سەروەریی یاسا: جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکان

ب
دەستکاریی جوانکاری
(دانانی دەق لەوتاری ھاوناوە)
ب (دەستکاریی جوانکاری)
یەکسانی و یاسا
 
مافی یەکسانبوون لەبەرامبەر یاسادا، یان پاریَزگاریکردنیپارێزگاریکردنی یەکسان لە لایەن یاساوە وەک ئەوەی کە زۆر جار بەم شیَوەیەشێوەیە دایدەرِیَژندایدەڕێژن. بۆ ھەر کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی دادپەروەر شتیَکیشتێکی بنچینەیی و سەرەکیە. جا دەوڵەمەند بیت یان ھەژار، نەتەوەی زۆرینە بیَتبێت یان کەمینەیەکی ئایینی بیت، ھاوپەیمانیَکیھاوپەیمانێکی سیاسی دەوڵەت بیَتبێت یان رکابەربیَترکابەربێت.... ھەموو شایستەی پاریَزگاریکردنیپارێزگاریکردنی یەکسانن لەبەرامبەر یاسادا.
دەوڵەتی دیموکراتی ناتوانیَتناتوانێت زامنی ئەوە بکات کە ژیان بەیەکسانی مامەڵە لەگەڵ ھەموو کەسیَککەسێک دەکات، و دەوڵەت ھیچ لیَپرسراویەتیەکیلێپرسراویەتیەکی بەسەر نیە تا ئەنجامی بدات. ھەرچۆنیَکھەرچۆنێک بیَت،بێت، شارەزا لەبواری یاسای دەستووری جۆن پز فرانک نوسیویەتی کە"لە ژیَرژێر ھیچ بارودۆخیَکدابارودۆخێکدا دەوڵەت نابیَتنابێت ھیچ نایەکسانیەک بسەپیَنیَت،بسەپێنێت، پیَویستەپێویستە داواکراوبیَتداواکراوبێت بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ھەموو خەڵکی خۆی بە یەکچاو و بەیەکسانی."
ھیچ کەس نابیَتنابێت لەسەرەوەی یاسا بیَت،بێت، لە کاتیَکداکاتێکدا یاساش دوای ھەموو شتیَکشتێک دەستکاری خودی خەڵکە نەوەک شتیَکشتێک بیَتبێت بەسەریاندا سەپیَندرابیَتسەپێندرابێت. ھاوڵاتیانی دیموکراسیەت بە ملکەچی یاسا دەبن چونکە ئەوان دان بەمە دائەنیَندائەنێن و ئەیزانن، کە بە شیَوەیەکیشێوەیەکی ناراستەوخۆ، ئەوان ملکەچن بۆ خودی خۆیان بەو پیَیەیپێیەی ئەوان بۆ خۆیان دروستکەری یاساکەن. کاتیَککاتێک یاساکان دادەمەزریَندادەمەزرێن لە لایەن خەڵکەوە کە دواتر پیَویستەپێویستە بۆ خۆیان گویَرِایەڵیگوێڕایەڵی یاساکان بن ئەوا ھەم خزمەت بە دیموکراسیە ت و ھەم بە یاساش دەکات.
 
پرۆسەیی یاسایی دادگاییکردن گونجاو:
فراناک ئەوە دەردەخات کە لە ھەموو کۆمەڵگاکاندا بە دریَژاییدرێژایی میَژوومێژوو ئەوانەی کە سیستەمی دادپەروەری تاوانکاری بەرِیَوەدەبەنبەڕێوەدەبەن دەسەڵاتیان بە بوونی ئەگەری خراپ بەکارھیَنانبەکارھێنان و سەرکوتکاری بەدەستەوەگرتووە. بەناوی دەوڵەتەوە، ھاوڵاتیان زیندانی کراون و مولکیان دەستی بەسەرداگیراوە و ئەشکەنجەدراون دوورخراونەتەوە و لە سیَدارەدراونسێدارەدراون بەبیَبەبێ بوونی پاساوی یاسایی... و زۆر جار بەبیَبەبێ ھیَنانەوەیھێنانەوەی ھیچ جۆرە تۆمەتیَکیتۆمەتێکی رەسمی. ھیچ کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی ناتوانیَتناتوانێت لەو جۆرە خراپ بەکارھیَنانبەکارھێنان و پیَشیَلکاریەپێشێلکاریە ببوریَتببورێت.
پیَویستەپێویستە ھەموو وڵاتیَکوڵاتێک دەسەڵاتی ھەبیَتھەبێت بۆ پاراستنی سیستەم و کردارە تاوانکاریەکانیش سزا بدات، بەڵام پیَویستەپێویستە ئەو ریَسارێسا و ریَککاریانەیرێککاریانەی کە دەوڵەت لەریَگەیانەوەلەرێگەیانەوە یاساکانی خۆی جیَبەجیَدەکاتجێبەجێدەکات و دەیچەسپیَنیَتدەیچەسپێنێت روون و ئاشکرا بن، نەوەک نھیَنینھێنی و ھەرِەمەکیھەڕەمەکی و وابەستەی پاوانکاری سیاسی بن لە لایەن دەوڵەتەوە.
کامانەن پیَداویستیەپێداویستیە بنچینەییەکانی پرۆسەی یاسایی گونجاو لە دیموکراسیەتیَکدا؟دیموکراسیەتێکدا؟
نابیَتنابێت ماڵی ھیچ کەسیَککەسێک بە زۆردارەکی چوونە ژوورە و پشکنینی تیادا ئەنجامبدریَتئەنجامبدرێت لەلایەن پۆلیسەوە بەبیَبەبێ بوونی فەرمانیَکیفەرمانێکی دادگایی ئەوە نیشانبدات کە ھۆکاریَکیھۆکارێکی دروست ھەیە بۆ ئەم پشکنینە. لە دەرگەدان و بەسەردادانی نیوە شەو لەلایەن پۆلیسی نھیَنیەوەنھێنیەوە ھیچ جیَگەیەکیجێگەیەکی بۆ نابیَتەوەنابێتەوە لە دیموکراسیدا.
نابیَتنابێت ھیچ کەسیَککەسێک بخریَتەبخرێتە باری گیراویەوە بەبیَبەبێ بوونی تۆمەتیَکیتۆمەتێکی روون و نووسراو کە سەرپیَچیەسەرپێچیە ئاماژەبۆکراوەکە دیاریبکات. نەوەک تەنھا دەبیَتدەبێت کەسەکان شایستەی ئەوەبن کە بزانن بە تەواوی سروشتی ئەو تۆمەتە چیە لە دژیان بەرزکراوەتەوە بەڵکو پیَویستەپێویستە یەکسەر ئازادبکریَن،ئازادبکرێن، بە گویَرەیگوێرەی ئەو ریَسایەیرێسایەی کە ناسراوە بە (Habeas Corpus) (کە بە گویَرەیگوێرەی ئەو یاسایە نابیت گیراو لە ماوەیەکی دیاریکراو زیاتر دەستبەسەر بکریَتبکرێت بەڵکو دەبیَتدەبێت ئازادبکریَتئازادبکرێت تاوەکو تۆمەتەکەی دەسەڵمیَنریَتدەسەڵمێنرێت)، ئەگەر ھاتوو دادگا بۆی دەرکەوت کە تۆمەتەکە بەبیَبەبێ پاساوە یان دەسگیرکردنەکە بیَبێ بنەمایە.
نابیَتنابێت ئەو کەسانەی تۆمەتبارکراون بۆ ماوەیەکی زیاتر لەماوەی دیاریکراو دەستگیر بکریَنبکرێن لە زیندانیدا. ئەوانە شایستەی دادگاییکردنیَکیدادگاییکردنێکی خیَراخێرا و ئاشکران، و شایستەی ئەوەشن لەگەڵ ئەوانەی تۆمەتباریان کردوون رووبەرِووبکریَنەوەرووبەڕووبکرێنەوە و پرسیاریان لیَبکەنلێبکەن.
 دەسەڵاتەکان داواکراون بە بەخشینی ئازادکردن بە کەفالەت، ئازادکردنی مەرجدار،بۆ ئەو تاوەنبارکراوانەی کە چاوەرِوانیچاوەڕوانی دادگاییکردن دەکەن ئەگەر ئەگەریَکیئەگەرێکی کەم ھەبوو ئەو کەسە گومانلیَکراوەگومانلێکراوە رابکات یان تاوانی تر ئەنجامبدات. سزادانی "تووند و نا ئاسایی" وەک ئەوەی لە یاسا و داب و نەریتەکانی کۆمەڵگادا دەستنیشانکراون، دەبیَتدەبێت قەدەغە بیَتبێت.
 کەسەکان نابیَتنابێت ناچار بکریَنبکرێن گەواھی لەسەر خۆیان بدەن. پیَویستەپێویستە ئەم قەدەغەکردنە لە دژی خود تاوانبارکردنی خۆنەویستانە رەھا (مگلق) بیَتبێت. وەک دەرئەنجامیَکیدەرئەنجامێکی ئاساییی بۆ ئەمەش، نابیَتنابێت پۆلیس لە ژیَرژێر ناوی ھیچ بارودۆخیَکدابارودۆخێکدا ئەشکەنجە یان دەستدریَژیدەستدرێژی جەستەیی و دەروونی لە دژی گومانلیَکراوگومانلێکراو بەکاربھیَنیَتبەکاربھێنێت. سیستەمیَکیسیستەمێکی یاسایی کە دانپیَدانانیدانپێدانانی بەزۆر قەدەغەبکات ئەوا یەکسەر ئارەزوو و پاڵنەرەکانی پۆلیس کەمدەکاتەوە بۆ بەکارھیَنانیبەکارھێنانی ئەشکەنجەدان و ھەرِشەھەڕشە و فۆرمەکانی تری پیَشیَلکاریپێشێلکاری بۆ ئەوەی زانیاری بەدەست بھیَنیَت،بھێنێت، لە کاتیَکداکاتێکدا دادگا ریَگارێگا بەم جۆرە زانیاریانەی کە بەم ریَگانەرێگانە وەدەستھاتوون نەدات بۆ ئەوەی لەگەڵ بەڵگەکاندا ھەژماربکریَنھەژماربکرێن لە کاتی دادگاییکردندا.
نابیَتنابێت کەسەکان لەسەر ھەمان تاوان دووجار دادگایی بکریَن؛بکرێن؛ واتە، نابیَتنابێت دوو جار بە ھەمان تۆمەت تۆمەتباربکریَنتۆمەتباربکرێن. ھەر کەسیَککەسێک لەلایەن دادگایی بکریَتبکرێت و دەربکەویَتدەربکەوێت کە تاوانی نەکردووە ھەرگیز نابیَتنابێت جاریَکیجارێکی تر تۆمەتبار بکریَتەوەبکرێتەوە بە ھەمان تۆمەت.
 لەبەر ئەگەر ئەنجامدانی پیَشیَلکاریپێشێلکاری لە لایەن دەسەڵاتەکان، ئەو یاسایانەی کە ناو دەبریَندەبرێن بە ئەو یاسایانەی کە بەسەر رابردوودا دەچسپیَندریَندەچسپێندرێن (قوانن ژات اپر رجعی) قەدەغە کراوە. ھەندیَکھەندێک یاسا ھەن لەدوای کردارەکەوە دیَندێن کەواتە دەکریَتدەکرێت کەسیَککەسێک تۆمەتباربکریَتتۆمەتباربکرێت بە کاریَکەوەکارێکەوە تەنانەت ئەگەرچی لەکاتی روودانیدا ئەم کارە نا یاسایییش نەبیَتنەبێت.
 تۆمەتبارکراوەکان دەکریَتدەکرێت پاریَزگاریکردنیپارێزگاریکردنی زیاتر و سەرباریان ھەبیَتھەبێت لە دژی کردارەکانی ناچارکردن لەلایەن دەوڵەتەوە. بۆ نمونە، لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا، تاونبارکراو مافی ئەوەی ھەیە پاریَزەریپارێزەری خۆی ھەبیَتھەبێت کە نویَنەرایەتینوێنەرایەتی بکات لە ھەموو قۆناغەکانی دادگاییکردنی تاونی ھەتاوەکو ئەگەر تاونباران نەشتوانن بۆ خۆیان پارەی ئەو نویَنەرایەتیکردنەنوێنەرایەتیکردنە (گرتنی پاریَزەرپارێزەر) بدەن. ھەروەھا پیَویستەپێویستە پۆلیس مافەکانی گومانلیَکراوگومانلێکراو بە گومانلیَکراوگومانلێکراو رابگەیەنن لە کاتی دەستگیرکردنیان لە ناویشیاندا مافی بوونی پاریَزگارپارێزگار و مافی بیَدەنگبێدەنگ بوون (بۆ وەلاوەنانی خود تاوانبارکردن).
 
تاکتیکیَکیتاکتیکێکی باوی سەرکوتکاری ئەوەیە کە رکابەرانی حکومەت بە خیانەتکاری تۆمەتباربکەن. لەبەر ئەم ھۆیە، پیَویستەپێویستە تاوانی خیانەتکردن زۆر بە وریاییەوە دیاریبکریَدیاریبکرێ لە رووی پیَناسەکردنیەوەپێناسەکردنیەوە بۆ ئەوەی وەک چەکیَکچەکێک بۆ کپکردنەوەی دەنگی رەخنەگرتن لە حکومەت بەکارنەھیَنریَتبەکارنەھێنرێت.
ھیچ کام لەم پیَوەندانەپێوەندانە مانی ئەوەنادات کە دەوڵەت دەسەڵاتی بەدەستەوە نیە بۆ ئەوەی یاساکان بچەسپیَنیَتبچەسپێنێت و سەرپیَچیکارانسەرپێچیکاران سزابدات. بە پیَچەوانەوە،پێچەوانەوە، سیستەمی دادپەروەری تاوانکاری لە کۆمەڵگایەکی دیموکراتیانە تا ئەو رادەیە کاریگەر دەبیَتدەبێت کە بەرِیَوەبردنیبەڕێوەبردنی سیستەمەکە لەلایەن خەڵکەوە برِیاریبڕیاری لەسەر دەدریَتدەدرێت بۆ ئەوەی دادپەروەر و پاریَزەریپارێزەری مافەکانی تاک، و بە ھەمان شیَوەششێوەش پاریَزەریپارێزەری بەرژەوەندیە گشتیەکان بیَتبێت. دادوەران یان ئەوەتا دادەمەزریَنریَندادەمەزرێنرێن یان ھەڵدەبژیَردریَن،ھەڵدەبژێردرێن، و یان بۆ ماوەیەکی دیاریکراو یان بۆ ماوەی ژیانیان ئەو پۆستە وەردەگرن. ھەرچۆنیَکھەرچۆنێک بیَتبێت ئەوانە کەسانی ھەڵبژیَردراون،ھەڵبژێردراون، زۆر گرنگە کە ئەمانە کەسانی سەربەخۆبن لە دەسەڵاتە سیسایەکانی نەتەوە بۆ ئەوەی بیَلایەنیبێلایەنی خۆیان بسەڵمیَننبسەڵمێنن. ناکریَتناکرێت دادوەران لەبەر ھۆکاری پروپوچ یان سیاسی پوخت لەکار لاببریَن،لاببرێن، بەڵکو تەنھا لەبەر تاوان ئەنجامدانی ترساناک و بەدکاری ترسناک... لەو کاتەشدا تەنھا لە ریَگەیرێگەی ریَوشویَنیرێوشوێنی رەسمی، وەک تاوانبارکردن (ھیَنانەوەیھێنانەوەی تۆمەت لە دژیان) و دادگاییکردنی لە دەسەڵاتی یاسادانان.
 
 
٦٥٢

دەستکاری