کوردانی خۆراسان: جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکان

شائەمراز، تاگی خاوێنکردن
(تاگی بێ‌سەرچاوە)
(شائەمراز، تاگی خاوێنکردن)
{{خاوێنکردن}}
{{بێ سەرچاوە}}
'''کوردەکانی خوراسان''' بەشێک لە خەڵکی [[کورد]]ن کە لە باکووری خوراساندا لە وڵاتی [[ئێران]] نیشتەجێن. بە شێوەزاری [[کرمانجی|کورمانجی]] قسە دەکەن و لە ئێستەدا جەماوەریان دەگاتە یەک ملوێن و پێنسەد ھەزار کەس. ئەم کوردانە لە سەردەمی [[شا عەباسی سەفەوی]]دا لە لای [[ورمێ]]وە بۆ خوراسان کۆچ دراون.
 
'''کوردانی خوراسان و هەرێمەکانیھەرێمەکانی دەوروبەر:'''
 
خەڵکی کورد لە مێژوودا راستی هەمووھەموو جۆرە هێرشێکھێرشێک هاتووەھاتووە و لە هەرھەر جێگایەک کە ژیاوە دەست بە پاراستنی خۆی کردووە. کۆچبەرکردنی گەلی کورد لە زێیدی خۆیان یەک لەو بابەتە گرینگانە بووە کە دژمنانی گەل و خاکی کورد بەکاریان هێناوەھێناوە تا بتوانن شۆڕشی کورد تێک بدەن و بتوانن لە داگیرکەری بەردەوام ببنەوە و دووبەرەکردنی کورد بە دەستی داگیرکەران بووەتە ئامانجی داگیرکەران.
'''کوردانی خوراسان و هەرێمەکانی دەوروبەر:'''
 
ژمارەیێکی بەرچاو لە کورد کە لە باکووری رۆژهەلاتیرۆژھەلاتی ئێران دەژین کە بەناوی کوردانی خوراسان دەناسرێت ،دەناسرێت، بە گوێرەی ئاماری حکۆمەتی ئێران ژمارەیان  زیاتر لە ٢ملیۆن٢میلیۆن مەزەندە دەکرێت. شارەکانی شێروان، بژنۆرت، قۆچان، ئەسفەرایین، مانە، سملقان، فارووج، ئاشخانە، شۆقان، چناران، دەرەگەز و بەشێک گەورە لە شاری مەشهەدمەشھەد و سەبزەوار و نێیشابوور کوردن. کوردانی تورکمەنستان کە ژمارەیان دەگاتە ٥٠٠هەزار٥٠٠ھەزار کەس لە شارەکانی فیرۆزە، ئەشق ئاوات پایەتەختی تورکمەنستان دەژین . لە سنووری ناوبەری پاکستان و ئەفغانستان و ئێرانیش نێزیک یەک ملیۆنمیلیۆن کورد دەژین. بەشێک لە ئەشیرەتەکانی قارەمانی، زەنگەنە، کاوانی، سێویدی، پازۆکی، زەفەری، ئاماری، چەمیشگەزەک، تۆپی، حەیدەری، شادی، شامی، جەلالی، کەلهۆریکەلھۆری و... لە بەشەی رۆژهەلاتیرۆژھەلاتی ناوەراست دەژین. رێژەیی کورد لە سەدا ٧٠یی شارەکان دەبێت. کورد لە خۆراسان لە رووبەری ٧٥٠٠٠ کم چارگۆشەدا دەژین.
خەڵکی کورد لە مێژوودا راستی هەموو جۆرە هێرشێک هاتووە و لە هەر جێگایەک کە ژیاوە دەست بە پاراستنی خۆی کردووە. کۆچبەرکردنی گەلی کورد لە زێیدی خۆیان یەک لەو بابەتە گرینگانە بووە کە دژمنانی گەل و خاکی کورد بەکاریان هێناوە تا بتوانن شۆڕشی کورد تێک بدەن و بتوانن لە داگیرکەری بەردەوام ببنەوە و دووبەرەکردنی کورد بە دەستی داگیرکەران بووەتە ئامانجی داگیرکەران.
 
 '''هۆکارەکانیھۆکارەکانی دوورخستنەوەی کورد یان کۆچبەربوونیان بۆ خوراسان و ناوچەکانی دەوروبەری:'''
ژمارەیێکی بەرچاو لە کورد کە لە باکووری رۆژهەلاتی ئێران دەژین کە بەناوی کوردانی خوراسان دەناسرێت ، بە گوێرەی ئاماری حکۆمەتی ئێران ژمارەیان  زیاتر لە ٢ملیۆن مەزەندە دەکرێت. شارەکانی شێروان، بژنۆرت، قۆچان، ئەسفەرایین، مانە، سملقان، فارووج، ئاشخانە، شۆقان، چناران، دەرەگەز و بەشێک گەورە لە شاری مەشهەد و سەبزەوار و نێیشابوور کوردن. کوردانی تورکمەنستان کە ژمارەیان دەگاتە ٥٠٠هەزار کەس لە شارەکانی فیرۆزە، ئەشق ئاوات پایەتەختی تورکمەنستان دەژین . لە سنووری ناوبەری پاکستان و ئەفغانستان و ئێرانیش نێزیک یەک ملیۆن کورد دەژین. بەشێک لە ئەشیرەتەکانی قارەمانی، زەنگەنە، کاوانی، سێویدی، پازۆکی، زەفەری، ئاماری، چەمیشگەزەک، تۆپی، حەیدەری، شادی، شامی، جەلالی، کەلهۆری و... لە بەشەی رۆژهەلاتی ناوەراست دەژین. رێژەیی کورد لە سەدا ٧٠یی شارەکان دەبێت. کورد لە خۆراسان لە رووبەری ٧٥٠٠٠ کم چارگۆشەدا دەژین.
 
# کورد یەک لە کۆنترین گەلانی رۆژهەلاتیرۆژھەلاتی ناویندایە و لە هەمووھەموو بەشەکانی بەڵاو بووەتەوە.
 '''هۆکارەکانی دوورخستنەوەی کورد یان کۆچبەربوونیان بۆ خوراسان و ناوچەکانی دەوروبەری:'''
# لە سەردەمی حکومەتی مادەکان بەشەک لە کورد لەم هەرێمەھەرێمە دەژیان.
 
# لە ساڵی ١٥٩٨ تا ساڵی ١٦٠١، دوایی شەڕی چالدوران بە مەبەستی بەرگری کردن لە سنوورەکانی رۆژهەلاتیرۆژھەلاتی ئێران لە لە سەردەستی شاهشاە ئەباسی سەفەوی کۆچی خوراسان دەکەن، لەم ساڵانە دە ٦٠٠٠٠ ماڵباتی کورد بەرەوە خورسان کۆچبەر دەبن.
#کورد یەک لە کۆنترین گەلانی رۆژهەلاتی ناویندایە و لە هەموو بەشەکانی بەڵاو بووەتەوە.
# لە سەردەمی نادرشاهینادرشاھی ئەفشار(١٧٤٧-١٧٣٥ز) کە بە پێی بەڵگە مێژووەکان پاشایەکی کورد بووە بە مەبەستی بەسەربازگرتنیان رەوانەیی خوراسان بوونە،
#لە سەردەمی حکومەتی مادەکان بەشەک لە کورد لەم هەرێمە دەژیان.
# دوو ئامانجی سەرەکی بەربەڵاو بوونی گەلی کورد و ئاوارەبوونیان، تێکشکاندنی شۆرەشی کورد و پاراستنی سنۆرەکانی ئێران بووە.
#لە ساڵی ١٥٩٨ تا ساڵی ١٦٠١، دوایی شەڕی چالدوران بە مەبەستی بەرگری کردن لە سنوورەکانی رۆژهەلاتی ئێران لە لە سەردەستی شاه ئەباسی سەفەوی کۆچی خوراسان دەکەن، لەم ساڵانە دە ٦٠٠٠٠ ماڵباتی کورد بەرەوە خورسان کۆچبەر دەبن.
# دوایی پاراستنی سنوورەکان، هێمنھێمن کردن و دەرکردنی هێزەھێزە تورکمەن، قەزاق، ئۆزبەک و تەتارەکان، پاشایی حکومەتی سەفەویان داواکاریەکانی کورد وەکۆ هەرێمێکھەرێمێک سەربەخۆ پشتگۆ دەخات. کورد لەوێندەر دەبێتە سەربازی ئەم حکۆمەتەنا، جارجاران دەست بە شۆڕش دەکەن و شۆڕشەکانیان تێکديشکەندرێتتێکدیشکەندرێت. لە ساڵی ١٨٨١ بە پێی پەیماننامەیی ئاخال کە شاری فیرۆزە شاری کوردی دەفرۆشێت بە سۆڤیەت، سەردار ئێوەزخان لە سالی ١٨٩٠ دەست بە شەڕی پارتیزانی دەکات. دوایی فرۆشتنی ٣٠٠ کچی کورد (هەرھەر کامیان بە نیو تەن گەنم وەکە زەریبە لە ساڵی ١٩٠٥) بە تورکمەنان لە لایی حکومەتی ناوەندی دەبێتە هۆییھۆیی نەرازایەتی خەلکی کورد جەجۆخان شۆڕێشەکی گەورە دەکات و شارەکانی شیروان و بەشێک لە قۆچان کۆنترۆل دەکات.
#لە سەردەمی نادرشاهی ئەفشار(١٧٤٧-١٧٣٥ز) کە بە پێی بەڵگە مێژووەکان پاشایەکی کورد بووە بە مەبەستی بەسەربازگرتنیان رەوانەیی خوراسان بوونە،
# لە ساڵانی ١٩١٧، خدوو سەردار و ١٩٢١ تا ١٩٢٧ شۆرەشی فەرەجۆلاخان بە هۆییھۆیی نەبوونی بەرەیی ئێکگرتوویی کورد شۆڕشی کورد لە خوراسان ناو دەچێت. زۆربەیی کوردانی خوراسان شیعەن وبە شێوەزاری کورمانجی ژووروو قسە دەکەن. نەبوونی ناوەندەکانی کوردی سەربەخۆ و ئاستی رەوشەنبیری و لاوازی نەتەوی لە ناو کوردەکانی خوراساندا بووەتەوە هۆکاریھۆکاری بەکارهێنانیبەکارھێنانی کورد بو ئامانجی  دژمنانی گەلی کورد. لە ساڵەکانی رابڕدوودا چەند گۆڤار و رۆژنامە بە زمانی کوردی لەو ناوچەیە بەڵاو دەبوون کەچی دوایی ماوەیێک رایانگیران. تەنیا دەزگایی راگەیاندنی کوردی لە خوراسان رادیۆ کورمانجی یە کە نیو کاتژمێر لە رۆژدا بڵاو دەبێتەوە. پێشهاتەکانیپێشھاتەکانی هەرێمیھەرێمی کوردستان و مەدیایی کوردی بۆکوردانی خوراسان جێگای سەڕنج بووە و تووانیەتی لە خوراسان جێگایی خۆی بکاتەوە، بەڵام نەبوونی پێوەندی لە استی پێویست لەگەڵ بەشەکانی کوردستان و دووربوونی رێکا کەلتووری ئەم هەرێمیھەرێمی کوردیە لە خوراسان و زمانی کوردی لە مەترسیدایە.
#دوو ئامانجی سەرەکی بەربەڵاو بوونی گەلی کورد و ئاوارەبوونیان، تێکشکاندنی شۆرەشی کورد و پاراستنی سنۆرەکانی ئێران بووە.
#دوایی پاراستنی سنوورەکان، هێمن کردن و دەرکردنی هێزە تورکمەن، قەزاق، ئۆزبەک و تەتارەکان، پاشایی حکومەتی سەفەویان داواکاریەکانی کورد وەکۆ هەرێمێک سەربەخۆ پشتگۆ دەخات. کورد لەوێندەر دەبێتە سەربازی ئەم حکۆمەتەنا، جارجاران دەست بە شۆڕش دەکەن و شۆڕشەکانیان تێکديشکەندرێت. لە ساڵی ١٨٨١ بە پێی پەیماننامەیی ئاخال کە شاری فیرۆزە شاری کوردی دەفرۆشێت بە سۆڤیەت، سەردار ئێوەزخان لە سالی ١٨٩٠ دەست بە شەڕی پارتیزانی دەکات. دوایی فرۆشتنی ٣٠٠ کچی کورد(هەر کامیان بە نیو تەن گەنم وەکە زەریبە لە ساڵی ١٩٠٥) بە تورکمەنان لە لایی حکومەتی ناوەندی دەبێتە هۆیی نەرازایەتی خەلکی کورد جەجۆخان شۆڕێشەکی گەورە دەکات و شارەکانی شیروان و بەشێک لە قۆچان کۆنترۆل دەکات.
#لە ساڵانی ١٩١٧، خدوو سەردار و ١٩٢١ تا ١٩٢٧ شۆرەشی فەرەجۆلاخان بە هۆیی نەبوونی بەرەیی ئێکگرتوویی کورد شۆڕشی کورد لە خوراسان ناو دەچێت. زۆربەیی کوردانی خوراسان شیعەن وبە شێوەزاری کورمانجی ژووروو قسە دەکەن. نەبوونی ناوەندەکانی کوردی سەربەخۆ و ئاستی رەوشەنبیری و لاوازی نەتەوی لە ناو کوردەکانی خوراساندا بووەتەوە هۆکاری بەکارهێنانی کورد بو ئامانجی  دژمنانی گەلی کورد. لە ساڵەکانی رابڕدوودا چەند گۆڤار و رۆژنامە بە زمانی کوردی لەو ناوچەیە بەڵاو دەبوون کەچی دوایی ماوەیێک رایانگیران. تەنیا دەزگایی راگەیاندنی کوردی لە خوراسان رادیۆ کورمانجی یە کە نیو کاتژمێر لە رۆژدا بڵاو دەبێتەوە. پێشهاتەکانی هەرێمی کوردستان و مەدیایی کوردی بۆکوردانی خوراسان جێگای سەڕنج بووە و تووانیەتی لە خوراسان جێگایی خۆی بکاتەوە، بەڵام نەبوونی پێوەندی لە استی پێویست لەگەڵ بەشەکانی کوردستان و دووربوونی رێکا کەلتووری ئەم هەرێمی کوردیە لە خوراسان و زمانی کوردی لە مەترسیدایە.
 
[[پۆل:پارێزگای خۆراسانی باکوور]]
١٣٬٤٢٢

دەستکاری