر کە پەڕلەمانی سوێدیان دروستدرووست کرد، "شا کریستانی دووەم" پاشای دانماڕک لە ١٥٢٠ بە ھێزی چەک دەسەڵاتی بەسەر سوێد داسوێددا کێشا و بریاری لەناوبڕیاری بردنیلەناوبردنی وەچەی شانشینەکانی سوێد لەناو ببات، بەڵام خەڵک ڕوبەڕویانڕووبەڕوویان بونەوەبوونەوە و کوشتارگەیەکی گەورە ڕوی داڕوویدا لە ستۆکھۆڵم، کە دواتر بە "خوێنی کۆترەکانی ستۆکھۆڵم" ناسانرا و لە ٦ ی یونیوی ١٥٢٣ (پشویپشووی نیشتمانی سوێد) شا "گۆستاف ڤاسا" شانشینی مەزنی سوێدی ڕاگەیاند<ref>Scott, p. 121.</ref> پاشان کڕیستیانی کاسۆلیکی ڕەت کردەوەوکردەوە و ڕێچکەی پڕۆتستانتی گرتەبەر، وەو ناوچەی دەریای بەلتیک یبەلتیکی خستە ژێر ڕکێفی لە "بزاڤی ھانزی بازرگانی".<ref>Scott, p. 132.</ref>
 
=== ئیمپراتۆری سوێدی ===
[[پەڕگە:Map of Sweden (1797).tif|ڕاست|وێنۆک|ن‏‏‏ە‏‏‏خشه‌ی سوێد(١٧٩٧)]]
لە چاخی ھەڤدەھەم سوێد وەک ھێزێکی گەورەی ئەوڕوپی دەرکەوت، وەو بیری لە جیۆپۆلەتیک ی خۆی کردەوە و شا "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم " ھێرشی کردە سەر خاکی ڕەسیا و پۆڵەندا و لیتوانیا جەنگێکی سی ساڵی ڕوی داڕوویدا.
 
لەماوەیلە ماوەی جەنگە سی ساڵیەکە، سوێد نزیکەی نیوەی پاشماوەی خاکی ڕۆمانی کۆنی دەستەبەرکرد، کە مەبەستی "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم " دروستکردنەوەیدرووستکردنەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی بوو لەسەر دەستی خۆی، بەڵام لە جەنگی "لۆتزن"(١٦٣٢) کوژرا و خەونی سوێدیەکان ڕاوەستا، وەو پاشان لەدوای جەنگی "نۆڕدلینگین"سوێدیەکان زۆرینەی خاکەکانیان لەدەست دالەدەستدا لە ئەڵمانیا، چونکە ئەڵمانەکان ڕووبەڕویانڕووبەڕوویان بونەوەبوونەوە بەوەی سوێدیەکان نزیکەی ٢٠٠٠ قەڵا و ١٨٠٠٠ گوند و ١٥٠٠ شارۆچکەی ئەڵمانیەکانیان خاپور کردبوو.<ref name="Population-HLS">{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.historylearningsite.co.uk/population_thirty_years_war.htm|title=Population|publisher=History Learningsite|accessdate=٢٠٠٨-٠٥-٢٤}}</ref>
[[پەڕگە:Suecia 1-054 ; Sodra Bancohuset.jpg|چەپ|وێنۆک|180x180پیکسڵ|ستۆکهۆڵم ل‏‏‏ە‏‏‏ناو‏‏‏ە‏‏‏ڕاستی سه‌د‏‏‏ە‏‏‏ی ١٧]]
لەناوەڕاستیلە ناوەڕاستی سەدەی ھەڤدەھەم سوێد سێ یەمسێیەم گەورەترین وڵاتانی ئەوڕوپا بوو  لە ڕوانگەی ڕووبەرەوە پاش ئیسپانیا و ڕەسیا، سوێد خاوەنداریەتی خاکێکی بەرفراوانی دەکرد لەسەر دەستی "شا کاڕڵ ی دەیەم "دوای پەیماننامەی (ڕۆسکیڵدێ)لە ١٦٥٨.<ref name="HayesPSH">"A Political and Social History of Modern Europe V.1.</ref><ref>However, Sweden's largest territorial extent lasted from 1319 to 1343 with Magnus Eriksson ruling all of the traditional lands of Sweden and Norway.</ref> ھۆکاری سەرکەوتن و مانەوەی شانشینەکە لەم ماوەیە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو گۆڕانکاریانەی کە "گۆستافی یەکەم" کردی لە بواری ئابوری دائابووریدا.<ref name="GusEB">"Gustav I Vasa – Britannica Concise" (biography),
''Britannica Concise'', 2007, webpage:
[http://concise.britannica.com/ebc/article-9366349/Gustav-I-Vasa EBConcise-Gustav-I-Vasa] {{webarchive|url=https://archive.is/20121206031538/http://concise.britannica.com/ebc/article-9366349/Gustav-I-Vasa |date= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ }}.</ref> لەسەدەی ھەڤدەھەم  سوێد بەشداری چەندین جەنگی گەورە داگەورەدا کرد وەک جەنگی پۆڵەندی و لیتوانی کە کێبەرکێکێبڕکێ بوو لەسەر دەستگرتن بەسەر دەریای بەڵتیک و وڵاتانی ھاوکەناری بەتایبەت جەنگی کێرکۆڵم<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.kismeta.com/diGrasse/images/kircholm_27_sept.htm|title=Battle of Kircholm 1605|publisher=Kismeta.com|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٢٥}}</ref> سێ لەسەر دووی فنلەندیەکان ئاژەڵەکانیان توشیتووشی نەخۆشی بەدخۆراکی بوون لە ١٦٩٦<ref>[http://countrystudies.us/finland/9.htm Finland and the Swedish Empire].</ref> ئەم نەخۆشیە لەوەڕگەی سوێدیەکانیشی گرتەوە<ref>[http://www.algonet.se/~hogman/sljordbruk_eng.htm Agricultural Yields and Years of Famine – Sweden]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> بەمە %١٠ سوێدیەکان نیشتمانیان جێھێشت<ref>Elizabeth Ewan, Janay Nugent (2008) "''[http://books.google.com/books?id=6oOCfHxQDtwC&pg=PA153 Finding the family in medieval and early modern Scotland]''".</ref>
[[پەڕگە:Battle of Lutzen.jpg|ڕاست|وێنۆک|180x180پیکسڵ|کوشتنی گۆستاف ئ‏‏‏ە‏‏‏دۆڵڤی دووه‌م ل‏‏‏ە‏‏‏ جه‌نگی لۆتزن ١٦٣٢.]]
بە ھۆی مردنی شا "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم" و جەنگی پۆڵەندی و لیتوانی، ئابوریئابوروی سوێد وێران بوو، تا ھاتنی شا"کاڕڵ ی یازدەھەم"(١٦٥٥-١٦٩٧)کە ئابوریئابووری وڵات و سوپای بوژاندەوە،بووژاندەوە، پاشان بۆشا "کاڕڵ ی دوازدەھەم" ی کوڕی بەجێ ھێشت. کە بوو بە خاوەنی گەورەترین سوپای ناوچەکە وخاوەنیو خاوەنی گەورەترین کەشتیگەڵی سەربازی، تاکە ھێز کە بیتوانیبا بەرامبەریان بوەستێبوەستێت ڕەسیا بوو.
 
لە دوای جەنگی "نارڤا" (١٧٠٠) کە یەکێکە لەسەرەتایلە سەرەتای "جەنگە گەورەکانی باکورباکوور" ڕەسیا زۆر لاواز ببوببوو بەجۆرێک سوێدیەکان دەیان توانی دەستی بەسەر دابگرن، بەڵام لەبڕیلە بڕی ڕەسیا جەنگی پۆڵۆنیا و لیتوانیای ھەڵبژارد و پۆڵۆنیای شکاند، ئەمە دەرفەت بوو  بۆ ڕەسیا تا ژێرخانی نوێ بکاتەوە. دوای ھاوپەیمانیەتی لەگەڵ "سەکسۆنیەکان"لە جەنگی "کڵیسزۆڤ" (١٧٠٢).
 
دوای سەرکەوتنیان بەسەر پۆڵۆنیەکان، شا "کاڕڵ یکاڕڵی دوازدەھەم" ڕویڕووی کردە ڕەسیا بەڵام توشی شکستێکی گەورە بوون بەتایبەت لە جەنگی (پۆڵتاڤا) ١٧٠٩، بەمە "پەتڕۆسی مەزن" و کەشە بەفراویەکەی خۆیان نتشانی ھەموو جیھان دا تا بزانن کێ ڕوبەڕویانڕووبەڕوویان دەبێتەوە. ئەم کەوتنە سەرەتای کەوتنی شانشینی سوێد بوو.
[[پەڕگە:Marten's Poltava.jpg|چەپ|وێنۆک|180x180پیکسڵ|جەنگی (پۆڵتاڤا) ١٧٠٩. سەرکەوتنی ڕوسەکان بەسەر سوێدیەکان<br/>]]
"گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم"  جەنگی نەرویژی بەرپاکرد١٧١٦،بەرپاکرد بەڵام١٧١٦، بەبەڵام ھۆیبەھۆی کوژرانی لە قەڵای فردریکستن ١٧١٨، پاشەکشە بە سوێدیەکان کرا، ئەم شکستە بە ھۆی کوژرانی پاشاوە بوو نەک لاوازی ھێزەکەی. 
 
سوێد ناچاربوو دەستدەستبەرداری بەرداری ڕوبەرێکیڕووبەرێکی بەرفراون بێت لە ڕێککەوتن نامەی "نیستاد" ١٧٢١، جگە لەمە گەورەیی و زڵھێزی شانشینەکەی لەدەست دالەدەستدا لە"دەریای بەڵتیک"وەو ڕەسیا سەری ھەڵداسەریھەڵدا وەک زلھێزێکی جیھانی، وەلەجەنگیو لە جەنگی کۆتایی ساڵی ١٧٢١ سوێد ٢٠٠٠٠٠ پیاوی لە خاکی سوێدی ئێستا لەدەست دالەدەستدا و ١٥٠٠٠٠ پیاویش لەخاکیلە فنڵەنداخاکی یفنڵەندای ئەمڕۆ.
 
لەسەدەیلە سەدەی ھەژدەھەم، سوێد ھیچ نەبوو جگە لە ھێزێکی بچوکبچووک کە پارێزگاری لەو خاکە دەکرد کە بۆی مابویەوە،مابوویەوە، جگە لەخاکیلە ڕۆژخاکی ھەڵاتیڕۆژھەڵاتی ناچاربوو بۆ ڕەسیای جێ بێڵێتجێبهێڵێت کە فنڵەندای ئەمڕۆیە(١٨٠٩)وە و بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی ڕەسیا. لەژێر ناوی "ھەرێمی فنڵەندای گەورە".
 
بۆ چاکسازی کردنەوەی سوێد لە "دەریای بەڵتیک" ھاوپەیمانێتی دوژمنێکی کۆنی کرد کە فەڕەنسا بوو  بۆ دژایەتی کردنیدژایەتیکردنی دانماڕک و نەرویژ لە جەنگەکانی ناپلیۆن، بەمە بەشداری "جەنگی لایبزیگ" ی کرد بۆ وەرگرتنەوەی خاکەکانیدانماڕکخاکەکانی دانماڕک و نەرویژ بەرامبەر زەویەکانی ئەڵمانیا بۆ فەڕەنسیەکان، بەگوێرەی ڕێککەوتننامەی "کیڵ"، ١٤ یەنایەر ١٨١٤، کە نەرویژیەکان ئامادەی مولکەچ بوونملکەچبوون  نەبوون، بەمە سوێد جەنگی دژی نەرویژیەکانی ڕاگەیاند بەسەرکردایەتی شا"کاڕڵ ی سێزدەھەم" لە ٢٧ یۆلیۆ ١٨١٤، بەمە نەرویژ بوو بە بەشێک لە شانشینی سوێدی، ئەم بارودۆخە وەک خۆی مایەوە تا ١٩٠٥، لەو کاتەوە سوێد ھیچ شەڕێکی تری نەکردوە،نەکردووە، جگە لە ھەندێھەندێک بەشداری بۆ پاراستنی ئاشتی لە کۆسۆڤۆ و ئەفغانستان و کوردستان.
 
=== مێژووی ھاوچەرخ ===
[[پەڕگە:Farewell to home, Göteborg, 1905.jpg|چەپ|وێنۆک|ک‏‏‏ە‏‏‏شتیه‌ک سوێدی‏‏‏ە‏‏‏کانی ه‏‏‏ە‏‏‏ڵگرتوه ل‏‏‏ە‏‏‏کاتی جێهێشتنی وڵات ل‏‏‏ە‏‏‏ گۆتێنبێرگ ١٩٠٥.]]
لەسەدەکانیلە سەدەکانی ھەژدەھەم و نۆزدەھەم سوێد بەڕێژەیەکی بەرچاو ژمارەی دانیشتوانی بەرز بویەوە،بوویەوە، ئەمیش بەھۆی ئاشتی و شەڕنەکردن بوو بۆ ماوەیەکی درێژ.<ref>{{Cite book|المؤلفین المشارکین=Paul Robert Magocsi|سنة=١٩٩٨|العنوان=Encyclopedia of Canada's Peoples|الناشر=University of Minnesota Press|الرقم المعیاری=٠-٨٠٢٠-٢٩٣٨-٨|الصفحة=١٢٢٠|المؤلف=Paul Robert Magocsi, editor.}}</ref> بە ھۆیبەھۆی بەرزبونەوەیبەرزبوونەوەی ڕێژەی دانیشتوان کار و دەستکەوتنی نان بە کێشە کەوت کە بویبوور ھۆی کۆچ کردنیکۆچکردنی سەدان سوێدی بۆ وڵاتە یەکگرتوەکانییەکگرتووەکانی ئەمێریکا کە لەم ماوەیە نزیکەی %١٠ ی سوێدیەکان خاکیان بە جێبەجێ دەھێشت بۆ ھەرساڵێک .<ref name="Einhorn">Einhorn, Eric and John Logue (1989).
</ref> لەو ماوەیە سوێد بەدەستی ھەژاری دەیناڵاند و دانماڕکیەکانیش خەریکی خۆ بەھێزکردنەوەخۆبەھێزکردنەوە بوون لە ڕووی پیشەسازیەوە<ref name="Einhorn">Einhorn, Eric and John Logue (1989).
</ref><ref>Koblik, Steven (1975).
</ref>
 
سوێدیەکان کۆچیان دەکرد بۆ ئەمێریکا بە مەبەستی ژیانێکی باشتر، کە لەنێوان ساڵەکانی ١٨٥٠ بۆ ١٩١٠ نزیکەی یەک میلیۆن سوێدی بەرەو ئەمێریکا کۆچیان کرد<ref>Einhorn, Eric and John Logue (1989), p. 8.</ref> لەسەرەتایلە سەرەتای سەدەی بیستەم ژمارەی سوێدیەکانی شیکاگۆ زۆر زیاتر بوو لە. ژمارەی سوێدیەکانی گۆتەنبۆڕگ (دووەم گەورە شاری سوێد)<ref>Ulf Beijbom, [http://www.americanwest.com/swedemigr/pages/emigra.htm "European emigration"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803004438/http://www.americanwest.com/swedemigr/pages/emigra.htm |date= ٣ی ئابی ٢٠٠٨ }}, The House of Emigrants, Växjö, Sweden.</ref> ژمارەی ھەرە زۆری سوێدیەکان لەھەرێمەکانیلە ھەرێمەکانی ڕۆژئاوای ناوەڕاست بوو  لە ھەرێمی "مینیسوتا"، وەو ھەندێکیشیان لە ھەرێمەکانی تر و کەنەدا بوون.
 
لەگەڵ ھەموو ئەو ھەژاریەی کە لەسەدەی نۆزدەھەم سوێدیەکان بینیان، ھەندێھەندێک گۆڕانکاری گرنگیش ڕویان داڕوویاندا لە بواری کشتوکاڵ و ئاژەڵ داریئاژەڵداری بەھۆی بەرزبونەوەیبەرزبوونەوەی ژمارەی دانیشتوانەوە.<ref name="Koblik9-10">Koblik, pp. 9–10.</ref> لەو گۆڕانکاریانە دابەشکردنی زەوی کشتوکاڵی بوو بەسەر ھەژارانھەژاراندا دا وەو ھاتنی پەتاتەوپەتاتە و چاندنی بوو بۆ سوێد<ref name="Koblik9-10">Koblik, pp. 9–10.</ref> چونکە وەک دەزانرا سوێدیەک وەک ئەوڕوپاییەکانی تر زۆر شارەزا نەبوون لە بەکاربەکارھێنانی ھێنانیخاکدا خاک دا ئەوێشئەویش بەھۆی نالەباری کەش و ھەواوەکەشوھەواوە بوو،<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-29865/Sweden#403810.hook Sweden: Social and economic conditions] (2007).</ref> وەو ڕۆشەنبیری کشتوکاڵی سوێد کاریگەری ھەبوو بەسەر ڕژێمی ڕامیاریەوە، وە دروستو بونیدرووستبوونی پارت و کۆمەڵەی جیا بە جوتیاران وەک پارتی جوتیارانی نوێ (ئێستا "پارتی ناوەند").<ref>Koblik, p. 11: "The agrarian revolution in Sweden is of fundamental importance for Sweden's modern development.</ref> لەنێوان ساڵەکانی ١٨٧٠ تا ١٩١٤ سوێد دەستی کرد بە پێشکەوتنی ئابوریئابووری و پیشەسازی تاوەکو ئەمڕۆ<ref>Koblik, p. 90.</ref>
 
لە کۆتاناوەڕاستیکۆتای ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم  گەلێک کۆمەڵەوکۆمەڵە و پارت و بزاڤی میللی دەرکەوتن وەک (سەندیکای کرێکاران، کۆمەڵەی پاراستن مەیخۆران، کۆمەڵەی ئایینە سەربەخۆکان)، کە بونەبوونە بنەما بۆ درست بونیدرووستبوونی کۆمەڵگەیەکی دیموکرات، ئەم بزاوتانە بونەبوونە ھۆی ئەوەی سوێد ھەنگاوێکی خێراتر ببڕێت بەرەو ڕژێمی پەڕلەمانی و دیموکراتی نوێ، کە لەدوای جەنگی جیھانی یەکەم، ھاوکات لەگەڵ شۆڕشی پیشەسازی بەردەست کەوت، کە خەڵک ھەنگاو بە ھەنگاو بەرەو شارەکان و کارگەکان بەڕێکەوتن، و بەشداریان لە سەندیکاکان کرد، وەو بە ھۆیبەھۆی سەرھەڵدانی شۆڕشی شوعیەکان لەساڵی ١٩١٧ پەڕەیەکی نوێ لە ژیانی پەڕلەمانی ھەڵدرایەوە و بەرەو دیموکراتی ڕۆیشتن.
 
=== جەنگی جیھانی یەکەم و دووەم ===
[[پەڕگە:Swedish soldier during ww2.JPG|چەپ|وێنۆک|س‏‏‏ە‏‏‏ربازێکی سوێدی له ج‏‏‏ە‏‏‏نگی جیهانی دوو‏‏‏ە‏‏‏م.]]
سوێد بێ لایەنبێلایەن بوو بە درێژایی جەنگی جیھانی یەکەم و جەنگی جیھانی دووەم  ،دووەم، لەگەڵ ئەوەش کە بێلایەنی زۆر سەخت بوو لە جەنگی جیھانی دووەم.<ref name="Koblik303-313">Koblik, pp. 303–313.</ref><ref>Nordstrom, p. 315: "Sweden's government attempted to maintain at least a semblance of neutrality while it bent to the demands of the prevailing side in the struggle.</ref> وەو سوێد لەم ماوەیە کەوتبوەکەوتبووە ژێر ئابڵوقەکانی ئەڵمانیا کە بە ھۆیەوە لە جیھان دابڕابوو.<ref name="Koblik303-313">Koblik, pp. 303–313.</ref> پاشان سوێد کەوتە ھەوڵی ئەوەی کە کۆتایی بەم بارودۆخە بێنێت<ref name="NB313-319">Nordstrom, pp. 313–319.</ref> کە موڵکەچی چەندین  داواکاری ئەڵمانیا بوو.<ref>{{Cite book|الأخیر=Zubicky|الأول=Sioma|سنة=١٩٩٧|العنوان=Med förintelsen i bagaget|لغة=[[Swedish language|Swedish]]|الناشر=Bonnier Carlsen|مکان=Stockholm|الرقم المعیاری=٩١-٦٣٨-٣٤٣٦-٧|الصفحة=١٢٢}}</ref> ھەروەھا سوێدیەکان ئامێر وبەرھەمەکانیو بەرھەمەکانی ئەڵمانیای بەکار دەھێنا بە درێژایی ماوەی جەنگەکان، ھەروەھا توانی بەرگری لە خۆی بکات بەرامبەر ھێرشەکانی نەرویژ، وەلەو لە ١٩٤٣ چەندین ھاوڵاتی جولەکەیجوولەکەی ڕزگار کرد کە ھانایان بۆ ھێنابوون لەترسیلە ترسی ھێرشی نازیەکان، جگە لە ھاوکاریکردنی فنلەندیەکان لە "جەنگی زستان " و "جەنگی بەردەوام بوون" بە چەک و ڕاھێنان.
 
لەگەڵ نزیک بونەوەبونەووە لە کۆتایی جەنگ، سوێد ڕۆڵێکی گەورەی بینی لە ھاریکاری مرۆیی، بە وەرگرتنی ژمارەیەکی زۆر لە پەنابەر و کۆچ بەرانکۆچبەران بەتایبەت جولەکەکان،جوولەکەکان، کە ژیانی گەلێک مرۆڤیان ڕزگار کرد بە ھاوکاریە جۆربەجۆرەکان<ref name="NB313-319">Nordstrom, pp. 313–319.</ref> لەبەر ئەمە دەڵێن کە سوێد زۆر بەتوندی ڕوبەڕویڕووبەڕووی نازیەکان بونەوەبوونەوە  بە ڕێگای خۆیان ھەتا گەیشتە ئەو ئاستەی سەروەری خۆی خستە مەترسیەوە<ref name="NB313-319">Nordstrom, pp. 313–319.</ref>
 
=== جەنگی سارد ===
لەگەڵ ئەوەی سوێد بێ لایەنیبێلایەنی خۆی ڕاگەیاندبوو بەڵام پەیوەندیەکی قۆڵتر و بەھێزتری ھەبوو لەگەڵ وڵاتە یەکگرتوەکانییەکگرتووەکانی ئەمێریکا.
 
لەدوا ساتی جەنگ، سوێد دەزگا پیشەسازیەکانی بەکارھێنانی بۆ بەھێزکردنی ژێرخانی ئابووری و سەقامگیری کۆمەڵایەتی وپەرەپێدانیو پەرەپێدانی زانستی کە بوەبووە بنەما بۆ پێشکەوتنی ئەوڕوپا<ref name="NB335-339">Nordstrom, pp. 335–339.</ref> سوێد بەشێک بوو لە "پڕۆژەی ماڕشاڵ"وە ھابەشو ھوابەش بوو لە "ڕێکخراوی ھاریکاری و گەشەپێدانی ئابووری" لەماوەی دوای جەنگ "پارتی کرێکارانی کۆمەڵایەتی دیموکراتی" فەرمانڕەوایی سوێدی دەکرد، کە پەیڕەوی سەندیکا و "سەرمایەداری" دەکرد، بەتایبەت یەکێتی سەندیکای کرێکارانی سوێدی، کە ھاوپەیمانی پارتی ھاوبەشی دیموکراتی بوو<ref name="svensteinmo">''Globalization and Taxation: Challenges to the Swedish Welfare State''.</ref> کە ژمارەی بیرۆکراسیبیرۆکراسییەکان یەکانلە لەشەستەکانشەستەکان و ھەشتاکان زۆر بەرزبویەوەبەرزبوویەوە بەشێوەیەکی بەرچاو<ref name="svensteinmo">''Globalization and Taxation: Challenges to the Swedish Welfare State''.</ref> سوێد دەرگای واڵا کرد ڕوەوڕووەو بازرگانی نێو دەوڵەتینێودەوڵەتی و پیشەسازی جیھانی کە گەشەسەندنێکی چاکی بەخۆوە بینی لە ھەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا.
 
وەک ھەموو وڵاتە پیشەسازیەکان سوێد کەتەکەوتە باری پێویست بوون بە نەوت لەسەردەمیلە سەردەمی قەیرانی نەوت دانەوتدا ١٩٧٣-١٩٧٤  وەو ١٩٧٨-١٩٧٩<ref>Nordstrom, p. 344: "During the last twenty-five years of the century a host of problems plagued the economies of Norden and the West.</ref> لەھەشتاکاندا،لە ھەشتاکاندا، دووبارە پەیکەری پیشەسازی سوێد داڕێژڕایەوە بەشێوەیەکی بەرفراوان، کە دەستبەرداری تەختە بوون لە دروست کردنیدرووستکردنی کەشتی و پیشەسازیەکانی تر، لەبریلە بری دار ماددەکانی ئاسن و مس و کانزاکانی تریان بەکارھێنا بۆ پیشەسازیە میکانیکیەکان و خۆکارەکان.<ref>Krantz, Olle and Lennart Schön. 2007.</ref>
 
لە نێوان ساڵانی ١٩٧٠ بۆ ١٩٩٠ ڕێژەی باج بەرزبویەوەبەرزبوویەوە بەوەر ھاوڵاتیان بە ڕێژەی %١٠ بەبەراورد ڕێژەی بەرھەم ھێنانبەرھەمھێنان کەمی کرد لەچاو وڵاتانی تر وەک وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەوڕوپا، پاشان ئەم ڕێژەیە بەرزبویەوەبەرزبوویەوە بۆ %٨٠ لە کۆتایی دا دەوڵەت نیوەی توانای بەرھەمبەرھەمھێنانی ھێنانی لەدەست دالەدەستدا لە "کۆی بەرھەمی  خۆماڵی"، وەو سوێد پاشەکشەی کرد لە ڕێزبەندی پێنجەمی وڵاتە پێشکەوتوەکانپێشکەوتووەکان لە ڕووی"کۆی بەرھەمی خۆماڵی" بۆ ھەر تاکێک، بەمە لە کۆتایی ھەفتاکان ڕامیاری ئابوریئابووری کاریگەری خستە سەر دەزگاکانی وڵات و وەزارەتەکان  .<ref name="svensteinmo">''Globalization and Taxation: Challenges to the Swedish Welfare State''.</ref>
 
پاشایەتی کردنیپاشایەتیکردنی کاڕڵ گۆستافی شازدەھەم لەسەر تەختی پاشایەتی لەساڵی ١٩٧٣ تاوەکو ئەمڕۆ.
 
=== ماوەی ئێستا ===
[[پەڕگە:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|چەپ|وێنۆک|ب‏‏‏ە‏‏‏ ئه‌ندام بوونی سوێد ل‏‏‏ە‏‏‏ یه‌کێتی ئ‏‏‏ە‏‏‏وڕوپا له ١٩٩٥ و واژووکردنی ب‏‏‏ە‏‏‏ڵێننامه‌ی لیشبۆنا ل‏‏‏ە‏‏‏ ٢٠٠٧.]]
بەھۆی کزبوونی بازاڕی خانوبەرەوخوانوبەرە و وەبەرھێنان لەسەرەتایلە سەرەتای نەوەدەکان داھاتی باج کەمی کرد جگە لەوبارەیلەو بارەی کە ئابوریئابووری جیھان تێی کەوتبوو وڵات ناچار بوو کە ڕێژەی باج زیاتر بکات بەسەر ھاوڵاتیان دا<ref>Englund, P. 1990.</ref> بەمە ڕێژەی وەبەرھێنان کەمی کرد بە %٥ لە "کۆی بەرھەمی خۆماڵی" بەتایبەت لە ١٩٩٢ کە بانک ڕێژەی باجی بۆ %٥٠٠ بەرزکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1025624.html|title=Sweden's `Crazy' 500% Interest Rate; Fails to Faze Most Citizens, Businesses; Hike Seen as Short-Term Move to Protect Krona From Devaluation|publisher=Highbeam.com|date=١٩٩٢-٠٩-١٨|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٠٣}}</ref><ref>{{Cite book|مسار=http://books.google.com/books?id=NxFh9qk0wBYC&pg=PA44|العنوان=The Great Financial Crisis in Finland and Sweden|الناشر=Edward Elgar Publishing|الرقم المعیاری=١٨٤٨٤٤٣٠٥٦|المؤلف=Lars Jonung, Jaakko Kiander, Pentti Vartia|سنة=٢٠٠٩}}</ref>
 
حکومەت نیگەران بوو بە نزم بوونەوەینزمبوونەوەی ئاستی داھات، ھەستا بە ھەندێک چاکسازی لەبواریلە بواری وەبەرھێنان و ڕکابەری جیھانی بۆ وەبەرھێنان وەو دانانی سنورێکسنوورێک بۆ خۆشگوزەرانی ھاوڵاتیان و خزمەتگوزاری گشتی، بۆیە ھەوڵی بە ئەندام بوونئەندامبوون درا لە یەکێتی ئەوڕوپا بۆ ئەم مەبەستە پەڕلەمان ڕێژەی %٥٢ ی دەنگەکانی بەدەست ھێنا لە ١٣ی نۆڤەنبەری ١٩٩٤، وەو سوێد بوو بە ئەندام لە یەکێتی ئەوڕوپا لە ١ یەنایەری ١٩٩٥.
 
لەڕاستی دالەڕاستیدا سوێد بێبێلایەن لایەن نیەنییە لە بواری سەربازیسەربازیدا، دا، وەو بەشدارە لەگەڵێکلە گەڵێک لە چاڵاکیە سەربازیەکانسەربازیەکاندا، دا، وەو ھاوبەشە لە "ھاوپەیمانی باکوریباکووری ئەتلەسی" (ناتۆ)، جگە لەبەآداریلە کردنیبەشداریکردنی ھەندێھەندێک وڵات بۆ بەرھەم ھێنانبەرھەمھێنان و پێشکەوتنی چەک و جبەخانەی  سەربازی، سوێد جۆرە چەکێکی بەرھەم ھێنا کە ئەمێریکیەکان بەکاریان ھێنا لەجەنگیلە جەنگی دژ بە ئێراق.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.thelocal.se/article.php?ID=3013&date=20060207|title=New Swedish weapon in Iraq|author=The Local|accessdate=٢٠٠٧-٠٦-٢٣}}</ref> ھەروەھا سوێد مێژوویەکی درێژی ھەیە لە بەشداریبەشداریکردنی کردنی چاڵاکیەچالاکیە سەربازیە نێو دەوڵەتیەکان،نێودەوڵەتیەکان، بەھۆی ئەوەی ئەندامە لە "ھاوپەیمانی باکوریباکووری ئەتلەسی" کە لەژێر فەرمانڕەوایی یەکێتی ئەوڕوپادایە بۆ پاڕاستنی ئاشتی کە پاشکۆی "نەتەوە یەکگرتوەکانەیەکگرتووەکانە"، سوێد پشکی سەرۆکایەتی یەکێتی ئەوڕوپای وەرگرتوەوەرگرتووە لە ١ یۆلیۆ بۆ ٣١ دیسەمبەری ٢٠٠٩.
 
== جوگرافیا ==
[[پەڕگە:Suorvajaure in stora sjofallet park.jpg|چەپ|وێنۆک|دیم‏‏‏ە‏‏‏نێک له باخچ‏‏‏ە‏‏‏ی ستۆرا سیۆڤاڵیتی نیشتمانی.]]
سوێد دەکەوێتە باکوریباکووری ئەوڕوپا، لە خۆڕئاوای دەریای بەڵتیک و کەنداەیکەنداوی پۆتنیا، وەو کەناڕێکی ڕیشاڵی و درێژی ھەیە، وەو بەشی خۆڕھەڵاتیخۆرهەڵاتی نیمچە دورگەیدوورگەی ئەسکەندەنافیا پێک دێنێت، وەو لە خۆڕئاوی زنجیرە چیاکانی ئەسکەندەنافیا (سکاندیرنا) ھەڵکەوتوون، کە بۆتە سنوریسنووری نێوانیان لەگەڵ نەرویژ، وەو فنلەندا کەوتۆتە بەشی باکوریباکووری خۆڕھەڵاتی،خۆرھەڵاتی، وەو سنورێکیسنوورێکی دەریایی ھەیە لەگەڵ دانماڕک و ئەڵمانیا و پۆڵۆنیا و لیتوانیا و لاتیڤیا و ئیستۆنیا و ڕەسیا، وەو لە لەڕێگایڕێگای پردەھۆینی ئۆریسەند بە دانماڕک بەستراوەتەوە.
 
سوێد ڕێزبەندی پەنجاو پێنجەمین گەورەترین وڵاتی گرتوەگرتوەو لە ڕووی ڕووبەرەوە کە (٤٤٩٬٩٦٤ کم٢)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|title=Country Comparison: Area|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryName=Sweden&countryCode=sw&regionCode=eu&rank=55#sw|work=Central Intelligence Agency|publisher=Cia.gov|accessdate=19 August 2010}}</ref> وەو چوارەمینە بە گوێرەی ئەوڕوپا جگە لە ڕەسیای ئەوڕوپی، وەو گەورەترینی باکوریباکووری ئەوڕوپایە، نزمترین خاڵی لەئاستیلە ئاستی دەریاوە کەوتۆتە کەنداوی ھاماڕسیۆن لە (کریستان ستاد) کە ٢٫٤ مەتر لەخوارلە خوار ئاستی دەریایە، بەبەراورد بەرزترین خاڵی بریتیە لە (کیپنیکایسێ)  کە ٢١١١ مەتر لە ئاستی دەریا بەرزە.
 
سوێد بەگوێرەی ڕۆشەنبیری و جوگرافیا و مێژوو بۆ ٢٥ پارێزگا دابەش کراوە، کە ھیچ مەبەستێکی کارگێریکارگێڕی و ڕامیاری لە پشتەوە نیە، ھەریەکە لەم پارێزگانەش بەسەر سێ ھەرێمی  داھەرێم دابەش کراوە ئەوانیش (نۆردلاند) و (سڤیڵاندی ناوەند) و (گۆتۆ ڵاندی باشورباشوور)، ھەرێمی (نۆردلاند) کەمترین ڕێژەی دانیشتوان و زۆرترین ڕووبەری لەخۆ گرتوەگرتووە کە %٦٠ ھەموو خاکی سوێدە.
 
%١٥ خاکی سوێد لە باکورباکوور کەوتۆتە ناو ھێڵی پانی جەمسەری باکور،باکوور، کەزۆرینەیکە ڕوبەریزۆرینەی ڕووبەری دارستانی سوێد پێک دێنێت، بەرامبەری خاکی باشوریباشووری بۆ کشتوکاڵ گونجاوە و زۆرینەی ڕێژەی دانیشتوانی بەرکەوتوەبەرکەوتووە (ئۆریسەند)، وەو دورگەکانیدوورگەکانی (گۆتڵاند) و (ئۆوڵاند) گەورەترین دوو دورگەیدوورگەی سوێدن، دەریاچەکانی (ڤێنێرن) و (ڤێتێرن) گەورەترین دوو دەریاچەن، دەریاچەی (ڤێتێرن) سێ یەمسێیەم گەورەترین دەریاچەی ئەوڕوپایە دوای دەریاچەکانی (لادۆگا) و (ئۆنیچا) لە ڕەسیا.
 
=== کەش و ھەوا ===
زۆرینەی سوێد یەک جۆر کەش و ھەوای ھەیە کە ساردە بەتایبەت بەشی باکوری،باکووری، وەخاوەنیو خاوەنی چوار وەرزی تایبەتە، وەو پلەی گەرما نزمە بەشێوەیەکی گشتی، دەکرێت سوێد دابەش بکرێت بۆ سێ ناوچە بە گوێرەی کەش و ھەواوە، ناوچەی باشورباشوور کە کەش وھەوایەکی دەریایی ھەیە، ناوەڕاست کەکەشکە کەش و ھەوایەکی کیشوەری ھەیە، باکورباکوور کە کەش و ھەوایەکی جەمسەری ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|author=Česky|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Köppen_climate_classification|title=Climate classification|publisher=En.wikipedia.org|accessdate=٢٠٠٩-٠٥-٠٦}}</ref> دەبینین ھەندێک ناوچە لەگەڵ ھەندێکی تر جیاوازن لە کاتێک داکاتێکدا لەسەر ھەمان ھێڵی درێژی زەوی دانزەویدان ھۆی ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەری ئاوی کەنداوەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.bbc.co.uk/climate/impact/gulf_stream.shtml|title=BBC Climate and the Gulf Stream|accessdate=٢٠٠٨-١٠-٢٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/gs/|title=The Gulf Stream Myth|accessdate=٢٠٠٨-١٠-٢٩}}</ref> بۆ نمونەنموونە زستان لە بەشی باشورباشوور و ناوەڕاست گەرمترە وەک ئەوەی لە ڕەسیا و کەنەدا ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.fao.org/WAICENT/FAOINFO/SUSTDEV/EIdirect/climate/EIsp0002.htm|title=Global Climate Maps}}</ref> لەکاتێکلە داکاتێکدا ماوەی ڕۆژ جیاوزە  بە جیاوازیەکی زۆر کە لە ھاوین داھاویندا ڕۆژ ئاوانابێت بە درێژایی وەرزەکە لە ناوچەکانی ھێڵی جەمسەری باکور،باکوور، لە ستۆکھۆڵمی پایتەخت ماوەی ڕۆژ لە وەرزی ھاوین نزیکەی ١٨ کاژێرە لە زستانیش کەمترە لە ٦ کاژێر، سوێد ساڵانە ١٦٠٠ بۆ ٢٠٠٠ کاژێر تیشکی خۆڕیخۆری بەردەکەوێت لە ساڵێک داساڵێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=7608&a=21429&l=sv|title=Number of hours with sunshine (map)|publisher=Swedish Meteorological Institute}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/stralning/1.3052|title=Normal{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} solskenstid för ett år | SMHI|language={{sv icon}}|publisher=Smhi.se|accessdate=٢٠١٠-٠١-٢٧}}</ref>
 
جیاوازیەکی زۆر ھەیە لە نێوان باکورباکوور و باشورباشوور لە ڕووی کەش و ھەواوە، ناوەڕاستی سوێد زستانێکی سارد و ھاوینێکی گەرمی ھەیە کە ھاوینی تا ٢٥ پلە بەرزدەبێتەوە و زستانیشی بۆ ٤ پلە ژێر سفڕ<ref>{{بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠}}</ref> لەکاتێک بەشی باکوریباکووری وڵات ھاوینی ساردە و زستانیشی زۆر زۆر سارد و بەفراویە و<ref>{{بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠}}</ref> ماوەکەی دڕێژە پلەی گەرما لە ھاوین بۆ ٣٠ پلە بەرز دەبێتەوە، لە زستانیش بۆ ٣٨ پلەی ژێر سفڕ نزم دەبێتەوە<ref>{{بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠}}</ref> نزمترین پلە تا ئێستا تۆمارکرابێت<ref>{{بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠}}</ref> لەساڵی ١٩٤٧ کە بۆ ٥٢ پلەی ژێر سفڕ نزم بویەوەبوویەوە.<ref>{{بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠}}</ref>
 
لە ھەموو ناوچەکانی سوێد بە گشتی بڕی ٥٠٠ بۆ ٨٠٠ ملم باران دەبارێت لە ساڵێکساڵێکدا، دا،لە لەبەشیبەشی باشورباشوور بڕی ١٠٠٠ بۆ ١٢٠٠ ملم باران بەشێوەی لێزمە دادەبارێت، لە کاتێک لەناوچەلە ناوچە شاخاویەکان لە باکورباکوور تا ٢٠٠٠ ملم دادەبارێت لەگەڵ بەفرێکی زۆر. لە باشورباشوور ھوەرزیوەرزی بەفر لەنێوان مانگەکانی دیسەمبەر و مارس دایە بەڵام لە باکورباکوور لە نێوان مانگەکانی ئۆکتۆبەر بۆ مای یە، لە ھەندێک ساڵیش بەشی باشورباشوور بەفر بەخاکەکەیەوە نابینرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=7618&a=21516&l=sv|title=Annual precipitation map|publisher=Swedish Meteorological Institute}}</ref><ref name="Sweden's climate">{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=5441|title=Sweden's climate|publisher=Swedish Meteorological Institute}}</ref>
{| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;"
|+ ئاستی پلەکانی گەرما لەشارەکانی سوێد (بەپلەی سەدی)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|author=weather|url=http://www.msn.com/weather|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080511023744/http://www.msn.com/weather|archivedate=2008-05-11|title=Local, National, and International Weather – Forecasts, Radar Maps, Video, and News|publisher=Msn.com|accessdate=٢٠٠٩-٠٥-٠٦}}</ref>
 
== حکومەت و ڕامیاری ==
سوێد وڵاتێکی  پاشایەتی دەستوریە، شا "کاڕڵ گۆستافی شازدەھەم " پاشای وڵاتە، بەڵام دەسەڵاتی جێبەجێکردنی نیە یاخود زۆر کەمە تەنھا نیشانەی سەروەری وڵاتە<ref>{{Cite news|url=http://www.sweden.se/templates/cs/CommonPage____2713.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070303012042/http://www.sweden.se/templates/cs/CommonPage____2713.aspx|archivedate= ٣ی ئازاری ٢٠٠٧|title=Sweden in Brief/A Political Society|publisher=Sweden.se|accessdate=٢٠٠٧-٠٢-١٤|deadurl=yes}}</ref> بەگوێرەی ھەفتەنامەی ئێکۆنۆمیست سوێد لەڕێزبەندیلە ڕێزبەندی وڵاتە ھەرە دیموکراتەکانە کە ١٦٧ وڵات لەخۆ دەگرێت<ref>{{Cite news|url=http://www.economist.com/media/pdf/DEMOCRACY_TABLE_2007_v3.pdf|title=Economist Intelligence Unit democracy index 2006|accessdate=٢٠٠٧-١٠-٠٩|year=٢٠٠٧|format=PDF|publisher=[[وحدة الاستخبارات الاقتصادیة]]}}</ref> لەگەڵ ئەوەی ئاسان نیە وڵاتێک ھەڵسەنگێنی بۆ ئاستێکی دیموکراتی، بەڵام دەزانین سوێد وڵاتێکی پەڕلەمانیە کە چوارساڵچوار ساڵ جارێک لە ١ ی ئازار ھەڵبژاردن یەنجامئەنجام دەدرێت، وەو پەڕلەمانیش سەرۆک وەزیران دیاری دەکات.
[[پەڕگە:SWE-Map Kommuner2007.svg|وێنۆک|سنوریسنووری شار‏‏‏ە‏‏‏وانیه‌کانی سوێد]]
 
=== کارگێریەکانکارگێڕیەکان ===
سوێد وڵاتێکی یەکگرتوەیەکگرتووە دابەش کراوە بۆ بیست و یەک یەکەی کارگێری، ستۆکھۆڵم و سۆدەرلاند و وەسترگۆتلاند و یۆنکۆپینگ کڕۆنۆبێڕگ و کاڵماڕ و گۆتلاند و بیڵکینگێ و سکێن و ھاڵاند و ڤێسترا و گۆتاڵاند و فێرمڵاند و ئۆرەبڕۆ و ڤێستمانلاند وداڵارنا و گێڤلبۆڕگ و ڤێستەر نۆردڵاند وێمتڵاند وڤێستەربۆتن و نۆڕبۆتن.
 
بۆ ھەریەکەیەکھەر یەکەیەک ئەنجومەنێکی کارگێریکارگێڕی بۆ دامەزراوە لەلایەن حکومەتەوە، ئەم ئەنجومەنە بۆ ماوەی شەش ساڵ دەست بەکاردەبێت، ئەم جۆرە ڕژێمە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٦٣٤ کاتێک ئەم یەکە کارگێریانەکارگێڕیانە دامەزرا لەلایەن لۆردی سوێدی "ئەکسڵ ئەکسنستێرا"، کە ئامانج لێی بەڕێوەبردنی ئەو یەکانەیە بە  گوێرەی سروشتی ناوچەکەوناوچەکە و بەرەو پێشبردنیان، کەلە ناو ھەر ئەنجومەنێک پەڕلەمانێکی بچوک ھەیە کە ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە ھەڵدەبژێردرێت.
 
ھەر یەکەیەک بۆ چەند شارەوانیەک دابەش دەبێت، کە کۆی گشتی ٢٩٠ شارەوانی ھەیە لەساڵی ٢٠٠٤، وەزارەتی شارەوانی وەکو لێژنەیەکی حکومی بەسەر شارەکان چاودێری دەکات، ئەنجومەنێکی شارەوانی ھەیە کە لەلایەن سەرۆک وەزیرانەوە سەرپەرشتی دەکرێت لە ٣١ تا ١٠١ ئەندام پێک دێت،پێکدێت، کەلە ڕێگای ھەڵبژاردنی شارەوانیەکان ھەڵدەبژێردرێن، کە چوارساڵچوار ساڵ جارێکە.
 
لەناو شارەوانیەکان کۆمەڵە مسقۆفێک ھەن کە ژمارەیان ٢٥١٢ مسقۆف دەبێت، وەک نەریتێکی کۆن بەنوێنەرایەتی کڵێسا بەشداری دەکەن. بەڵام ھیچ ڕۆڵێکی ئەوتۆیان نیە، چونکە دەنگی دەنگ دەراندەنگدەران بڕیاڕ دەردەکات،
 
=== مێژووی ڕامیاری ===
[[پەڕگە:Scandinavia-12th century.png|ڕاست|وێنۆک|شانشینی سڤێر و گۆتی‏‏‏ە‏‏‏کان له‌س‏‏‏ە‏‏‏ده‌ی دوازد‏‏‏ە‏‏‏ه‏‏‏ە‏‏‏م، بڕوانه چۆن داب‏‏‏ە‏‏‏ش ببون.]]
تائێستاش تەمەنی ڕاستەقینەی شانشینی سوێد ڕۆنڕوون نیە<ref name="sh">Hadenius, Stig; Nilsson, Torbjörn; Åselius, Gunnar (1996) ''Sveriges historia: vad varje svensk bör veta''.</ref> ھۆکاری ئەمەش بەھۆی سەرھەڵدانی ھۆز و نوێنەرێ خێڵەکان لەژێر فەرمان ڕەواییفەرمانڕەوایی چەندین کەس لە گۆتڵاند یان لە سڤێڵاند دەگەڕێتەوە، کەنازانرێتکە نازانرێت چەندە فەرمان ڕەواییفەرمانڕەوایی کرایە، یاخود چەندە ئاڵو گۆڕیئاڵوگۆڕی کرایە لە نێوان ئەم دوو میرنشینە. بەڵام مێژوو نوسانیمێژوونووسانی سوێد زنجیرەی پاشاکانی سوێد بۆیەکگرتنەوەیبۆ یەکگرتنەوەی ھەردوو شانشینی سڤێڵاند و گۆتڵاند لەژێر فەرمان ڕەواییفەرمانڕەوایی ئیریکی سەرکەوتوو و کوڕەکەی "سکۆتکۆنۆنگ "لەسەدەی لە سەدەی دەیەم 
 
بەڵام بۆ مێژووی بەر لەو دوو پاشایەی ھیچ سەرچاوەی تری مێژوویی نیە، ئەگەر ھەشبێت لەشێوەی ئەفسانەدان، کەناویانکە ناویان لەسەر گاشەبەردی گۆڕستانەکان نوسراوننووسراون.
 
شا گۆستافی یەکەم  یەکەم کەسە کە نازناوی پاشای سوێد و گۆتیەکانی ھەڵگرتوەھەڵگرتووە لە بەڵگەنامە فەرمیەکاندا، تاوەکو نیوەی دوەمی سەدەی بیستەم دەستەواژەی "''پاشای سوێد و گۆتی و وێندیەکان ''" بەکارھاتوەبەکارھاتووە واتا تاوەکو ١٩٧٣<ref>[http://lagen.nu/1973:702 Kungl.]</ref> پاشای ئێستای سوێد "کارڵ گۆستافی شازدەھەم " بە فەرمی خۆی وەک " پاشای سوێد" ڕاگەیاند بەبێ ئەوەی ناوی ھیچ نەتەوەیەکی تر بھێنێت.
 
دەستەواژەی "ریکس داگ "بۆیەکەم بۆ یەکەم جار لە چلەکانی سەدەی شازدەھەم  بەکارھاتوە،بەکارھاتووە، وەلەیەکەمو لە یەکەم کۆبونەوەیکۆبوونەوەی نوێنەرایەتی کۆمەڵەی خەڵکان ئەنجام درابێت، تاوەکو گوێ لەخەڵکیلە خەڵکی تر بگیرێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی وڵات، لەسەرەتاکانیلە سەرەتاکانی ١٤٣٥ لەشاریلە شاری ئاڕبۆگا.<ref name="Riksdagen">The Swedish Parliament.</ref> لەماوەیلە ماوەی کۆبونەوەکانکۆبوونەوەکان لەنێوان ١٥٢٧ بۆ ١٥٤٤، لەسەردەمیلە سەردەمی گۆستاف ڤاسا، کە خەڵکی بانگێشت کرد لەسەر چوار ئاست (پیاوانی ئایینی، خانەدانەکان، دانیشتوانی  شار، جوتیاران).<ref name="Riksdagen">The Swedish Parliament.</ref> لەساڵی ١٥٤٤ بۆ یەکەم جار ڕژێمی پاشایەتی دەستاودەست لەباوانەوەلە باوانەوە گواسترایەوە بۆ نەوەکانیان.
 
دەسەڵاتی جێبەجێکار لەڕویلەڕووی مێژوویەوە، تاساڵی ١٦٨٠ بە ھاوبەشی بوەبووە لە نێوانلەنێوان پاشا و ئەنجومەنی پاشایەتی و خانەدانەکان. بەڵام دوای شکستی "جەنگی گەورەی باکورباکوور" ڕژێمی پەڕلەمانی پێشنیار کرا لە ١٧١٩، ئەمیش دوای سێ جۆری جیاوازی پاشایەتی دەستوری لە ١٧٧٢ و ١٧٨٩ و ١٨٠٩، جێبەجێکرا، ئەوەی دوایی گەلێک لە ئازادیەکانی لە خەڵک وەرگرتبۆوە.
 
لەساڵی ١٨٦٦ "ڕیکسداگ" دامەزرا، کەوا سوێد پاشایەتی دەستوری  بێت بەبونیبەبوونی پەڕلەمان کە لەدوولە دوو ئەنجومەن پێک ھاتبێت، کە ئەنجومەنی یەکەم ڕاستەوخۆ لەڵایەنلەلایەن حکومەتە خۆجێیەکانەوە ھەڵبژێردرێت، ئەنجومەنی دووەمیش لەڵایەنلەلایەن خەڵکەوە بێت کە چوارساڵچوار ساڵ جارێک دەبێت، بەڵام لە ١٩٧١ "ڕیکسداگ" بوو بە ژورێکیژوورێکی بچوکبچووک لە دەسەڵات، ھێز لەنێوان پەڕلەمان و پاشا مایەوە تاوەکو ١٩٧٥، کە تەنھا "ڕیکسداگ"(پەڕلەمان) دەسەڵاتی مایەوە، کەلەسەرکە لەسەر باج دەژیا.
 
سوێد مێژوویەکی دێرینی ھەیە لەبەشداریلە بەشداری پێکردنی خەڵک بە دەسەڵات  لە ڕێگای "چاڵاکیەچالاکیە میللیەکان" دیارترینیان (یەکێتی سەندیکاکان و بزوتنەوەی کریستیانە سەربەخۆکان و بزوتنەوەی یەکسانی مرۆڤ و بزاڤی ئافرەتان..... ھتد) سوێد لە پێشەنگی وڵاتە ئەوڕوپیەکانە بۆ یەکسانی لە ڕژێمی ڕامیاری و ڕژێمی خوێندن<ref name="EUEqualityReport">European Commission Directorate General for Employment, Social Affairs And Equal Opportunities, ''Report On The Equality Between Men And Women'',{{cite web |url=http://ec.europa.eu/employment_social/publications/2006/keaj06001_en.pdf |title=وەشانی ئەرشیڤکراو |accessdate=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070817175053/http://ec.europa.eu/employment_social/publications/2006/keaj06001_en.pdf |archivedate=١٧ی ئابی ٢٠٠٧ }} February 2006</ref> وەو بە گوێرەی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی جێندەری جیھانی ٢٠٠٦ سوێد بەیەکەم وڵات دەست نیشاندەستنیشان کرا بۆ یەکسانی لە نێوان ڕەگەزەکان دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.norden.org/webb/news/news.asp?lang=6&id=6605|title=Nordic countries rank highest in gender equality|publisher=Norden.org|accessdate=٢٠٠٩-٠٥-٠٦}}</ref>
 
=== ڕژێمی ڕامیاری نوێ (ئێستا) ===
[[پەڕگە:Sveriges riksdag fr vasabron.JPG|وێنۆک|185x185پیکسڵ|پ‏‏‏ە‏‏‏ڕله‌مانی سوێد]]
بەگوێرەی دەستور پەڕلەمان پێک دێتپێکدێت لە ٣٤٩ ئەندام، کە دەسەڵاتی ڕەھایان ھەیە لە سوێدی نوێ دا،نوێدا، پەڕلەمان بەرپرسە لە ھەڵبژاردنی سەرۆک وەزیران، کە ئەویش وەزیرەکان ھەڵدەبژێرێت، بەم جۆرە "دەسەڵاتی ڕێپێدان " تەنھا بەدەست پەڕلەمانەوەیە، وەو حکومەت "دەسەڵاتی جێبە جێکردنی جێبەجێکردنی" ی ھەیە، وەو "دەسەڵاتی دادوەری" سەربەخۆیانە کاردەکات،
 
لەبەرئەوە حکومەتی خەڵکی پێدەڵێن چونکە لەلایەن ئەندام پەرڵەمانەکانەوە ھەڵدەبژێردرێن کە ئەوانیش ڕاستەوخۆ لەڵایەنلەلایەن خەڵکەوە ھەڵبژێردراون بۆ ماوەی چوار ساڵ، پەڕلەمان دەتوانێت دەستوری وڵات ھەموار بکاتەوە، وەو سوێد خاوەنی سێ یاسای دەستوریە کە بریتین لە یاسای خاوەنداریەتی خود، ئازادی ڕۆژنامەوانی، ئازادی بیرو ڕابیروڕا.
[[پەڕگە:King Carl XVI Gustaf at National Day 2009.jpg|چەپ|وێنۆک|177x177پیکسڵ|کاڕڵ گۆستافی شازد‏‏‏ە‏‏‏ه‏‏‏ە‏‏‏م پاشای سوێد و شکۆی وڵات.]]
پارتی دیموکراتی کۆمەڵایەتی سوێد ڕۆڵێکی پێشەنگی ھەبوەھەبووە لە ١٩١٧ وەو بەسەر فەرمانڕەوایی سوێد، لەساڵی ١٩٣٢ پارتی ھاوبەشی دیموکراتی باڵی بەسەر پەڕڵەمانی سوێد داسوێددا کێشا، پاشان لە ھەڵبژاردنەکانی (١٩٧٦، ١٩٧٩، ١٩٩١، ٢٠٠٦، ٢٠١٠) ڕاست ڕەوەکانڕاستڕەوەکان زۆرینەی کورسیەکانی پەڕلەمانیان مسۆگەر کرد لەسەرەتایلە سەرەتای ھەفتاکان سوێد بەدەست قەیرانی ئابوریئابووری دەیناڵاند تا نەوەدەکان کە زیاتر بوو، سوێد ناچار بوو چاکسازی لە ڕژێمە ڕامیاریەکەی بکات تا بگاتەوە ئاست وڵاتە ئەوڕوپیەکانی تر، لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٦ پارتی یەکسانی لەگەڵ پارتی ناوەند و پارتی گەڵیگەلی لیبڕاڕیلیبراری و پارتی دیموکراتی کریستیانی زۆرینەی دەنگەکانیان بەدەست ھێنا و حکومەتێکی بنکە فراوانیان دروستدرووست کرد بە پێشەنگی پارتی یەکسانی و ڕێبەری "فرێدریک ڕاینفیڵدت"، لە ھەڵبژاردنی ٢٠١٠ پارتە دیموکراتیەکان ژمارەیەکی زۆر لەدەنگیانلە لەدەستدەنگیان دالەدەستدا کە ١٧  کورسی بوو بەڵام ڕکابەرەکانیش نەیانتوانی دەنگی تەواو بەدەست بێنن بۆیە دیموکراتەکان حکومەتێکی ھاوبەشیان دروست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.forsvarsmakten.se/sv/Rekrytering/Varnplikt/|title=Värnplikt [Conscription]|accessdate=٢٠١٠-٠٤-٢١}}</ref>
[[پەڕگە:Stockholm Palace at night.jpg|ڕاست|وێنۆک|190x190پیکسڵ|کۆشکی ستۆکهۆڵم، بار‏‏‏ە‏‏‏گای س‏‏‏ە‏‏‏ره‌کی پاشای سوێد]]
ڕێژەی بەشداربوانبەشداربووان لە ھەڵبژاردنەکان ھەمیشە بەرز بوەبووە لەچاو وڵاتەکانی تر، ھەرچەندە بەرەو کزی ڕۆیشتوەڕۆیشتووە لەو ماوانەی دوایی دا،(%٨٠٫١١ لە ٢٠٠٢ وە %٨١٫٩٩ لە ٢٠٠٦) ئەمیش بەھۆی ھەبونیھەبوونی متمانەی ڕامکاران لەلایەن ھاوڵاتیانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://svt.se/2.22620/1.1595556/allmanna_varnplikten_skrotas?lid=puff_1597044&lpos=extra_0|title=Allmänna värnplikten skrotas [General conscription scrapped]|accessdate=٢٠١٠-٠٤-٢١}}</ref>
 
لە کەسایەتیە سوێدیە  ھەرە ناسراوەکانی جیھان (ڕائوڵ وڵنبێڕگ وە ڤۆڵکۆڵک بڕنادۆت وەو سەرۆکی گشتی نەتەوە یەکگرتوەکانیەکگرتووەکان داگ ھەمەرشۆڵد وەو سەرۆک وەزیران ئولۆڤ بالمێ وەزیری دەرەوە کاڕڵ بێڵدت وەو پشکنەری نەتەوە یەکگرتوەکانیەکگرتووەکان بۆ وزەی ناوەکی لە ئێراق ھانز پلێکس.
 
=== یاسا و جێبەجێکردنی یاسا و ڕژێمی دادوەری ===
دادگای باڵای سوێد بە ھەنگاوی سێ یەمسێیەم و کۆتایی دادەنرێت لەدەرکردنیلە دەرکردنی یاساکانی سوێد بۆ ھەموو بارەکان، پێش پێشکەش کردنیپێشکەشکردنی ھەر دۆسیەیەک بە دادگای باڵا پێویستە ھەموارکرابێتەوە چونکە دوای دادگای باڵا دەرفەتی سکاڵا نادرێتەوە. تەنھا لەبابەتیلە بابەتی زۆر گرنگ و چارەنووس سازچارەنووسساز نەبێت.
 
"جێبەجێکردنی یاسا " لەلایەن چەند دەزگایەکەوە دەبێت، پۆلیسی سوێد وەک دەزگای دیاری کراوی سەرەکی حکومەتە، "تیپی کاری نیشتمانی" تیپێکی خێرای ئامادەیە بۆ ڕووداوە نیشتمانیەکان، بەڵام "فەرمانگەی ئاسایشی سوێد" ئەرکی پاراستن و پارێزگاری دەستور و تاکی سوێدە.
 
=== پەیوەندیە دپلۆماسیەکان ===
پەیوەندی سوێد بەدەرەوە پەیوەندیەکی بێلایەنانەبووەبێلایەنانە بووە بە درێژایی سەدەی بیستەم لە کاتەکانی ئاشتی و لە شەڕ دا،شەڕدا، لەسەر ڕێچکەیەکی ڕاستەوان دەڕوات کە بنەمایەکی بێلایەنانەو ئاشتیانەیە  .<ref name="NB335-339">Nordstrom, pp. 335–339.</ref>
 
ھۆکاری بێلایەنی سوێد دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەھەم  بەوبنەمایەیبەو بنەمایەی بەشداری ھیچ شەڕێکی نەکردوەنەکردووە لەوەتەی خۆداکوتانی نەرویژەوە لە ١٨١٤، وەو لەکاتی جەنگی جیھانی دووەمیش نەچوەنەچووە پاڵ ھیچ ھێزێک لەلایەکانی "ھاپەیمانان " و "چاترگاکان" لەگەڵ ئەوەش یارمەتی پێشکەش نازیەکان کرد تا ھێڵی ئاسنین بەکاربێنن بۆ گواستنەوەی سەرباز و جبەخانەکانیان، لەھەمان کاتیش ئەوخەڵکانەیانئەو پاڕاستخەڵکانەیان پاراست کە ھانایان بۆ بردبوون لە ترسی نازیەکان.<ref name="Koblik303-313">Koblik, pp. 303–313.</ref><ref name="NB313-319">Nordstrom, pp. 313–319.</ref> بەتایبەت کانە ئاسنینەکانی باکورباکوور کە ژێرخانی پیشەسازی سەربازی ئەڵمانەکان بوو.<ref name="NB313-319">Nordstrom, pp. 313–319.</ref><ref>Nordstrom p. 302: "In fact, the plans were mostly a ruse to establish control of the crucial Norwegian port of Narvik and the iron mines of northern Sweden, which were vitally important to the German war efforts."</ref> بە ڕۆڵێکی کەمیش بەشداری ھاریکاریەکانی فنلەندای کرد لە "جەنگی زستان" کە ڕێگای دا لەخاکەکەی ڕاھێنان ئەنجام بدەن.
 
لەجەنگی ساردیش بێ لایەنبێلایەن مایەوە.<ref>As context, according to Edwin Reischauer, "To be neutral you must be ready to be highly militarized, like Switzerland or Sweden." -- ''see'' Chapin, Emerson.</ref> ئەرکی سوپای سوێد بەرگری بوو لە خەڵک<ref>Nordstrom, p 336: "As a corollary, a security policy based on strong national defences designed to discourage, but not prevent, attack was pursued.</ref> لەھەمان کات توانی پەیوەندی ژێر بەژێریژێربەژێری لەگەڵ خۆڕئاوا دروستدرووست بکاتن .<ref>National Geographical News, web article, ''Cold War Spy Plane Found in Baltic Sea''[http://news.nationalgeographic.com/news/2003/10/1010_031010_swedishspyplane.html] 10 November 2003.</ref> وەو بەژداری کردوەکردووە لە ھەندێھەندێک کاری ھەواڵگری بۆ "ناتۆ"، کە لەلایەن سۆڤیەتەوە ئاشکرا کرا ئەویش دوای کەوتنی فڕۆکەیەکی لە ئاسمانی "دەریای بەڵتیک"،
 
لە کۆتایی شەستەکان ویستی ڕۆڵێکی گەورەتر ببینی لە پەیوەندیە نێو دەوڵەتیەکاننێودەوڵەتیەکان بەتایبەت بۆ ئاشتی نێو دەوڵەتینێودەوڵەتی
 
لەساڵی ١٩١٨ کاتێک "ژێرئاو"ێکی سۆڤیەتی لە جۆری وێسکی لە بنکەیەکی سەربازی دەریایی سوێدی نزیک بویەوەبوویەوە لە "کاڕڵسکۆنە" دەزگای سەربازی سوێدی ھیچ پەرچە کردارێکیپەرچەکردارێکی نیشان نەدا و پەنای بۆ ئاخاوتنی دپلۆماسی بردو ئاماژەی بەوەدا کە بە ھەڵە نزیک بۆتەوە، ئەمە بە زیرەکترین کارەکانی سوێد دادەنرێت لەمێژوویدالە مێژوویدا چونکە وڵاتی لە جەنگێکی خوێناوی پاراست.
 
وەو ئەندامی یەکێتی ئەوڕوپایە لەساڵی ١٩٩٥  ەوە بۆ پاراستنی ئاشتی وچاڵاکیوچالاکی دپڵۆماسیدپلۆماسی و ژێرخانی ئابوریئابووری
 
=== ھێزی چەکدار ===
[[پەڕگە:Swedish JAS-39 Gripen landing.jpg|وێنۆک|ساب جاس-٣٩ گریپێن فڕۆک‏‏‏ەيھ‏‏‏‌کی ش‏‏‏ە‏‏‏ڕکه‌ری سوێدی‏‏‏ە‏‏‏]]
ھێزی چەکداری سوێد دەزگایەکی حکومیەوحکومیە و ڕاپۆرتەکانی بۆ وەزارەتی بەرگری بەرزدەکاتەوە وەو بەرپرسە بۆ جولەی سەربازی لەکاتی ئاشتی دا،ئاشتیدا، ئامانجی سەرەکی ڕاھێنان و پاڵپشتی کردنی ھێزە ئاشتیئاشتیپارێزەکانە پارێزەکانەلە لەدەرەوەیدەرەوەی وڵات، پاراستنی سوێدە لە ھەر ھێرشێکی لە ناکاو،لەناکاو، ھێزی چەکداری سوێد دابەش دەبێت بۆ چەند یەکەیەک (سوپا، بەرگری ئاسمانی، بەرگری دەریایی، زێرەڤانی) سەرۆکی ھێزی چەکداری سوێد بەرزترین پلەی سەربازی ھەیە لەوڵاتلە دا،وڵاتدا، تا ساڵی ١٩٧٤ سەرکردەی وڵات شا "ئای" سەرۆکی ھێزی چەکداری سوێد بوو، بەڵام لەڕاستیلە داڕاستیدا لەسەدەی بیستەمەوە پاشا ھیچ ڕۆڵێکی گەورەی نەبوو، چونکە کاتێک شا (گۆستافی پێنجەم)) ھاتە سەر تەخت ئەو بوارەی بۆ پسپۆرەکان جێھێشت.
[[پەڕگە:Swedish CV9040.JPG|ڕاست|وێنۆک|زریپۆشێکی ش‏‏‏ە‏‏‏ڕکه‌ر ل‏‏‏ە‏‏‏جۆری سترڤ ٩٠ که سوێد ب‏‏‏ە‏‏‏ره‏‏‏ە‏‏‏می دێنێت.]]
تاکۆتایی جەنگی سارد سەربازی بوونسەربازیبوون بە زۆرە ملێزۆرەملێ بوو بۆ ھەموو نێرێکی پێگەیشتوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.forsvarsmakten.se/sv/Rekrytering/Varnplikt/|title=Värnplikt [Conscription]|accessdate=٢٠١٠-٠٤-٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://svt.se/2.22620/1.1595556/allmanna_varnplikten_skrotas?lid=puff_1597044&lpos=extra_0|title=Allmänna värnplikten skrotas [General conscription scrapped]|accessdate=٢٠١٠-٠٤-٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.thelocal.se/21494/20090816/|title=Military conscription phase out under fire|accessdate=٢٠١٠-٠٤-٢١}}</ref> ژمارەی سەربازانی سوێد نزیکەی یەک میلیۆن سەرباز دەبوو تا داڕمانی یەکێتی سۆڤیەت بەڵام دواتر ئەم ڕێژەیە دابەزی بۆ  ٦٠٬٠٠٠ سەرباز. 
* یەکینە سەربازیەکانی سوێد بەشداریان لە شەڕی پاراستنی ئاشتیئاشتیدا دا کردوەکردووە لە کۆنگۆ و کوبرس و بۆسنەوبۆسنە و ھەرچیگۆڤینیا و کۆسۆڤۆ و لێبیریا و لوبنان و ئەفغانستان و چاد.
* ئێستا گرنگترین کاری بەشداریکردنیەتی کۆمەڵەی چەنگاوەرانی ئەوڕوپی بە ڕابەری سوێد کە ھەریەکە لە فنلندا و نەرویژ و ئێرلەندا و ئیستۆنیا بەشدارن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.imd.ch/research/publications/wcy/index.cfm|title=IMD Competitiveness Yearbook 2008|publisher=Imd.ch|date=٢٠٠٧-٠١-٢٣|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٢٥}}</ref> جگە لە ڕاھێنانیان بە ھێزەکانی پێشمەرگە لە کوردستانی باشورباشوور.
 
== ئابوری ==
[[پەڕگە:Sweden GRP per Capita2004.svg|ڕاست|وێنۆک|کۆی ب‏‏‏ە‏‏‏ره‏‏‏ە‏‏‏می ه‏‏‏ە‏‏‏رێمی (GRP) بۆ ه‏‏‏ە‏‏‏رتاکێک به ه‏‏‏ە‏‏‏زاران کڕۆن (2004).]]
[[پەڕگە:Nordstan Öst.JPG|چەپ|وێنۆک|195x195پیکسڵ|نۆڕدیستن، گ‏‏‏ە‏‏‏وره‌ترین ناو‏‏‏ە‏‏‏ندی بازاڕگه‌ری ل‏‏‏ە‏‏‏ باکوری ئه‌وڕوپا]]
سوێد ئابوریەکیئوابوریەکی تێکەڵی ھەیە بەئاڕاستەی ھەناردەکردن، وەو تایبەتمەندە بە بەرنامەیەکی دابەش کاریدابەشکاری نوێ، بەرھەم ھێنەرێکیبەرھەمھێنەرێکی پێشکەوتووی جیھانیە لە ھەموو بوارەکانی ئەلیکترۆنی و دارتاشی و بەرنامەکاری ئابوریئابووری و دەستی کاری لێھاتوو و ووزەیوزەی کارۆئاوی، کارۆئاوی،،%٥٠ بەرھەمی ھەناردەی سوێدی بریتیە لە کەرتی ئەندازیاری، پاشان لەبواریلە بواری پەیوەندیەکان ئینجا پیشەسازی تڕومبێل و دەرمانسازی و بوارە جۆربەجۆرەکانی تر، بەڵام لەبواریلە بواری کشتوکاڵ تەنھا %٢ ی"کۆی بەرھەمی خۆماڵی"پێک دێنێتپێکدێنێت.
 
ئابوریئابوروی سوێد بەوە تایبەتمەنندە،تایبەتمەندە، کە خاوەنی کەرتێکی پیشەسازی ھەناردەکارە، زۆرینەی بەرھەمە پیشەیی و دەستیەکانی دەنێرێتە بازارەبازاڕە جیھانیەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.infoexport.gc.ca/science/nordics_sweden_report-en.htm|archiveurl=http://web.archive.org/web/20061004050916/http://www.infoexport.gc.ca/science/nordics_sweden_report-en.htm|archivedate=2006-10-04|title=Doing Business Abroad – Innovation, Science and Technology|publisher=Infoexport.gc.ca|accessdate=٢٠٠٩-٠٥-٠٦}}</ref>
 
خاوەنی گەورەترین ٢٠ ھاوبەشگەی جیھانە بۆ بەرھەمەکانی ڤۆلڤۆ و ئەریکسۆن و ڤاتینڤۆڵ و سکانسکا و سۆنی ئەریکسۆن و سڤینسکا سیللیۆزا و ئەکتیبۆلاگێت و ئەلیکترۆلۆکس و تیلیا و سۆنێرا و ساندڤیک وسکانیا و ئای سی ئێ و ھێنیزئاند و مۆریتز و نۆردیا  کۆپکۆ و نۆردستێیرنان و...... ھتد
[[پەڕگە:Sw real gdp growth.svg|چەپ|وێنۆک|گ‏‏‏ە‏‏‏شه‌ی کۆی ب‏‏‏ە‏‏‏ره‏‏‏ە‏‏‏می خۆماڵی ڕاسته‌قین‏‏‏ە‏‏‏ له سوێد ١٩٩٦-٢٠٠٦.]]
نزیکەی ٤٫٥ میلیۆن کەسی بێگانە لە سوێد کاردەکەن، نیوەی ئەوژمارەیەئەو ژمارەیە لەکەرتی خوێندنن لەزانکۆکان، کۆی بەرھەمی خۆماڵی بۆھەرکاژێرێکبۆ ھەر کاژێرێک ٣١ دۆڵارە  لە ٢٠٠٦، کە لەڕێزبەندیلە ڕێزبەندی نۆیەمین وڵاتانی جیھانە،<ref name="oecd2007">{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.oecd.org/document/37/0,3343,en_2649_34569_38048997_1_1_1_1,00.html|title=Economic survey of Sweden 2007|publisher=Oecd.org|date=١٩٧٠-٠١-٠١|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٢٥}}</ref> گەشەی"کۆی بەرھەمی خۆماڵی" بەڕێژەی %٢ بۆ ھەرکاژێرێکھەر کاژێرێک بەرزدەبێتەوە.<ref name="oecd2007">{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.oecd.org/document/37/0,3343,en_2649_34569_38048997_1_1_1_1,00.html|title=Economic survey of Sweden 2007|publisher=Oecd.org|date=١٩٧٠-٠١-٠١|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٢٥}}</ref> بەگوێرەی لێکۆلینەوەکانلێکۆڵینەوەکان جیھان گەراییجیھانگەرایی (عەولەمە) ھۆکاری سەرەکی ئەوپێشکەوتنانەیەئەو پێشکەوتنانەیە.<ref name="oecd2007">{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.oecd.org/document/37/0,3343,en_2649_34569_38048997_1_1_1_1,00.html|title=Economic survey of Sweden 2007|publisher=Oecd.org|date=١٩٧٠-٠١-٠١|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٢٥}}</ref> سوێد لە وڵاتە ھەرە پیشکەوتوەکانیپیشکەوتووەکانی جیھانە بۆ کرێی دەست و پارەی خانەنشین.<ref>[http://www.heritage.org/Research/SocialSecurity/bg1381.cfm Pension Reform in Sweden: Lessons for American Policymakers] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113085905/http://www.heritage.org/Research/SocialSecurity/bg1381.cfm |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ }} by Goran Normann, Ph.D. and Daniel J. Mitchell, Ph.D. June 29, 2000.</ref>
[[پەڕگە:Euro accession.svg|ڕاست|وێنۆک|سوێد ب‏‏‏ە‏‏‏شێکه ل‏‏‏ە‏‏‏ناوچه‌ی شنگن و ی‏‏‏ە‏‏‏کێتی ئه‌وروپا ل‏‏‏ەيھ‏‏‏‌ک بازار.]]
ھەرکرێکارێکیھەر کرێکارێکی ئاسایی %٤٠ ی داھاتی بۆ دەمینێتەوە دوای دەرکردنی باج.<ref name="oecd2005">OECD Economic Surveys: Sweden – Volume 2005 Issue 9 by OECD Publishing</ref>
 
لەڕێزبەندیلە کێبەرکێکردنیڕێزبەندی کێبڕکێکردنی جیھان سوێد بەپلەیلە پلەی چوارەم دێت ٢٠٠٩-٢٠١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.weforum.org/en/initiatives/gcp/Global%20Competitiveness%20Report/index.htm|title=World Economic Forum – Global Competitiveness Report|publisher=Weforum.org|date=٢٠٠٩-١١-٢٥|accessdate=٢٠٠٩-١١-٢٥}}</ref> لەڕێزبەندیلە کێبەرکێکردنیڕێزبەندی کێبڕکێکردنی جیھان سوێد بەپلەی دووەم دێت ٢٠١٠-٢٠١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.weforum.org/en/initiatives/gcp/Global%20Competitiveness%20Report/index.htm|title=World Economic Forum – Global Competitiveness Report|publisher=Weforum.org|date=٢٠١٠-٠٩-١١|accessdate=٢٠١٠-٠٩-١١}}</ref><ref name="imd">{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.imd.ch/research/publications/wcy/index.cfm|title=IMD Competitiveness Yearbook 2008|publisher=Imd.ch|date=٢٠٠٧-٠١-٢٣|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٢٥}}</ref> سوێدیەکان لەکاردا بە دڵسۆزی لەکارەکانیانلە کارەکانیان دەناسرێنەوە ئەمەش بۆ پەروەردەکردنی قوتابخانەکان دەگەڕێننەوە.<ref>"[http://www.isa.se/templates/News____59355.aspx ''Sweden most creative country in Europe & top talent hotspot''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521053538/http://www.isa.se/templates/News____59355.aspx |date=٢١ی ئایاری ٢٠٠٧ }}<sup class="noprint Inline-Template">&#x5B;''وصلة مکسورة''&#x5D;</sup>, Invest in Sweden Agency, 25 June 2005.</ref>
 
تائێستاتا ئێستا سوێد دراوی "کڕۆن"بەکاردێنن، ئەمیش دوای ئەوەی سوێدیەکان بەدەنگبەدەنگدان دان یۆڕۆیانیۆرۆیان ڕەت کردەوە، "بانکی ناوەندی سوێدی" لە ١٦٦٨ دامەزراوە کە کۆنترین بانکی جیھانە.<ref name="oecd2007">{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.oecd.org/document/37/0,3343,en_2649_34569_38048997_1_1_1_1,00.html|title=Economic survey of Sweden 2007|publisher=Oecd.org|date=١٩٧٠-٠١-٠١|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٢٥}}</ref>
 
زۆرترین پەیوەنی بازرگانی لەگەڵ ئەڵمانیا و ئەمێریکا ونەرویژو نەرویژ و شانشینی یەکگرتوو و دانماڕک و فنڵەندا ھەیە.
 
=== ووزەوزە و گواستنەوە ===
بازاریبازاڕی ووزەیوزەی سوێد زۆر تایمەتمەندە، کە بازاریبازاڕی نۆردی سوێدی بۆ ووزەوزە یەکەمی ھەموو ئەوڕوپایە، لە٢٠٠٦لە ٢٠٠٦ نۆڕد پۆڵ و نۆڕد پۆڵ سپۆت بەیەکەوە ووزەیوزەی کاڕۆئاویان بەرھەم ھێنا کە ڕێژەکەی زۆر زیاتر بوو لەو وزەیەی لە ئەتۆم دەست دەکەوێت.<ref>[https://web.archive.org/web/20070615105600/http://www.svenskenergi.se/upload/Statistik/Tidigare%20statistik/Kraftl%C3%A4get%20i%20%C3%A5r/ve_07-01.pdf Kraftläget i Sverige, Vattensituationen]<sup class="noprint Inline-Template">&#x5B;''وصلة مکسورة''&#x5D;</sup></ref> سوێد سودسوود لولە ووزەیوزەی با وەردەگرێت بۆ بەرھەمەکانی کارەبا و گەرمی.
 
بەھۆی قەیرانی نەوتی جیھانیەوە لە١٩٧٣لە ١٩٧٣ سوێد پشتی بەنەوتبە نەوت نەبەستوەنەبەستووە تەنھا سەرچاوەی ئاو و ووزەیوزەی ئەتۆم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://world-nuclear.org/info/inf42.html|title=Nuclear Power in Sweden|publisher=[[World Nuclear Association]]|تاریخ=سبتمبر ٢٠٠٩|accessdate=٢٠١٠-٠١-٢٩}}</ref> سوێد ھەمیشە ھەوڵ دەدات خۆی لە ووزەیوزەی نەوت دووربخاتەوە.<ref name="Agenda21">Ministry of Foreign Affairs, Sweden.</ref><ref name="Vidal">Vidal, John.</ref> بۆ پاراستنی ژینگە باجێکی زۆری خستۆتە سەر ئەو بزوێنەرانەی کە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەردەندەردەدەن.<ref name="Agenda21">Ministry of Foreign Affairs, Sweden.</ref>
[[پەڕگە:Stockholm subway odenplan 20050808 002.jpg|چەپ|وێنۆک|185x185پیکسڵ|ڕێبڕکی ستۆکهۆڵم.]]
[[پەڕگە:Öresundsbron i solnedgång 2.jpg|ڕاست|وێنۆک|185x185پیکسڵ|پردی ئۆریسۆند ل‏‏‏ە‏‏‏نێوان ماڵمۆ و کۆپنهاگن ی دانماڕکی.]]
[[پەڕگە:Hall, Stockholm Central Station.jpg|چەپ|وێنۆک|190x190پیکسڵ|وێستگ‏‏‏ە‏‏‏ی ستۆکهۆڵمی ناو‏‏‏ە‏‏‏ندی.]]
لەسوێدلە سوێد ١٦٢٧٠٧ کیلۆمەتری ڕێگا ھەیە، لەگەڵ ١٤٢٨ کیلۆمەتر ڕێگای خێرا لەنێوان شارەکان، جگە لەوەی ئەم بڕە بەردەوام لە زیاد بوون دایە، پردی ئۆریسۆند لەنێوان ماڵمۆ و کۆپنھاگن یکۆپنھاگنی دانماڕکی ڕێگایەکی خێرای ھاوبەشە جگە لەو ڕێگا خێڕایانەیخێرایانەی کە کەتەواویتەواوی سوێد بەیەک دەبەستێتەوە.
 
ھەروەھا سوێد خاوەنی ڕێگایەکی درێژی شەمەندەفەرە، ھێلە ئاسنینەکان تەواوی شارەکانی سوێدی بەیەک دەبەستیتەوەدەبەستێتەوە. چەندین کۆمپانیای بواری ئاسنینی ھەیە، وەک ئیس ئی و ڤیۆلا.
 
چەندین فڕۆکەخانەی گەورەی ھەیە کە سوێد بە جیھان دەبەستێتەوە، وەک فڕۆکەخانەی ئاڕلەندا لەستۆکھۆڵملە ستۆکھۆڵم کە کەتەنھاتەنھا لەساڵی ٢٠٠٧ نزیکەی ١٧٩١ میلیۆن گەشتیار لەڕێگایەوەلە ڕێگایەوە گەشتیان کردوە،کردووە، جگە لە فڕۆکەخانەی گۆتەنبێڕگ کە ٤٫٣ میلیۆن گەشتیار لە ٢٠٠٦ گەشتیان کردوەکردووە. جگە لەچەندینلە چەندین لەنگەری ئاوی لە ماڵمۆ و گۆتەنبێڕگ.
 
=== ڕامیاری گشتی ===
== زانست و فێرکردن ==
[[پەڕگە:Entrance hall of Uppsala University main building.jpg|وێنۆک|208x208پیکسڵ|زانکۆی ئۆپساڵا (دام‏‏‏ە‏‏‏زراوه ل‏‏‏ە‏‏‏ ١٤٧٧)]]
ئەو منداڵانەی تەمەنیان لە نێوان ١ بۆ ٥ ساڵانن باخچەی ساوایانیان بۆ دامەزراوە، بەڵام ئەومنداڵانەیئ ەومنداڵانەی تەمەنیان لە ٦ بۆ ١٦ خوێندنی زۆرەملێیان بۆ دانراوە، لەدویلە تەواودوای کردنیتەواوکردنی قۆناغی ئامادەیی خوێندنی زانکۆ دەست پێدەکات یاخود پەیمانگا پیشەیی کە پیشەوەری باڵایان لێ دروستدرووست دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf|title=PISA results for Sweden|format=PDF|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٢٥}}</ref> لەسوێدلە سوێد زۆرینەی خوێندکاران ئارەزویئارەزووی خوێندنی پیشەییان ھەیە.
 
لەسوێدلەسو ێد قوتابخانەی گشتی و تایبەت ھەیە بەڵام بەیەکسانی بەجۆرێک کە لە یەک ئاست دان<ref name="swedishmodeleconomist">[http://www.economist.com/business/displaystory.cfm?story_id=11535645 The Swedish model], [[ئێکۆنۆمیست|ذی إیکونومیست]]</ref> سوێد لەدوای چاکسازیەکانی ١٩٩٢ بوو بەیەکێک لە پێشکەوتوترین وڵات بۆ خوێندن و زانست، کە بە پلەی دووەم دێت لەدوای ھۆڵەندا لەئاستیلە جیھانئاستی داجیھاندا. لەسوێدلە سوێد ژەمی خواردن پێشکەش دەکرێت لەسەرجەملە سەرجەم قۆناغەکانی خوێندن، لە قوتابخانەکان سێ ژەم و وەرزشی بەیانیان ھەیە بەڵام لە خوێندنگەکان دەکرێت بۆ دوو ژەمی گەرم لەگەڵ میوە و وەرزشی بەرزتر.
 
چەندین زانکۆ و پەیمانگا و بەشی جۆر بە جۆرجۆربەجۆر ھەیە لە بوارە جیاوازەکانی زانست، زانکۆی ئۆپساڵا و گۆتەنبێڕگ و ستۆکھۆڵم ھاوشانیان کەمە لەسەر ئاستی جیھان کە پێش زانکۆکانی کەنەدا و ژاپۆن و کۆریای باشورباشوور کەوتونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|author=by: Studyinsweden.se|url=http://www.studyinsweden.se/Home/News-archive/2010/Tuition-fees-from-2011/|title=Sweden introduces tuition fees and offers scholarships for students from outside EU – Study in Sweden – SWEDEN.SE|publisher=Studyinsweden.se|date=٢٠١٠-٠٤-٢١|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٠٣}}</ref>
 
=== زانست و تەکنەلۆژیا ===
[[پەڕگە:Carl von Linné.jpg|چەپ|وێنۆک|169x169پیکسڵ|کاڕڵ لینیۆس پۆڵێنکار و داهێن‏‏‏ە‏‏‏ری ناونان‏‏‏ە‏‏‏وه‌ی نوێ، ک‏‏‏ە‏‏‏ به باوکی پۆلێنکاری داد‏‏‏ە‏‏‏نرێت، وه‌ک پێش‏‏‏ە‏‏‏نگی زانستی ژینگه‌ی نوێ ه‏‏‏ە‏‏‏ژمار د‏‏‏ە‏‏‏کرێت.]]
[[پەڕگە:Headshot of Anders Celsius.jpg|چەپ|وێنۆک|207x207پیکسڵ|ئ‏‏‏ە‏‏‏ندرس سێلسۆن داهێن‏‏‏ە‏‏‏ری پله‌ی گ‏‏‏ە‏‏‏رمی سه‌دی.]]
زانست و لێکۆلینەوەلێکۆڵینەوە ئەکادیمیەکان ڕۆڵێکی گەورەیان بینیوە لرلە پێشکەوتنی ئابوریئابووری و کۆمەڵایەتی.
 
سوێد ئاستێکی بەرزی ھەیە لە لێکۆڵینەوە و زانستگەرایی کە خاوەنی چەندین دەزگاو گۆڤاری زانستیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.swedenabroad.se/Page____50008.aspx|title=Embassy of Sweden New Delhi – Science & Technology|publisher=Swedenabroad.se|accessdate=٢٠٠٩-٠٥-٠٦}}</ref>
 
لەگەڵ ئەوەی ژمارەی دانیشتوانی کەمە بەڵام بەگوێرەی ئەو ڕێژە کەمە زانای گەورەی لێ ھەڵکەوتوە،ھەڵکەوتووە، زانایەکانیان جێگای متمانەومتمانە لێکۆلینەوەو لێکۆڵینەوە زانستیەکانن لە استی جیھانئاستی داجیھاندا.
 
سوێد بە پلەی یەکەم و دووەم دێت بۆ ڕاپۆرتە زاندتیەکانزانستیەکان لە ئاستی جیھان، بەتایبەت لە بواری پزیشکی و سروشت و ئەندازیاری.
 
شۆڕشی زانستی سوێد لە سەدەی ھەژدەھەم سەری ھەڵدا، لە ١٧٣٩ "ئەکادیمیای پاشایەتی سوێد بۆزانستبۆ زانست" دامەزرا.<ref name="si91e">{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.sweden.se/upload/Sweden_se/english/factsheets/SI/SI_FS91e_Swedish_inventions_and_discoveries/Swedish_inventions_and_discoveries_FS91e_Hires.pdf|archiveurl=http://web.archive.org/web/20071029030823/http://www.sweden.se/upload/Sweden_se/english/factsheets/SI/SI_FS91e_Swedish_inventions_and_discoveries/Swedish_inventions_and_discoveries_FS91e_Hires.pdf|archivedate=2007-10-29|format=PDF|title=Swedish inventions and discoveries|accessdate=٢٠٠٧-١٠-٢٨|year=٢٠٠٧|month=January|work=Fact Sheet FS 91 e|publisher=Swedish Institute}}</ref>
 
تاوەکو ئێستاش ئەندازەی پیشەسازی میللی، ڕۆڵێکی بەرچاویان ھەیە لە داھێنانەکان.<ref name="si91e">{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.sweden.se/upload/Sweden_se/english/factsheets/SI/SI_FS91e_Swedish_inventions_and_discoveries/Swedish_inventions_and_discoveries_FS91e_Hires.pdf|archiveurl=http://web.archive.org/web/20071029030823/http://www.sweden.se/upload/Sweden_se/english/factsheets/SI/SI_FS91e_Swedish_inventions_and_discoveries/Swedish_inventions_and_discoveries_FS91e_Hires.pdf|archivedate=2007-10-29|format=PDF|title=Swedish inventions and discoveries|accessdate=٢٠٠٧-١٠-٢٨|year=٢٠٠٧|month=January|work=Fact Sheet FS 91 e|publisher=Swedish Institute}}</ref>
ژمارەی دانیشتوانی سوێد لە ٢٠٠٩ بە ٩٬٣٥٤٬٤٦٢ کەس خەمڵێنرا.<ref>Statistics Sweden.</ref> بۆ یەکەم جار لە ١٢ ئۆگست ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتوانی بۆ نۆ میلیۆن تێپەڕاند. نزیکەی %٨٥  ی سوێدیەکان لەبەشی باکوور دەژیین، نزیکەی ٨٠٠ ھەزار کەس لە ستۆکھۆڵم دەژین<ref name="publikationer2007">Statistics Sweden.</ref> لەدوای ئەویش شارەکانی گۆتەنبێڕگ و ماڵمۆ دێت.
 
لەسەرلە ژمێریسەرژمێری ٢٠٠٧  دەرکەوت کە % ١٣٫٤ لەدایک بوانلەدایکبووان لە پەنابەرانن.<ref>Statistics Sweden. {{cite web |url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____26040.aspx |title=وەشانی ئەرشیڤکراو |accessdate= ٧ی ئایاری ٢٠١٦ |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004231414/http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____26040.aspx |archivedate= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ }}</ref> سوێد لەکاتی چەنگەجەنگە جیھانیەکانی یەکەم و دووەم ھاوڵاتیان جێیان دە‌ھێشت بەرەو ئەمەریکا، بەڵام لە ھەشتاکان ئەم کۆچە پێچەوانە بویەوەبوویەوە کە لەسەرجەملە سەرجەم وڵاتانی جیھان ڕویانڕوویان تێکرد بەمە پێک ھاتەیپێکھاتەی دیمۆگرافیای گۆڕدر،گۆڕدرا، کە کەتەنھاتەنھا لە ٢٠٠٨  ١٠١٫١٧١ کەس ڕویڕووی تێکرد.<ref>Statistics Sweden. [http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____26046.aspx]</ref>
[[پەڕگە:Invandrare utvandrare Sverige 1850-2007.svg|وێنۆک|400x400پیکسڵ|کۆچک‏‏‏ە‏‏‏ران و په‌ناب‏‏‏ە‏‏‏ران له نێوان ١٨٥٠-٢٠٠٧]]
زۆرترین ڕێژەی لەدایک بوانیلەدایکبووانی پەنابەران لە ٢٠٠٨ بریتین لە [[فینلەندا|فنلەندا]] (١٧٥٬١١٣) و ئێراق (١٠٩٬٤٤٦) و یۆگسلافیا (٧٢٬٢٨٥) و پۆڵەندا (٦٣٬٨٢٢) و ئێران (٥٧٬٦٦٣) و بۆسنە و ھەرسیگۆڤینیا (٥٥٬٩٦٠)  و دانماڕک (٤٤٬٣١٠)و نەرویژ (٤٤٬٣١٠) و چیلی (٢٨٬١١٨) و تایلەند  (٢٥٬٨٥٨) و سۆمالیا (٢٥٬١٥٩) و لوبنان (٢٣٬٢٩١)..<ref>Statistics Sweden.</ref>
 
لە ماوەی نێوان ١٨٢٠-١٩٣٠ نزیکەی ١٫٣ میلیۆن سوێدی بۆ ئەمێریکا کۆچیان کرد، ئێستا ٤٫٤ میلیۆن سوێدی لە یەمێریکائەمێریکا دەژین<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2006_EST_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format=|title=U.S. Census|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=٢٠٠٨-٠٤-١٣}}</ref> وەو ٣٣٠٫٠٠٠ کەسیش لە کەنەدا دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000|title=Ethnocultural Portrait of Canada Highlight Tables, 2006 Census|accessdate=٢٠٠٨-٠٦-٣٠}}</ref><center class="">
{| align="center" style="text-align:center; width:60%!important; margin-right:10px; font-size:90%"
! colspan="7" style="background:#e9e9e9; padding:0.3em;" |گەورەترین شارەکانی سوێد <br/><ref>[http://www.scb.se/Pages/ProductTables____13001.aspx 2010A01O]</ref>
=== زمان ===
[[پەڕگە:Distribution-sv.png|ڕاست|وێنۆک|داب‏‏‏ە‏‏‏شبونی زمانی سوێدی]]
زمانی فەرمی لە سوێد بریتیە لە [[زمانی سویدی|زمانی سوێدی]]  یەکێکە لە لقەکانی خێزانی زمانەکانی ئەڵمانیای باکور،بواکور، وەو زۆر نزیکە لەگەڵ دانماڕکی و نەرویژی، نەرویژیەکان قورس لە سوێدیەکان دەگەن، بەڵام سوێدیەکان لە دانمارکی و نەرویژیەکان دەگەن، وەو دان بە زمانی فنلەندی دەنرێت وەک زمانێکی لاوەکی.
 
زۆرینەی سوێدیەکان بە ئینگلیزی دەدوێن ئەمیش بەھۆی نزیکی لە زمانەکەیان، ھەروەھا بەوەی زمانی زانستەوزانستە و حکومەت وەک سوێدی گرنگی پێدەدات. جگە لەمەش بەھۆی کۆچی سوێدیەکان لەکاتی جەنگ ڕوویان لە ئەمێریکا و کەنەدا و ئینگڵتەرا کرد، بۆیە %٨٩ سوێدیەکان دەتوانن بە ئینگلیزی بدوێن.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf |title=وەشانی ئەرشیڤکراو |accessdate=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131116073533/http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf |archivedate=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ }}</ref>
 
=== ئایین ===
سوێدیەکان تاوەکو سەدەی یازدەھەم لەسەر ئایینی "نۆڕدی" بوون کە خواوەند (ئەیسێر) یان دەپەرست کە بنکەی سەرەکیان لە ئۆپساڵا بوو، بەڵام بە ھاتنی ئایینی کریستیانی یاساکانی وڵات گۆڕدرا و تا سەدەی نۆزدەھەم ئایینی "نۆڕدی" قەدەغەکرا.
 
لە دوای چاکسازیەکانی پڕۆتستانتی لە سی یەکانیسییەکانی سەدەی شازدەھەم، لەڕێچکەیلە ڕێچکەی کاسۆلۆکی لایان دالایاندا و لە کڵێسای ئیتاڵیا جیا بوونەوە، لە ١٥٩٣ کڵێسای سوێدی دامەزرا بەسەربەخۆیی.
[[پەڕگە:Uppsala Cathedral.JPG|ڕاست|وێنۆک|کاتیدڕاڵی ئۆپساڵا]]
{| align="left" cellpadding="3" cellspacing="0" rules="all" style="margin: 1em; background: #ffffff; border: 2px solid #aaa; font-size: 100%;" width="250" classcellspacing="0" cellpadding="3" align="left"
| align="center" colspan="8" | '''کڵێسای سوێدی<ref>(سویدیة) [http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?di=23758&refdi=23673 Svenska Kyrkan Statistiek pagina Medlemmar 1972–2008 excel file] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100813164944/http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=246083 |date=١٣ی ئابی ٢٠١٠ }}</ref><ref>(سویدیة) [{{cite web |url=http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=340397 |title=وەشانی ئەرشیڤکراو |accessdate=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦ |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825145618/http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=340397 |archivedate=٢٥ی ئابی ٢٠١٠ }} Svenska kyrkans medlemsutveckling år 1972–2009</ref>'''<br/>
|- align="center" bgcolor="#f0f0f0"
| ٧١٫٣%<ref name="Swedes depart church in droves">{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://www.thelocal.se/26878/20100527/|title=Swedes depart church in droves|publisher=Thelocal.se|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٢٥}}</ref>
|}
تاوەکو کۆتایی سەدەی ھەژدەھەم جگە لە کریستیانی ھیچ ئایینێکی تر ڕێگا پێدراوڕێگاپێدراو نەبوو، لە ١٩٥١ یاسای ئازادی ئایین دەرچوو، لە ٢٠٠٠ ئایین لە حکومەت جیا کرایەوە.
 
بەھۆی پەنابەرانەوە ئایینی ئیسلام گەیشتە سوێد، کە نزیکەی نیو میلیۆن موسڵمان دەبێت، کە بە ئازادی چاڵاکیەچالاکیە ئایینیەکانیان جێبەجێ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|url=http://sydsvenskan.se/sverige/article140868.ece|title=Sydsvenskan (a Swedish newspaper) – in Swedish|publisher=Sydsvenskan.se|date=٢٠٠٦-٠٢-٠٨|accessdate=٢٠١٠-٠٨-٢٥}}</ref>
 
بەھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی زانست ڕێژەی باوەرباوەڕ بوون بە ئایین و بوبۆ خودا کەمی کردوە،کردووە، لە کۆتایی ٢٠٠٠ ڕێژەی بێ باوەڕی بۆ %٨٥ بەرز بویەوە،بوویەوە، لەسەرلە ژمێریەکیسەرژمێریەکی ٢٠١٠ تەنھا %٢٣ ی سوێدیەکان باوەڕیان بە ئایین و ھەبونیھەبوونی خوا ھەیە.<ref>Zuckerman [https://web.archive.org/web/20070610084208/http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/atheism.html pitzer.edu]</ref> 
 
=== تەندروستی ===
ئاستی خزمەت گوزاریەخزمەتگوزاریە تەندروستیەکان لەو پەڕی پێشکەوتن دایە، یەکێکە لە پێنج وڵاتە ھەرە پێشکەوتوەکانیپێشکەوتووەکانی جیھان لە بواری تەندروستی، سوێد بەرنامەی پزیشکی خێزانی پەیرەوپەیڕەو دەکات بۆ پاراستنی ھاوڵاتیانی.
 
== ڕۆشەنبیری ==
[[پەڕگە:Swedish flag with blue sky behind ausschnitt.jpg|ڕاست|وێنۆک|180x180پیکسڵ|ئاڵای سوێد.]]
[[پەڕگە:Nationalmuseum Stockholm.jpg|چەپ|وێنۆک|213x213پیکسڵ|ت‏‏‏ە‏‏‏ڵاره‌کانیت‏‏‏ە‏‏‏لاره‌کانی ستۆکهۆڵم.]]
 
 
١٣٦

دەستکاری