جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «ڕۆمان»

شائەمراز، تاگی خاوێنکردن
تاگ: بەکارھێنانی نووسەی ناستاندارد
(شائەمراز، تاگی خاوێنکردن)
{{خاوێنکردن}}
'''ڕۆمان''' ({{بە ئینگلیزی| Novel}}) نووسراوەییکی خەیاڵی درێژتر لە کورتە چیرۆک و چیرۆک کە خۆی چەندین چەشنی ھەیە و ھەرکام لەم چەشنانە نوێنەری جۆرێک لە چیرۆکی ناو [[زەین]]ی نووسەرن.<ref>http://www.britannica.com/eb/article-9110453/novel</ref>
ڕۆمان بریتییە لە گێڕانەوەیەکی چیرۆکئامێزی دوورودرێژ، لەمیانی چیرۆکبێژەوە وێنەی ژیانی کەسایەتییەکان لە چەندین ڕوودا و لە چەندین شوێن و کاتی بەریندا، دەردەخات، زۆر جار خەیاڵ ڕۆلی لە داڕشتنی ڕووداوەکاندا هەیە،ھەیە، لە ڕۆماندا چەند ڕەگەزێکی گرینگ کۆ دەبێتەوە، لەوانە: ڕووداو، کەسایەتیی سەرەکی، شوێن، کات، چیرۆکبێژ (یان گێڕەرەوە)، گێڕانەوە، بۆگێڕەوە، خەیاڵ، وەسف، دیالۆگ، گۆشەنیگا.
 
== مێژوو ==
گێڕانەوەی ڕووداوەکان و نووسینەوەیان بە شێوەی [[پەخشان]] لە سەدەی شانزدەهەمشانزدەھەم لە ئینگلتەرە دەستی پێ کرد و شێوازێکی جیاواز بوو لە داستان، بەڵام سەرهەڵدانیسەرھەڵدانی ڕاستەقینەی ئەم هونەرەھونەرە نوێیە وەک ژانرێکی ئەدەبیی سەربەخۆ، دەگەڕێتەوە بۆ چەرخی رۆشەنگەریی ئەوروپا لە سەدەی هەژدەهەمدا،ھەژدەھەمدا، کە لەگەڵ گەشەکردن و گەورەبوونی چینی بورژوازیدا و هەروەهاھەروەھا گەشەکردنی شار و بایەخدان بە تاکەکەس، برەوی زیاتری پەیدا کرد.
==جۆرەکانی ڕۆمان==
ڕۆمان چەندین جۆری هەیە، لەوانەیە گرینگترینیان ئەم جۆرانەی خوارەوە بن
 
== جۆرەکانی ڕۆمان ==
*ڕۆمانی پۆلیسی و ڕۆمانی سەرکێشی، پتر لە ئەدەبی ئینگلیزیدا باو بوو.
ڕۆمان چەندین جۆری هەیە،ھەیە، لەوانەیە گرینگترینیان ئەم جۆرانەی خوارەوە بن
*ڕۆمانی [[سایکۆلۆژی]]، بۆ نموونە ڕۆمانەکانی [[دیستوێڤسکی]] کە پتر ناخی پاڵەوانەکانی دەردەخات، هەروەها ڕۆمانەکانی [[فلوبێر]] و [[ستاندال]] و [[فرانسوا مۆریاک]] و [[ڤێرجینیا وۆڵف]] و [[جێمس جۆیس]] کە تەکنیکی مۆنۆلۆگ و شەپۆلی هۆش بەکار دەهێنن.
*ڕۆمانی کۆمەڵایەتی، کە بە زۆری هەوڵدەدات ژیانی کۆمەڵایەتیی قارەمانەکان و داب و نەریتی کۆمەڵایەتی و هەلومەرجی پێشکەوتنی کۆمەڵگە پێشان بدات.
*ڕۆمانی خەیاڵی و ڕۆمانی زانستی کە ڕووداوی سەرسوڕهێن و نامۆگەری و ژیانی پیاوانی فەزا پیشان دەدات.
*ڕۆمانی بیوگرافی، کە نووسەر سەربوردەی ژیانی خۆی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ دەنووسێتەوە.
*ڕۆمانی فێرکاری کە بە ئامانجی فراوان کردنی زانیاری مرۆڤ دەنووسرێت.
*ڕۆمانی مێژوویی کە ڕووداوەکانی لە مێژووی نەتەوەیی یان مێژووی جیهانییەوە وەردەگرێت.
*ڕۆمانی فەلسەفی، بۆ نموونە ڕۆمانی [[پاژنەی ئاسنین]]ی [[جاک لەندەن]]، یان ڕۆمانی [[جیهانی سۆفیا]] [[یۆستاین گاردەر]].
*ڕۆمانی نوێ کە لە فەڕەنسەدا لە پەنجاکانی سەدەی بیستەم سەریهەڵدا و گرینگترین نوێنەرەکانی بریتیین لە ئالان ڕۆب گرێ ناتالی سارۆت و میشال بۆتۆر.
*ڕۆمانی سۆزداری و ئەوین- [[د. هـ لۆرانس]]، هەروەها ڕۆمانی سێکسی-[[ئەلبێرتۆ مۆرافیا]].<ref>فەرهەنگی زاراوەی ئەدەبی و ڕەخنەیی - نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد.</ref>
 
* ڕۆمانی پۆلیسی و ڕۆمانی سەرکێشی، پتر لە ئەدەبی ئینگلیزیدا باو بوو.
== مێژووی ڕۆمانی کوردی==
* ڕۆمانی [[سایکۆلۆژی]]، بۆ نموونە ڕۆمانەکانی [[دیستوێڤسکی]] کە پتر ناخی پاڵەوانەکانی دەردەخات، هەروەهاھەروەھا ڕۆمانەکانی [[فلوبێر]] و [[ستاندال]] و [[فرانسوا مۆریاک]] و [[ڤێرجینیا وۆڵف]] و [[جێمس جۆیس]] کە تەکنیکی مۆنۆلۆگ و شەپۆلی هۆشھۆش بەکار دەهێنندەھێنن.
لە ئه‎ده‎بی جیهانی‎دا ڕۆمان پێش کورته چیرۆک سه‎رهه‎ڵده‎دات، به‎ڵام ئه‎‎م ڕه‎وته له ئه‎ده‎بی کوردی‎دا به‎پێچه‎وانه‎یه. واته چیرۆک چه‎ن دهه‎یه پێش ڕۆمان له ناو فه‎زای ئه‎ده‎بیاتی کوردی دا سه‎رهه‎ڵده‎دات. ئه‎وه‎‎ی که ئه‎م ڕه‎وته بۆ به‎م جۆره‎یه، ده‎توانین باس له دوو هۆی سه‎ره‎کی که‎ین. یه‎که‎م: وه‎رگێڕی کورد، زیاتر روویان له کورته چیرۆک بوو تا ڕۆمان وه هه‎وه‎لین وەرگێڕانەکانیان له چیرۆکی عه‎ربه‎بی، فارسی و تورکی ئه‎نجام دا. دووهه‎م: نووسینی ڕۆمان به‎هۆی فۆرم و چه‎شنی تایبه‎ت هه‎ڵگری ده‎رفه‎تی به‎رفراوانتر و دۆخێکی باشتره. کۆچ کردن له روو ناچاری به‎ره‎و ئورووپا بۆ خه‎ڵکی کورد، به‎خته‎وه‎ریه‎کی گه‎وره پێکهێنا بۆ ئاشنایی له‎گه‎ڵ زمان و چه‎شنه‎گه‎لی ئه‎ده‎بی ئورووپی. ئاشنایی به زمان گه‎لی ئورووپایی، و فه‎زایی تا ڕاده‎یه‎ک بێ مه‎ترسی سیاسی له ئورووپا بۆبه به‎دی هێنه‎ری یه‎که‎مین ڕۆمانی کوردی. عه‎ره‌بی شه‎مۆ یان عەرەب شامیلۆڤ (1897-1987) یه‎که‎مین ڕۆمانی کوردی به زاراوه‎ی کورمانجی به نێوی (شوانی کورمانج) یان (شوانی باکووری) له ساڵی 1935 له ئیره‎وانی ئه‎رمه‎نستان بڵاوکرده‎وه. شه‎مۆ که له کورده‎کانی ڕووسیه بوو له بنکه‎ی رۆژهه‎ڵات ناسی زانکۆی لێنینگراد سه‎رقالی چالاکی ئه‎ده‎بی و فه‎رهه‎نگی بوو و به‎رده‎وام کاری رۆژنامه‎وانی ئه‎کرد. عه‎ره‎بی شه‎مۆ به باوکی ڕۆمان نووسی کورد ناسراوه که به‎رهه‎مه‎کانی ئاوێنه‎ی دۆخی کۆمه‎ڵایه‎تی کورده‎واریه. شه‎مۆ جگه له شوانی کورمانج، ڕۆمانی (دمدم) که ته‎نیا ڕۆمانی مێژوویی ئه‎وه نووسی. چیرۆکی(به‌یت) قه‎ڵای دمدم له ئه‎ده‎بی زاره‎کی کوردی دا پله و پێگه‎ی تایبه‎تی هه‎یه، شەڕی دمدم شەڕێک بوو لەنێوان سەفەوییەکان و کوردە سوننەەکانی دەوڵەتی عوسمانی، ئه‌م شەڕە لە ناوچەی برادۆست لە دەریاچەی ورمێ روویداوه. هەڵەبەت پێش رۆمانی (شوانی کرمانج)، لە ساڵی ١٩٢٥دا، چیرۆکی درێژی (لە خەوما)ی جەمیل سایب و ساڵی ٢٨-١٩٢٧ چیرۆکی درێژی (مەسەلەی ویژدان)ی ئەحمەد موختار جاف نووسراوە. بەڵام هیچ کام لەو دووانە نایەنە خانەی رۆمان، لەسەر چیرۆکی مەسەلەی ویژدان، مشتوومڕێکی زۆری ڕەخنەیی هەیە کە ئایا ئەم چیرۆکە ناتەواوە ڕۆمانە یان نۆڤێلێتە؟. بە هۆی تەوەری باسەکەمان ئەم لایەنە ناهووژێنین و زیاتر لەسەر ڕۆمان دەدوێن. له ڕۆمان نووسانی دانیشتووی یەکێتیی سۆڤیەت، ئه‎توانین باس له عه‎لی عه‎بدوولڕه‎حمان، سه‎عید ئیبۆ، حاجی جووندی و عه‎گید خۆدۆ که‎ین که گشتیان کتێبه‎کانییان له ئیره‎وان له چاپ دا. له کوردستانی عێراق فه‎زای ناخۆش و ئاڵۆزی سیاسی،و به‎ره‎نگار بوونه‎وه‎ی حیزبی به‎عس له ‌گه‌ڵ هه‎ر چەشنە چالاکی فه‎رهه‎نگی کورد، له‌مپەڕێکی گه‌وره بوو له‌به‌رهه‌مبه‌ر نووسه‎رانی کورد. ئیبراهیم ئه‎حمه‎د له ساڵی 1956 رۆمانی (ژانی گه‎ل)ی نووسی، به‎ڵام به‎هۆی فه‎زای ناخۆش و ئیستبدادی حیزبی به‎عس تا ساڵی 1972 نه‎یتوانی بڵاوی کاته‎وه. ئیبراهیم ئه‎حمه‎د به‎شێک له ڕۆمانه‎که‎ی له رۆژنامه‌ی رزگاری له سلێمانی بڵاو کرده‎وه وه بۆ رزگار بوون له سانسۆر و پێشگیری، پێشکه‎شی کرد به شه‎ڕڤانانی ئه‎لجه‎زایه‎ری. به‎شێکی زۆر له نووسه‎رانی کورد به‎هۆی نه‎بوونی فه‎زایه‎کی ئارام و بێ ده‎رده‎سه‎ر به‎رهه‎مه‎کانیان له ئووروپا چاپ ده‎کرت. ئه‎مه‌ش یه‎کێک له هۆیه هه‎ره گرینگه‎کانی ئاشنا نه‎بۆنی خه‎ڵکی کورد له‎گه‎ڵ به‎شیکی زۆر له ئه‎ده‎بیاتی نووسراوی کورد بوو. ڕه‎حیم قازی له کورده‎کانی کوردستانی ئێران یه‎که‎مین ڕۆمانی بە ناوی (پێشمەرگە) له ساڵی 1961 له ئیره‎وان بڵاوکردوه. مارف خه‎زنه‎دار و جه‎مال نه‎به‎ز له‎و نووسه‎رانه بوون که به‎رهه‎مه‎کانیان له ئاڵمان و مۆسکۆ بڵاوکردوه. له دووا ده‎یه‎‎ی هه‎شتا ڕۆمانی کوردی به سه‎قامێکی زیاتر و شێوازگه‎لی چڕ و پڕتر هاته کایه‎وه. له لایه‎ک فه‎زای ئارامی سیاسی و له‎لایه‎کی‎تر زیاد بوونی رێژه‎ی خوێنه‎رانی کوردی زان و کوردی نووس، بوو به‎هۆی ئه‎وه که نووسه‎رانی کورد له ناوه‎ڕۆک و فۆرم‌دا چه‎شنه‎گه‎لی ئه‎ده‎بی جیاواز به‎ئه‎زموون ده‎ربێنن. گێڕانه‎وه‎ی کێشه‎گه‎لی کۆمه‎لایه‎تی- سیاسی به شێوازی (ڕیالیسمی سێحراوی) بۆ به‎ختیارعه‎لی و سووریالیسم بۆ شێرزاد حه‎سه‎ن ده‎ره‎تانێکی فۆرمی، بۆ رزگاری له شێوازه‎کانی پێشوو بوو. هه‎نووکه ناوه‎ڕۆکی به‎َشێکی زۆر له ڕۆمانی کوردی گێڕانه‎وه‎ی کێشه‎گه‎لی په‎نابه‎رایه‎تی، ڕه‎خنه له توندوتیژی به‌رامبه‌ر به ژنان، عه‎شق و هه‎سته‎کانی مرۆڤ و نیشان‎دانی فه‎زای ته‎م گرتووی ژیانی مرۆڤه. شێرزاد هه‎ینی له ڕۆمانی (سوتانی به‎فر) و ئه‎نور محه‎مه‎د له ڕۆمانی (سه‎گ دۆست) باس له کێشه‎گه‎لی په‎نابه‎ران ده‎که‎ن. شێرزاد حه‎سه‎ن له ڕۆمانی (حه‎سار و سه‎گه‎کانی باوکم) به‎ر هه‎ڵستی -باوک سالاری- ده‎بێته‎وه و، به مێتۆدی ده‎روون شیکاری فرۆیدی تاوتۆی خه‎ساره‎کانی ئه‎م کێشه‎یه ده‎کا. کاروان عومه‎ر کاکەسوور له ڕۆمانی (ماسی) خۆشه‎ویستی کچێک به دایکی له نامه‎کانی‎دا نیشان ده‎دات. عه‎تا نه‎هایی له ڕۆمانی (گوڵی شۆران)دا به یارمه‎تی له به‎ستێنی چیرۆکی (لاس و خه‎زاڵ) باس له مرۆڤێک ده‎کا که بۆ گه‎یشتن به هیواکانی سه‎فر ده‎کات و له‎گه‎ڕانه‎وه دا تووشی قه‎یران و ناکۆکی ده‎بێتەوە. فه‎تاح ئه‎میری له دوو ڕۆمانی (هاوارەبەرە)و (میرزا) به که‎ڵک وه‎رگرتن له زاره‎وه‎ی ناوچه‎یی، ژیانی خه‎ڵکی لادێ له مه‎زرا و هه‎ڵسوو که‎وته‎کانیان باس ده‎کات. <ref>ڕۆمانی کوردی، ئاوێنەی کەسایەتی خاوەن کێشە، [[کاوان محەمەدپوور]]</ref>
* ڕۆمانی کۆمەڵایەتی، کە بە زۆری هەوڵدەداتھەوڵدەدات ژیانی کۆمەڵایەتیی قارەمانەکان و داب و نەریتی کۆمەڵایەتی و هەلومەرجیھەلومەرجی پێشکەوتنی کۆمەڵگە پێشان بدات.
* ڕۆمانی خەیاڵی و ڕۆمانی زانستی کە ڕووداوی سەرسوڕهێنسەرسوڕھێن و نامۆگەری و ژیانی پیاوانی فەزا پیشان دەدات.
* ڕۆمانی بیوگرافی، کە نووسەر سەربوردەی ژیانی خۆی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ دەنووسێتەوە.
* ڕۆمانی فێرکاری کە بە ئامانجی فراوان کردنی زانیاری مرۆڤ دەنووسرێت.
* ڕۆمانی مێژوویی کە ڕووداوەکانی لە مێژووی نەتەوەیی یان مێژووی جیهانییەوەجیھانییەوە وەردەگرێت.
* ڕۆمانی فەلسەفی، بۆ نموونە ڕۆمانی [[پاژنەی ئاسنین]]ی [[جاک لەندەن]]، یان ڕۆمانی [[جیهانیجیھانی سۆفیا]] [[یۆستاین گاردەر]].
* ڕۆمانی نوێ کە لە فەڕەنسەدا لە پەنجاکانی سەدەی بیستەم سەریهەڵداسەریھەڵدا و گرینگترین نوێنەرەکانی بریتیین لە ئالان ڕۆب گرێ ناتالی سارۆت و میشال بۆتۆر.
* ڕۆمانی سۆزداری و ئەوین- [[د. هـھـ لۆرانس]]، هەروەهاھەروەھا ڕۆمانی سێکسی-[[ئەلبێرتۆ مۆرافیا]].<ref>فەرهەنگیفەرھەنگی زاراوەی ئەدەبی و ڕەخنەیی - نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد.</ref>
 
== مێژووی ڕۆمانی کوردی ==
لە ئه‎ده‎بیئە‎دە‎بی جیهانی‎داجیھانی ڕۆمان پێش کورتهکورتە چیرۆک سه‎رهه‎ڵده‎دات،سە‎رھە‎ڵدە‎دات، به‎ڵامبە‎ڵام ئه‎‎مئە‎‎م ڕه‎وتهڕە‎وتە لهلە ئه‎ده‎بیئە‎دە‎بی کوردی‎دا به‎پێچه‎وانه‎یهبە‎پێچە‎وانە‎یە. واتهواتە چیرۆک چه‎نچە‎ن دهه‎یهدھە‎یە پێش ڕۆمان لهلە ناو فه‎زایفە‎زای ئه‎ده‎بیاتیئە‎دە‎بیاتی کوردی دا سه‎رهه‎ڵده‎داتسە‎رھە‎ڵدە‎دات. ئه‎وه‎‎یئە‎وە‎‎ی کهکە ئه‎مئە‎م ڕه‎وتهڕە‎وتە بۆ به‎مبە‎م جۆره‎یه،جۆرە‎یە، ده‎توانیندە‎توانین باس لهلە دوو هۆیھۆی سه‎ره‎کیسە‎رە‎کی که‎ینکە‎ین. یه‎که‎میە‎کە‎م: وه‎رگێڕیوە‎رگێڕی کورد، زیاتر روویان لهلە کورتهکورتە چیرۆک بوو تا ڕۆمان وهوە هه‎وه‎لینھە‎وە‎لین وەرگێڕانەکانیان لهلە چیرۆکی عه‎ربه‎بی،عە‎ربە‎بی، فارسی و تورکی ئه‎نجامئە‎نجام دا. دووهه‎مدووھە‎م: نووسینی ڕۆمان به‎هۆیبە‎ھۆی فۆرم و چه‎شنیچە‎شنی تایبه‎تتایبە‎ت هه‎ڵگریھە‎ڵگری ده‎رفه‎تیدە‎رفە‎تی به‎رفراوانتربە‎رفراوانتر و دۆخێکی باشترهباشترە. کۆچ کردن لهلە روو ناچاری به‎ره‎وبە‎رە‎و ئورووپا بۆ خه‎ڵکیخە‎ڵکی کورد، به‎خته‎وه‎ریه‎کیبە‎ختە‎وە‎ریە‎کی گه‎ورهگە‎ورە پێکهێناپێکھێنا بۆ ئاشنایی له‎گه‎ڵلە‎گە‎ڵ زمان و چه‎شنه‎گه‎لیچە‎شنە‎گە‎لی ئه‎ده‎بیئە‎دە‎بی ئورووپی. ئاشنایی بهبە زمان گه‎لیگە‎لی ئورووپایی، و فه‎زاییفە‎زایی تا ڕاده‎یه‎کڕادە‎یە‎ک بێ مه‎ترسیمە‎ترسی سیاسی لهلە ئورووپا بۆبهبۆبە به‎دیبە‎دی هێنه‎ریھێنە‎ری یه‎که‎مینیە‎کە‎مین ڕۆمانی کوردی. عه‎ره‌بیعە‎رەبی شه‎مۆشە‎مۆ یان عەرەب شامیلۆڤ (1897١٨٩٧-1987١٩٨٧) یه‎که‎مینیە‎کە‎مین ڕۆمانی کوردی بهبە زاراوه‎یزاراوە‎ی کورمانجی بهبە نێوی (شوانی کورمانج) یان (شوانی باکووری) لهلە ساڵی 1935١٩٣٥ لهلە ئیره‎وانیئیرە‎وانی ئه‎رمه‎نستانئە‎رمە‎نستان بڵاوکرده‎وهبڵاوکردە‎وە. شه‎مۆشە‎مۆ کهکە لهلە کورده‎کانیکوردە‎کانی ڕووسیهڕووسیە بوو لهلە بنکه‎یبنکە‎ی رۆژهه‎ڵاترۆژھە‎ڵات ناسی زانکۆی لێنینگراد سه‎رقالیسە‎رقالی چالاکی ئه‎ده‎بیئە‎دە‎بی و فه‎رهه‎نگیفە‎رھە‎نگی بوو و به‎رده‎وامبە‎ردە‎وام کاری رۆژنامه‎وانیرۆژنامە‎وانی ئه‎کردئە‎کرد. عه‎ره‎بیعە‎رە‎بی شه‎مۆشە‎مۆ بهبە باوکی ڕۆمان نووسی کورد ناسراوهناسراوە کهکە به‎رهه‎مه‎کانیبە‎رھە‎مە‎کانی ئاوێنه‎یئاوێنە‎ی دۆخی کۆمه‎ڵایه‎تیکۆمە‎ڵایە‎تی کورده‎واریهکوردە‎واریە. شه‎مۆشە‎مۆ جگهجگە لهلە شوانی کورمانج، ڕۆمانی (دمدم) کهکە ته‎نیاتە‎نیا ڕۆمانی مێژوویی ئه‎وهئە‎وە نووسی. چیرۆکی (به‌یتبەیت) قه‎ڵایقە‎ڵای دمدم لهلە ئه‎ده‎بیئە‎دە‎بی زاره‎کیزارە‎کی کوردی دا پلهپلە و پێگه‎یپێگە‎ی تایبه‎تیتایبە‎تی هه‎یه،ھە‎یە، شەڕی دمدم شەڕێک بوو لەنێوان سەفەوییەکان و کوردە سوننەەکانی دەوڵەتی عوسمانی، ئه‌مئەم شەڕە لە ناوچەی برادۆست لە دەریاچەی ورمێ روویداوهروویداوە. هەڵەبەتھەڵەبەت پێش رۆمانی (شوانی کرمانج)، لە ساڵی ١٩٢٥دا، چیرۆکی درێژی (لە خەوما) ی جەمیل سایب و ساڵی ٢٨-١٩٢٧ چیرۆکی درێژی (مەسەلەی ویژدان) ی ئەحمەد موختار جاف نووسراوە. بەڵام هیچھیچ کام لەو دووانە نایەنە خانەی رۆمان، لەسەر چیرۆکی مەسەلەی ویژدان، مشتوومڕێکی زۆری ڕەخنەیی هەیەھەیە کە ئایا ئەم چیرۆکە ناتەواوە ڕۆمانە یان نۆڤێلێتە؟. بە هۆیھۆی تەوەری باسەکەمان ئەم لایەنە ناهووژێنینناھووژێنین و زیاتر لەسەر ڕۆمان دەدوێن. لهلە ڕۆمان نووسانی دانیشتووی یەکێتیی سۆڤیەت، ئه‎توانینئە‎توانین باس لهلە عه‎لیعە‎لی عه‎بدوولڕه‎حمان،عە‎بدوولڕە‎حمان، سه‎عیدسە‎عید ئیبۆ، حاجی جووندی و عه‎گیدعە‎گید خۆدۆ که‎ینکە‎ین کهکە گشتیان کتێبه‎کانییانکتێبە‎کانییان لهلە ئیره‎وانئیرە‎وان لهلە چاپ دا. لهلە کوردستانی عێراق فه‎زایفە‎زای ناخۆش و ئاڵۆزی سیاسی،وسیاسی، به‎ره‎نگارو بوونه‎وه‎یبە‎رە‎نگار بوونە‎وە‎ی حیزبی به‎عسبە‎عس لهلە ‌گه‌ڵگەڵ هه‎رھە‎ر چەشنە چالاکی فه‎رهه‎نگیفە‎رھە‎نگی کورد، له‌مپەڕێکیلەمپەڕێکی گه‌ورهگەورە بوو له‌به‌رهه‌مبه‌رلەبەرھەمبەر نووسه‎رانینووسە‎رانی کورد. ئیبراهیمئیبراھیم ئه‎حمه‎دئە‎حمە‎د لهلە ساڵی 1956١٩٥٦ رۆمانی (ژانی گه‎لگە‎ل) ی نووسی، به‎ڵامبە‎ڵام به‎هۆیبە‎ھۆی فه‎زایفە‎زای ناخۆش و ئیستبدادی حیزبی به‎عسبە‎عس تا ساڵی 1972١٩٧٢ نه‎یتوانینە‎یتوانی بڵاوی کاته‎وهکاتە‎وە. ئیبراهیمئیبراھیم ئه‎حمه‎دئە‎حمە‎د به‎شێکبە‎شێک لهلە ڕۆمانه‎که‎یڕۆمانە‎کە‎ی لهلە رۆژنامه‌یرۆژنامەی رزگاری لهلە سلێمانی بڵاو کرده‎وهکردە‎وە وهوە بۆ رزگار بوون لهلە سانسۆر و پێشگیری، پێشکه‎شیپێشکە‎شی کرد بهبە شه‎ڕڤانانیشە‎ڕڤانانی ئه‎لجه‎زایه‎ریئە‎لجە‎زایە‎ری. به‎شێکیبە‎شێکی زۆر لهلە نووسه‎رانینووسە‎رانی کورد به‎هۆیبە‎ھۆی نه‎بوونینە‎بوونی فه‎زایه‎کیفە‎زایە‎کی ئارام و بێ ده‎رده‎سه‎ردە‎ردە‎سە‎ر به‎رهه‎مه‎کانیانبە‎رھە‎مە‎کانیان لهلە ئووروپا چاپ ده‎کرتدە‎کرت. ئه‎مه‌شئە‎مەش یه‎کێکیە‎کێک لهلە هۆیهھۆیە هه‎رهھە‎رە گرینگه‎کانیگرینگە‎کانی ئاشنا نه‎بۆنینە‎بۆنی خه‎ڵکیخە‎ڵکی کورد له‎گه‎ڵلە‎گە‎ڵ به‎شیکیبە‎شیکی زۆر لهلە ئه‎ده‎بیاتیئە‎دە‎بیاتی نووسراوی کورد بوو. ڕه‎حیمڕە‎حیم قازی لهلە کورده‎کانیکوردە‎کانی کوردستانی ئێران یه‎که‎مینیە‎کە‎مین ڕۆمانی بە ناوی (پێشمەرگە) لهلە ساڵی 1961١٩٦١ لهلە ئیره‎وانئیرە‎وان بڵاوکردوهبڵاوکردوە. مارف خه‎زنه‎دارخە‎زنە‎دار و جه‎مالجە‎مال نه‎به‎زنە‎بە‎ز له‎ولە‎و نووسه‎رانهنووسە‎رانە بوون کهکە به‎رهه‎مه‎کانیانبە‎رھە‎مە‎کانیان لهلە ئاڵمان و مۆسکۆ بڵاوکردوهبڵاوکردوە. لهلە دووا ده‎یه‎‎یدە‎یە‎‎ی هه‎شتاھە‎شتا ڕۆمانی کوردی بهبە سه‎قامێکیسە‎قامێکی زیاتر و شێوازگه‎لیشێوازگە‎لی چڕ و پڕتر هاتهھاتە کایه‎وهکایە‎وە. لهلە لایه‎کلایە‎ک فه‎زایفە‎زای ئارامی سیاسی و له‎لایه‎کی‎ترلە‎لایە‎کی‎تر زیاد بوونی رێژه‎یرێژە‎ی خوێنه‎رانیخوێنە‎رانی کوردی زان و کوردی نووس، بوو به‎هۆیبە‎ھۆی ئه‎وهئە‎وە کهکە نووسه‎رانینووسە‎رانی کورد لهلە ناوه‎ڕۆکناوە‎ڕۆک و فۆرم‌دا چه‎شنه‎گه‎لیچە‎شنە‎گە‎لی ئه‎ده‎بیئە‎دە‎بی جیاواز به‎ئه‎زموونبە‎ئە‎زموون ده‎ربێنندە‎ربێنن. گێڕانه‎وه‎یگێڕانە‎وە‎ی کێشه‎گه‎لیکێشە‎گە‎لی کۆمه‎لایه‎تیکۆمە‎لایە‎تی- سیاسی بهبە شێوازی (ڕیالیسمی سێحراوی) بۆ به‎ختیارعه‎لیبە‎ختیارعە‎لی و سووریالیسم بۆ شێرزاد حه‎سه‎نحە‎سە‎ن ده‎ره‎تانێکیدە‎رە‎تانێکی فۆرمی، بۆ رزگاری لهلە شێوازه‎کانیشێوازە‎کانی پێشوو بوو. هه‎نووکهھە‎نووکە ناوه‎ڕۆکیناوە‎ڕۆکی به‎َشێکیبە‎َشێکی زۆر لهلە ڕۆمانی کوردی گێڕانه‎وه‎یگێڕانە‎وە‎ی کێشه‎گه‎لیکێشە‎گە‎لی په‎نابه‎رایه‎تی،پە‎نابە‎رایە‎تی، ڕه‎خنهڕە‎خنە لهلە توندوتیژی به‌رامبه‌ربەرامبەر بهبە ژنان، عه‎شقعە‎شق و هه‎سته‎کانیھە‎ستە‎کانی مرۆڤ و نیشان‎دانی فه‎زایفە‎زای ته‎متە‎م گرتووی ژیانی مرۆڤهمرۆڤە. شێرزاد هه‎ینیھە‎ینی لهلە ڕۆمانی (سوتانی به‎فربە‎فر) و ئه‎نورئە‎نور محه‎مه‎دمحە‎مە‎د لهلە ڕۆمانی (سه‎گسە‎گ دۆست) باس لهلە کێشه‎گه‎لیکێشە‎گە‎لی په‎نابه‎رانپە‎نابە‎ران ده‎که‎ندە‎کە‎ن. شێرزاد حه‎سه‎نحە‎سە‎ن لهلە ڕۆمانی (حه‎سارحە‎سار و سه‎گه‎کانیسە‎گە‎کانی باوکم) به‎ربە‎ر هه‎ڵستیھە‎ڵستی -باوک سالاری- ده‎بێته‎وهدە‎بێتە‎وە و، بهبە مێتۆدی ده‎رووندە‎روون شیکاری فرۆیدی تاوتۆی خه‎ساره‎کانیخە‎سارە‎کانی ئه‎مئە‎م کێشه‎یهکێشە‎یە ده‎کادە‎کا. کاروان عومه‎رعومە‎ر کاکەسوور لهلە ڕۆمانی (ماسی) خۆشه‎ویستیخۆشە‎ویستی کچێک بهبە دایکی لهلە نامه‎کانی‎دانامە‎کانی‎دا نیشان ده‎داتدە‎دات. عه‎تاعە‎تا نه‎هایینە‎ھایی لهلە ڕۆمانی (گوڵی شۆران) دا بهبە یارمه‎تییارمە‎تی لهلە به‎ستێنیبە‎ستێنی چیرۆکی (لاس و خه‎زاڵخە‎زاڵ) باس لهلە مرۆڤێک ده‎کادە‎کا کهکە بۆ گه‎یشتنگە‎یشتن بهبە هیواکانیھیواکانی سه‎فرسە‎فر ده‎کاتدە‎کات و له‎گه‎ڕانه‎وهلە‎گە‎ڕانە‎وە دا تووشی قه‎یرانقە‎یران و ناکۆکی ده‎بێتەوەدە‎بێتەوە. فه‎تاحفە‎تاح ئه‎میریئە‎میری لهلە دوو ڕۆمانی (هاوارەبەرەھاوارەبەرە) و (میرزا) بهبە که‎ڵککە‎ڵک وه‎رگرتنوە‎رگرتن لهلە زاره‎وه‎یزارە‎وە‎ی ناوچه‎یی،ناوچە‎یی، ژیانی خه‎ڵکیخە‎ڵکی لادێ لهلە مه‎زرامە‎زرا و هه‎ڵسووھە‎ڵسوو که‎وته‎کانیانکە‎وتە‎کانیان باس ده‎کاتدە‎کات. <ref>ڕۆمانی کوردی، ئاوێنەی کەسایەتی خاوەن کێشە، [[کاوان محەمەدپوور]]</ref>
 
== سەرچاوەکان ==
<references/>
*فەرهەنگی فەرھەنگی زاراوەی ئەدەبی و ڕەخنەیی - نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد.
[[پۆل:پەخشان]]
[[پۆل:خەیاڵ]]
١٠٬٤٢٩

دەستکاری