جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «کیشوەر»

ب
گەڕاندنەوەی دەستکارییەکانی Samanhagh (لێدوان) بۆ دوایین پێداچوونەوەی Dexbot
تاگەکان: دەستکاریی مۆبایل بە وێبی مۆبایل دەستکاری کراوە دەستکاریی دیداری
ب (گەڕاندنەوەی دەستکارییەکانی Samanhagh (لێدوان) بۆ دوایین پێداچوونەوەی Dexbot)
[[پەڕگە:Continents by colour simpler.png|وێنۆک|چەپ|300px|نەخشەیەک کە کیشوەرەکان نیشان دەدات:<br /><span style="background: #008000;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> ئەمریکای<br /><span style="background: #0040ff;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> ئانتارکتیکا<br /><span style="background: #fed52e;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> ئەفریقا<br /><span style="background: #c10000;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> ئەورووپا<br /><span style="background: #f33e01;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> ئاسیا<br /><span style="background: #c04080;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> ئۆسترالیا]]
 
'''قاڵگهکیشوەر'''، بە پانتاییەکی وشکانی فراوان ئەوترێت کە گەورەتر بێت لە دوورگە، لەگەڵ ئەوەی ئەو ڕێگەیەی کە وشکانی پێ دیاریی ئەکرێت کە کیشوەربێت یان دوورگەیەکی گەورە، ئەگۆڕێت لە نێوان جوگرافییەکان و لێکۆڵەرەوەکانی زانستی زەوی، و ئەم جیاوازە دەرکەوتووە لە ژمارەی قاڕەکان لە دابەشکاردنە جیاوازەکاندا، کیشوەرەکان بە گشتی لە ڕووی [[پێکھات|بڕیار]]ەوە دیاری دەکرێن تا لە ڕووی [[پێومان|پێوەر]]ێکی ڕوونەوە. حەوت ھەرێم ھەن کە زۆرجاران وەکوو کیشوەر دەناسرێن کە لە گەوەرەوە بۆ بچووک ئەمانەن:
* [[ئاسیا]]
* [[ئەفریقا]]
بە [[پێکھات]]، "کیشوەرەکان وەکوو وشکاییگەلێکی لێکدابڕاوی گەورە و یەکپارچە دەناسرێن کە گۆڕەپانێکی ئاوی لە یەک جیایان بکاتەوە". زۆرێک لەو حەوت ھەرێمەی سەرەوە لەم پێناسەیەدا جێ ناگرن! لەبەرئەوەی کە بە ئاو لە یەک جیا نەبوونەتەوە. ھەروەھا ئەو پێومانە ئارمانییە کە دەبێت ھەر کامیان تەنێکی گەورە و یاکپارچە بن، زۆرجار لەبەر ھەڵکەوتنی [[ڕەفەی کیشوەری]] و [[دوورگە]]کان لە ناو سنووری کیشوەرکان دا، چاوپۆشی لێدەکرێت.
 
=== سنووری قاڵگهکیشوەرەکان ===
باریکترین مانای قاڵگهکیشوەر ئەوەیە کە: ڕووبەرێکی بێناوبڕە لە وشکایی کە کەنارەکانی دەریا یان ھەر چەشنە سنوورێکی سرووشتیی دیکە، لێوارەکانی پێکبێنن. لەم مانایەدا دەستەواژەی [[ئەورووپای کیشوەری|قاڵگەی ئەورووپا]] بۆ ئاماژەدان بە وشکایی سەرەکیی ئەورووپا، بە ھەڵاوێرکردنی دوورگەلێک وەکوو [[بەریتانیای مەزن]]، [[ئایرلەند]] و [[ئایسلەند]] بەکاردەبرێت. وە دەستەواژەی ''ئۆسترالیای کیشوەری'' دەتوانێت ئاماژە بدات بە وشکایی سەرەکیی ئۆسترالیا، بە ھەڵاوێرکردنی [[تاسمانیا]]. ھەر بەو شێوەیە، [[ئەیالەتە یەکگرتووەکانی کیشوەری|ئەیالەتە یەکگرتووەکانی قاڵگه]] ئاماژە دەدات بە ٤٨ ئەیالەتی یەکگرتووی بێناوبڕ لە ناوەندی ئەمریکای باکووردا (کە بۆی ھەیە [[ئالاسکا]]ش بخرێتە سەری) بەھەڵاوێرکردنی [[ھاوایی]] کە [[کۆمەڵە دوورگە]]یەکە ھەڵکوەتوو لە [[ئوقیانووسی پاسیفیک]]دا.
 
لە ڕوانگەی [[زەویناسی]] یان [[جیۆگرافیی فیزیکی]]یەوە، ''کیشوەر'' بۆی ھەیە کە ھەندێک ئەولاتر لە وشکاییشی تێبکەوێت. واتە ئەو ناحەیەی پاڵدەستی کە چۆتە ژێر ئاو و زۆریش قووڵ نیە، ئەو شوێنەی کە پێی دەڵێن: [[ڕەفەی کیشوەری|ڕەفەی قاڵگەی]]، ھەروەھا ئەو دوورگانەی کە لە سەر ئەو ڕەفە ھەڵکەوتوون ([[دوورگە|دوورگەکانی قاڵگەیکیشوەری]]). لەم ڕوانگەوە، لێواری ڕەفەی کیشوەری سنووری ڕاستەقینەی کیشوەرە و دوورگەکانی بەریتانیای مەزن و ئایرلەند بەشێکن لە ئەورووپا و ئۆسترالیا و [[نیوگینی]] پێکەوە کیشوەرێک پێکدێنن ([[ئۆسترالیا-نیوگینی]]).
 
وەکوو پێکھاتەیەکی فەرھەنگی، چەمکی کیشوەر دەتوانێت دوورتر لە ڕەفەی کیشوەریش بڕوات تا [[دوورگە|دوورگەکانی ئوقیانووسی]] و [[پاژە کیشوەرییەکان|پاژە قاڵگه ییەکان]]یشی تێبکەوێت. بەم شێوە، ئایسلەندیش وەکوو بەشێک لە ئەورووپا و [[ماداگاسکار]]یش وەکوو بەشێک لە ئەفریقا لەبەرچاودەگیردرێت.
 
=== جیاکردنەوەی قاڵگەکانکیشوەرەکان ===
 
ئەو پێومانە ئارمانییە کە ھەر قاڵگەێککیشوەرێک وشکایییەکی جیاواز بێت، زۆر بەئاسایی لەبەر ھەندێک بڕیارگەلی مێژوویی و دڵخوازانە چاوپۆشی لێیدەکرێت. لەو حەوت ھەرێمەی کە زۆرتر باوە وەکوو قاڵگەێککیشوەرێک بناسرێن، تەنیا ئانتارکتیکا و ئۆسترالیا بەئاشکرا لە کیشوەرەکانی دیکە جیاوازن.
 
ھەندێک لە قاڵگەکانکیشوەرەکان نە وەکوو تەنگەلێکی بەتەواوی جیاواز، بەڵکوو وەکوو وشکاییگەلێکی کەم‌تازۆر جیاواز پێناسە دەکرێن. ئاسیا و ئەفریقا لە رێگای [[باریکەی سوێز]]ەوە، وە ئەمریکای باکوور و باشوور لە رێگای [[باریکەی پاناما]]وە پێکەوە لێکاون. ھەر دووی ئەم [[باریکە|باریکانە]] بە بەراورد لەگەڵ ئەو وشکایییانەی پێکەوە دەیلکێنن، زۆر باریکن و لە سەر ھەردووکیان کاناڵگەلی دەسکرد درووست کراوە ([[کاناڵی سوێز]] و [[کاناڵی پاناما]]) کە بە شێوەیەکی کاریگەر وشکایییەکان لێک جیادەکەنەوە.
 
دابەشکردنی وشکایی [[ئوراسیا]] بە دوو لەتی ئاسیا و ئەورووپا کارێکی نائاساییە، لەبەرئەوە کە ھیچ دەریایەک جیایانی نەکردۆتەوە. ڕوانگەیەک ھەیە کە ئوراسیا بۆخۆی بە قاڵگەێکیکیشوەرێکی تاک دادەنێت و جیھان دابەشدەکات بە شەش کیشوەرەوە. ئەم ڕوانگەیە لەلایەن ھەندێک لە جیۆگرافیزانانەوە ھەڵگیراوە و لە [[ڕووسیە]] (کە بە سەر ئاسیا ە ئەورووپادا کێشراوە)، وڵاتانی ئەورووپای شەرقی و لە [[ژاپۆن]] بە باشتر دەزانرێت.
 
شکاندنی ئوراسیا بە ئەورووپا و ئاسیا بڕوای ھەندێک کەسانە کە پاشماوەی [[یورۆسەنتریزم]]ن: "لە ڕووی جۆراوجۆریی فیزیکی، فەرھەنگی و مێژوویییەوە، دەکرێت [[چین]] و [[ھێند]] لەگەڵ تەواوی وشکایی ئەورووپا، نەک لەگەڵ یەک وڵاتی ئەورووپایی تەنیادا، بەراورد بکرێن. ھەڵسەنگاندنێکی باشتر دەتوانێت [[فەڕانسە]]، نەک لەگەڵ گشت ھندستان، بەڵکوو تەنیا لەگەڵ یەک ئەیالەتی ئەو وڵاتە وەکوو [[ئوتار پرادێش]]، بەراورد بکات". بە ھەر حاڵ، لەبەر ھۆکارگەلی مێژوویی و فەرھەنگی، ڕوانین بە ئەورووپا وەکوو کیشوەرێکی جیاواز ھەر بەردەوامە.
ئەگەر کیشوەر وەکوو وشکایییەکی جیاواز پێناسە بکرێت کە ھەموو وشکایییە پێکلکاوەکانی تەنێک لە خۆ بگرێت، ئەوکات ئەورووپا، ئاسیا و ئەفریقا یەک کیشوەر پێکدەھێنن کە بە زۆر ناو دەناسرێت، لەوانە: [[ئافرۆ-ئوراسیا]]. ئەمە مۆدێلێکی چوار-کیشوەری، بریتی لە: ئافرۆ-ئوراسیا، [[ئەمریکاکان|ئەمریکا]]، ئانتارکتیکا، وە ئۆسترالیا بەرھەم دێنێت .
 
=== ژمارەی قاڵگەکانکیشوەرەکان ===
ژمارەی کیشوەرەکانی زەوی ئەگۆڕێت بە پێی گۆشەنیگا و تێروانینە جوگرافییەکان، و بەم شێوەی خوارەوە پۆڵێنکراون
<center>
</center>
== ڕووبەر و دانیشتوان ==
تێکڕای ڕووبەری ھەموو قاڵگەکانقاڕەکان ١٤٨،٦٤٧،٠٠٠کم²، یان نزیکەی %٢٩ سەر ڕووی زەوی ئەگرێتەوە کە تێکڕای ڕووبەری زەوی ٥١٠،٠٦٥،٦٠٠کم².
 
لەم خشتەیەی خوارەوە، ڕووبەر و ژمارەی دانیشتوان بە پێی مۆدێلی حەوت کیشوەری بە پوختی دانراوە؛
 
 
== قاڵگەیکیشوەری ئاسیا ==
{{سەرەکی|ئاسیا}}
*ژمارەی دەوڵەتەکان: ٤٧ دەوڵەت بە فەڕمی ناسێنراون، لەگەڵ ٤ دەسەڵاتی نیمچەسەربەخۆدا.
*گرنگترین بەرهەمە کشتوکاڵیەکان: برنج، گەنم، زەیتون، پاقلە، قامیشی شەکر، گوێزی هیندی، چا، خورما، ترشەمەنییەکان، لۆکە، لاستیک، تەختە.
*سەروەتە کانزایی وکانییەکان: پەترۆل، ئاڵتون، یۆکسیت، خەڵوزی مسین، قوڕقوشم، ئەلەمنیۆم، ئاسن، مەنگەنیز.
== قاڵگەیکیشوەری ئەفریقا ==
{{سەرەکی|ئەفریقا}}
*ژمارەی دەوڵەتەکان: ٥١ دەوڵەتی سەربەخۆ
*گرنگترین بەرهەمە کشتوکاڵیەکان:گەنم، گەنمەشامی، زەیتون، ترێ، قامیشی شەکر، خورما، ترشەمەنییەکان، پاقلەی سوودانی، مۆز، لۆکە، لاستیک.
*سەروەتە کانزایی وکانییەکان:بەترۆل، خەڵوز، ئاسن، مس، ئاڵتون، ئەڵماس، فۆسفات، کۆبالت، کرۆم، تەنەکە.
== قاڵگەیکیشوەری ئەوروپا ==
{{سەرەکی|ئەوروپا}}
*ژمارەی دەوڵەتەکان: ٥٣ دەوڵەتی سەربەخۆ
*گرنگترین بەرهەمە کشتوکاڵیەکان:گەنم، گەنمەشامی، جۆ، برنج، چەوەندەر، لۆکە، زەیتون، ترێ، ترشەمەنییەکان، تەختە.
*سەروەتە کانزایی وکانییەکان: بەترۆل، خەڵوز، نیکل، بۆکسیت، ئاسن، زینگ، مەنگەنیز، گۆگرد، قوڵڕقوشم، مس، جیوە.
== قاڵگەیکیشوەری ئەمریکای باکوور ==
{{سەرەکی| ئەمریکای باکوور }}
*ژمارەی دەوڵەتەکان: ٣٧ دەوڵەتی سەربەخۆ
*گرنگترین بەرهەمە کشتوکاڵیەکان: گەنم، گەنمەشامی، میوە، ترێ، (شۆڤان)، شەکر، قاوە، لۆکە، مۆز، تەختە.
*سەروەتە کانزایی وکانییەکان: پەترۆل، خەڵوز، نیکل، تەنەکە، گۆگرد، فۆسفات، بۆکسیت، مس، ئاسن، قوڕقوشم، زینگ، زیو، ئاڵتون.
== قاڵگەیکیشوەری ئەمریکای باشوور ==
{{سەرەکی| ئەمریکای باشوور }}
*ژمارەی دەوڵەتەکان: ١٢ دەوڵەت
*گرنگترین بەرهەمە کشتوکاڵیەکان: مۆز، ترشەمەنییەکان، کەتان، قاوە، کاکاو، قامیشی شەکر، ترێ، گەنم، گەنمەشامی، لۆکە، لاستیک، تەختە.
*سەروەتە کانزایی وکانییەکان: پەترۆل، خەڵوز، ئەلەمنیۆم، زمیرد، ئەڵماس، بۆکسیت، مس، ئاسن، مەنگەنیز، زیو، ئاڵتون.
== قاڵگەیکیشوەری ئوسترالیا یان ئووقیانووسیا ==
{{سەرەکی|ئۆسترالیا (کیشوەر)}}
*ژمارەی دەوڵەتەکان: یەک دەوڵەت (٣٢ ویلایەت)