جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «ئەفلاتوون»

چاکسازی
(چاکسازی)
| ماڵپەڕ =
}}
'''پلاتۆن''' یان '''ئەفلاتوون''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: Πλάτων پلاتۆن؛ ٤٢٨-٤٢٧ پ.ز - ٣٤٨-٣٤٧ پ.ز) یەکێکە لە ناودارترین [[فەیلەسووف|فەیلەسوفان]] و [[بیرکار|بیرکارانی]] ھەموو سەردەمان. ئەو خەڵکی [[یۆنانی کۆن|یۆنانی دێرین]] و لەدایکبووی [[ئەسینا]] بوو. ھەر لەو شارەدا بوو کە [[ئاکادیمیای پلاتۆنی|ئاکادیمیاکەی خۆی]] دامەزراند، واتە یەکەم دامەزراوەی خوێندنی باڵا لە [[جیھانی ڕۆژاوایی|جیھانی ڕۆژاوادا]]. پلاتۆن ھاوڕێ لەگەڵ [[سوکرات]] کە مامۆستای بوو وە [[ئەرستۆ]] کە قوتابیی بوو، بناغەکانی [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] و [[زانست|زانستیان]] دامه‌زراند. پلاتۆن قوتابیی سوکرات بوو و بیرەکانی سوکرات ھەمان کاریگەرییان دانا لەسەری کە کوشتنە نادادپەروەرانەکەی داینا.
 
لێھاتووییی پلاتۆن وەکوو نووسەر لە [[وتوووێژەکانی سوکرات|دیالۆگە سوکراتییەکان]]یدادەردەکەوێ؛ سی و شەش دیالۆگ و سێزدە نامە ماون کە ھەموویان لەپاڵ ئەو دەدرێن.
 
== ژیان ==
{{کۆلکە}}
ئەفلاتوون لە ئەسینا لە دایک بووە و ساڵی لە دایک بونی بە شێوەیە ورد دیاری کراو نییە و نەزانراوە، بەڵام بە پێی ئەو بەڵگانەی بە بەردەستمانایە لە نێوان ساڵی "٤٢٣ - ٤٢٩" (پ. ز) لە دای بوە، ئەفلاتوون زۆربەی زۆری ژیانی لە ئەسینا بەسەر بردووە، لەو سەردەمەی زانستە یۆنانیەکان لە ئەوپەڕی بەرزیدا بووە کە بە "سەردەمی بیرکلیس" ناسراوە، ئەفلاتوون لە خێزانێی بەناوبانگی خانەدانی ئەو سەردەمەی کۆمەڵگای یۆنانی بووە، وە باوکی ناسراو بوە بە "أریستۆن".
 
== بەرھەمەکان ==
بەرھەمەکانی ئەفلاتوون ئەبوایە بە شێوەیەکی زنجیرەکی بنوسرایە، بەڵام لە بەرھەمەانیدا تێکەڵیەک ئەبینرێت و لە بەرھەمەکانیدا ئەبینین کە چارەسەری جیاوازی بۆ کێشەکان دۆزیوەتەوە، ھەر بۆیە نوسەرەکانی سەدەی حەوتەم ھاتون بەرھەمەکانی ئەفلاتوونیان ڕیز کردوە بە ٣ بەش:
 
بەرھەمە سەرەتاییەکان (السقراطیة) بەرھەمە ناوەندیەکان (الأنشائیة) بەرھەمە دواینەکان (الدیالیتیکیة) وە گرنگترین بەرھەمەکانی ئەمانەن:
== ژیانی ==
ئه‌فلاتوون له‌ ئه‌سینا له‌ دایک بووه‌ و ساڵی له‌ دایک بونی به‌ شێوه‌یه‌ ورد دیاری کراو نییه‌ و نه‌زانراوه‌ ، به‌ڵام به‌ پێی ئه‌و به‌ڵگانه‌ی به‌ به‌رده‌ستمانایه‌ له‌ نێوان ساڵی "423 - 429" (پ.ز) له‌ دای بوه‌ ، ئه‌فلاتوون زۆربه‌ی زۆری ژیانی له‌ ئه‌سینا به‌سه‌ر بردووه‌ ، له‌و سه‌رده‌مه‌ی زانسته‌ یۆنانیه‌کان له‌ ئه‌وپه‌ڕی به‌رزیدا بووه‌ که‌ به‌ "سه‌رده‌می بیرکلیس" ناسراوه‌ ، ئه‌فلاتوون له‌ خێزانێی به‌ناوبانگی خانه‌دانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كۆمه‌ڵگای یۆنانی بووه‌ ، وه‌ باوكی ناسراو بوه‌ به‌ "أریستۆن".
 
١- بەرگری کردن لە سوقرات
== به‌رهه‌مه‌كانی ==
 
٢-لاخیس (گفتوگۆیەک لەسەر ئازایەتی)
به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌فلاتوون ئه‌بوایه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی زنجیره‌كی بنوسرایه‌ ، به‌ڵام له‌ به‌رهه‌مه‌انیدا تێكه‌ڵیه‌ك ئه‌بینرێت و له‌ به‌رهه‌مه‌كانیدا ئه‌بینین كه‌ چاره‌سه‌ری جیاوازی بۆ كێشه‌كان دۆزیوه‌ته‌وه‌ ، هه‌ر بۆیه‌ نوسه‌ره‌كانی سه‌ده‌ی حه‌وته‌م هاتون به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌فلاتوونیان ڕیز كردوه‌ به‌ 3 به‌ش:
 
٣-خارمنیدس (گفتوگۆیەک لەسەر بەردەوام بوون)
به‌رهه‌مه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان (السقراطیة)
 
4٤-أیتیرفیون (له‌سه‌رلەسەر دینداری)
به‌رهه‌مه‌ ناوه‌ندیه‌كان (الأنشائیة)
 
5٥-بروتاجوراس (له‌سه‌رلەسەر ئه‌خلاقئەخلاق)
به‌رهه‌مه‌ دواینه‌كان (الدیالیتیكیة)
 
٦-جورجیاس (ڕەخنەگرتنە لە کەلەڕەقی)
 
٧-کراتیل (سەبارەت بە زمانەوانی و ناولێنان)
وه‌ گرنگترین به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌مانه‌ن:
 
٨-مینون (لەسەر چۆنیەتی فێربونی ئەخلاقی)
1- به‌رگری كردن له‌ سوقرات
 
9٩-فایدرۆس (ڕونكردنه‌وه‌یڕونکردنەوەی په‌یوه‌ندیپەیوەندی له‌لە نێوان بیرۆی و ڕۆحدا)
2-لاخیس (گفتوگۆیه‌ك له‌سه‌ر ئازایه‌تی)
 
10١٠-تیاتیت (له‌سه‌رلەسەر زانین و زانیاری)
3-خارمنیدس (گفتوگۆیه‌ك له‌سه‌ر به‌رده‌وام بوون)
4-أیتیرفیون (له‌سه‌ر دینداری)
 
11١١-بارمنیدس (له‌سه‌رلەسەر چۆنیه‌تیچۆنیەتی حوار كردنکردن)
5-بروتاجوراس (له‌سه‌ر ئه‌خلاق)
 
12١٢-سفسطائی (له‌سه‌رلەسەر بوون)
6-جورجیاس (ڕه‌خنه‌گرتنه‌ له‌ كه‌له‌ڕه‌قی)
 
13١٣- فیلیب (له‌سه‌رلەسەر چاكه‌چاکە، ،وە وه‌ په‌یوه‌ندیپەیوەندی نێوان تام و چێژ و ژیری)
7-كراتیل (سه‌باره‌ت به‌ زمانه‌وانی و ناولێنان)
 
14١٤-تیمایوس (فه‌لسه‌فه‌یفەلسەفەی سروشت)
8-مینون (له‌سه‌ر چۆنیه‌تی فێربونی ئه‌خلاقی)
 
١٥-یاسا (ڕونکردنەوە ئەدات لەسەر وڵاتێکی پێشکەوتوو)
9-فایدرۆس (ڕونكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی له‌ نێوان بیرۆی و ڕۆحدا)
 
١٦-فیدیون (لەسەر چەسپینی ڕۆح)
10-تیاتیت (له‌سه‌ر زانین و زانیاری)
 
== مردن ==
11-بارمنیدس (له‌سه‌ر چۆنیه‌تی حوار كردن)
 
ئەفلاتوون بە مردنێکی بێدەنگ مرد لە کەشێکی ئارامدا لە ساڵی (٣٤٧ پ. ز) ھەر لە ھەمان ڕۆژ و ڕێکەوتی لە دایک بونی، وە لە ھەمان ڕۆژ کە "أپۆلۆ" خودای یۆنانیەکان (خواوەندی خۆرە) دەرکەوت، ھەر بۆیە کەسانی ئەفساناوی پەیوەندیەکیان دروستکرد لە نێوان ئەفلاتوون و ئەپۆلۆ (خواوەندی خۆر)، وە ھەندێکیش وتیان ئەو خۆی ئەپۆلۆیە، وە مردنکی ڕێزدارانە مرد و قوتابیەکانی ھەموو ساڵێک یادیان ئەکردەوە لە ڕۆژی مردنیدا و ئەو ڕۆژەیان بە پیرۆز ئەزانی، چونە وایان ئەزانی ئەم ئەفلاتوونە بەخششێکە و خودا داویەتی بە مرۆڤایەتی.
12-سفسطائی (له‌سه‌ر بوون)
 
== پەراوێزەکان ==
13- فیلیب (له‌سه‌ر چاكه‌ ، وه‌ په‌یوه‌ندی نێوان تام و چێژ و ژیری)
{{reflist}}
 
== سەرچاوەکان ==
14-تیمایوس (فه‌لسه‌فه‌ی سروشت)
[http://en.wikipedia.org/wiki/Plato ویکیپیدیای ئینگلیزی - ئەفلاتوون]
 
[[پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٤ەمی پ. ز]]
15-یاسا (ڕونكردنه‌وه‌ ئه‌دات له‌سه‌ر وڵاتێكی پێشكه‌وتوو)
 
16-فیدیون (له‌سه‌ر چه‌سپینی ڕۆح)
 
 
 
 
== مردنی ==
 
ئه‌فلاتون به‌ مردنێكی بێده‌نگ مرد له‌ كه‌شێكی ئارامدا له‌ ساڵی (347 پ.ز) هه‌ر له‌ هه‌مان ڕۆژ و به‌رواری له‌ دایك بونی ، وه‌ له‌ هه‌مان ڕۆژ كه‌ "أپۆلۆ" خودای یۆنانیه‌كان (خواوه‌ندی خۆره‌) ده‌ركه‌وت ، هه‌ر بۆیه‌ كه‌سانی ئه‌فساناوی په‌یوه‌ندیه‌كیان دروستكرد له‌ نێوان ئه‌فلاتوون و ئه‌پۆلۆ (خواوه‌ندی خۆر) ، وه‌ هه‌ندێكیش وتیان ئه‌و خۆی ئه‌پۆلۆیه‌ ، وه‌ مردنكی ڕێزدارانه‌ مرد و قوتابیه‌كانی هه‌موو ساڵێك یادیان ئه‌كرده‌وه‌ له‌ ڕۆژی مردنیدا و ئه‌و ڕۆژه‌یان به‌ پیرۆز ئه‌زانی ، چونه‌ وایان ئه‌زانی ئه‌م ئه‌فلاتوونه‌ به‌خششێكه‌ و خودا داویه‌تی به‌ مرۆڤایه‌تی.
 
''
 
 
== سەرچاوە ==
[http://en.wikipedia.org/wiki/Plato ویکیپیدیای ئینگلیزی - ئەفلاتوون]
== پەراوێز ==
{{reflist}}
 
[[پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٤ەمی پ.ز]]
[[پۆل:فەیلەسووفانی یۆنانی کۆن]]
[[پۆل:مردووانی دەیەی ٣٤٠ی پ. ز]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ٤٢٠ی پ. ز]]
 
{{Link FA|de}}
{{Link FA|fi}}
{{Link GA|is}}