جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «مەل»

بەبێ کورتەی دەستکاری
ب (چاکسازی)
|image = Phalacrocorax-auritus-007.jpg
|image_width = 240px
|image_caption = [[قەلمراوی ئەمریکایی]]<ref> ، بڕوانە فەرھەنگیفەرهەنگی باڵندە: ئەحمەد بەحری''Phalacrocorax auritus''</ref>
|regnum = [[گیانەوەران]]
|phylum = [[مازەداران]]
|unranked_classis =
|classis = '''پەلەوەران'''
|classis_authority = [[ کارلۆس لینایۆس]]، ١٧٥٨۱۷۵۸
|subdivision_ranks =
|subdivision =}}
}}
[[پەڕگە:Blue Tit aka.jpg|250px|چەپ|وێنۆک|[[گۆرەویچنە]]، پەلەوەرێک لە تیرەی [[چۆلەکە|چۆلەکان]]]]
[[پەڕگە:Slimbridge.chilean.flamingo.arpBlue Tit aka.jpg|250 px250px|چەپ|وێنۆک|قورینگەسوور[[گۆرەویچنە]] (فلامینگۆ)، پەلەوەرێک لە تیرەی [[چۆلەکە|چۆلەکان]]]]
[[پەڕگە:Slimbridge.chilean.flamingo.arp.jpg|250 px|چەپ|وێنۆک|فلامینگۆ (سوورە قورینگ)]]
[[پەڕگە:Branta canadensis in flightBranta_canadensis_in_flight, Great Meadows National Wildlife Refuge_Great_Meadows_National_Wildlife_Refuge.jpg|چەپ|250px|فڕینی پەلەوەران]]
'''پەلەوەر''' ، باڵندە، مەل، پەڕندە (بە [[ئینگلیسی]] : Bird) [[گیانەوەر]]ێکە لە لقی [[مازەداران]]، کە لەشی بە [[پەڕ]] داپۆشراوە. <br />
لە سەر دوو لاق دەڕوا و [[ھێلکەهێلکە]] دەکا. زۆربەی پەلەوەران دەتوانن بفڕن.<br />
نزیک بە ١٠، ٠٠٠١٠،٠٠٠ جۆر پەلەوەر لە جیھانداجیهاندا ھەیەهەیە. ئەم گیانەوەرانە جۆراوجۆرترینی مازەدارانی چوارئەندامین کە لە [[جەمسەری باکوور]]ەوە بگرە تا [[جەمسەری باشوور]] لە ھەمووهەموو شوێنێکدا دەبینرێن.<br />
بچووکترین پەلەوەری ئەم سەردەمە مەلیچکەمێشە کە ٥سم دەبێ و گەورەترینیان [[وشترمر]]ە بە ٢، ٧٥٢،٧٥ میتر درێژی. دیرێن ناسان لەو باوڕەدان کە پەلەوەران تەنیا کلادی [[دایناسۆر]]ەکانن کە لە قەڵاجۆی خولی سێھەمیسێهەمی [[کرتاسە]] لە ٦٥،٦٥،٥ ٥ میلیۆنملیۆن ساڵ لەمەوبەر، بەجێ ماون.
 
[[دڵ]]ی پەلەوەران چوار کەلێنی ھەیەهەیە و چەمانەوەی [[شاخوێنبەر]] بەلای ڕاستدایە. [[ئێسک]]ەکانی سەر پێکەوە لکاون. لەم مازەدارانەدا ٩ کیسەھەواکیسەهەوا لکاوە بە [[سی]]یەکانیان. ئێسکەکانیان ھڵۆڵەهڵۆڵە تا سووک بێ. چاویان گەورەیە و ھەستیهەستی بیناییان زۆر بەھێزەبەهێزە.
 
ئەمڕۆکە پەلەوەران بەوە دەناسرێن کە: [[دەنووک]]یان ھەیە،هەیە، لەشیان بە پەڕ داپۆشراوە، [[ددان]]یان نییە، ھێلکەیهێلکەی توێکڵدار دەکەن، میتابوولیزمی بەرز، دڵی چوارکەلێنی، ئێسکبەندی سووک و پتەویان ھەیەهەیە. پەلەوەرانی ئەم سەردەمە ھەمووهەموو دوو باڵیان ھەیە،هەیە، بێجگە «موا» لە [[نیوزیلاند]] کە قەڵاچۆ بووە. ژمارەیەکی کەم لە جۆرەکانی پەلەوەران ناتوانن بفڕن (وەک [[پێنگوین]]). [[قەل]]ان و [[تووتی]]ان وریاترین جۆری پەلەوەرانن. بڕێ پەلەوەر ئامێر چێ دەکەن، بڕێکیان ژیانی کۆمەڵایەتییان ھەیەهەیە و ئەزموونەکانی خۆیان دەخەنە بەردەست بەرەکانی داھاتووداهاتوو.
 
زۆرێک لە پەلەوەران، ساڵانە [[کۆچ]]ی دوور و درێژ دەکەن. زۆر جۆری تریش لە باتی کۆچی دوور، ئازوگۆزی کورت و ناڕێکوپێکیان ھەیەهەیە. ئەم گیانەوەرانە کۆمەڵژین و پێکەوە لە ڕێگای نیشانە، دەنگ، چریکە، بەشداری لە کارە کۆمەڵایەتییەکان، شەڕ و بەربەرەکانێ و گەلەکۆمە بۆ پاراستنی خۆیان، پێکەوە لە پێوەندیدان. زۆربەی جۆرەکانی پەلەوەران تاک ھاوسەرن؛هاوسەرن؛ ھەڵبەتهەڵبەت ئەم جۆرە ئاکارە تەنیا بۆ یەک وەرزی زاوزێیە، بڕێجاریش جووتی خۆیان تا چەندین ساڵ ناگۆڕن. لە چەند جۆریشدا چەن ژنی و بەدەگمەن چەن شوویی دەبینرێت. پەلەوەرەکان لە ھێلانەداهێلانەدا ھێلکەهێلکە دەکەن و لە سەری کڕ دەکەون تا ھەڵیهەڵی بێنن. زۆربەی [[جووچک]]ەکان دوای لە ھێلکەهێلکە دەرھاتندەرهاتن بۆ ماوەیەکی درێژ دەکەونە ژێر داڵدەی دایک و باوکیان.
 
ئەم گرووپە لە زنجیرەی [[گیانەوەران]] ، لقی [[مازەداران]] ، ژێرلقی [[بڕبڕەداران]] ، پۆلی پەلەوەران لێبوونەتەوە و دوای [[گوانداران]] ، گووراوترین جۆری گیانەوەرانن.
 
پەلەوەران دەورێکی گرنگیان لە [[ئابووری]]دا ھەیە؛هەیە؛ بۆ وێنە سەرچاوەیەکی گرنگی خۆراکن. مەلە دەنگخۆشەکان ماڵی دەکرێن، جیقنەی پەلەوەران وەک [[پەین]] بەکار دێت. ئەم گیانەوەرانە لەگەڵ [[فەرھەنگفەرهەنگ]] ، [[مەزھەبمەزهەب]] ، [[شیعر]] و [[مۆسیقا]]ی مرۆڤەکاندا تێکەڵ بوون.
 
ھەڵسوکەوتیهەڵسوکەوتی خراپی مرۆڤەکان لە سەدەی ١٧ی زایینیی بەملاوە، بووە ھۆیهۆی تیاچوونی ١٢٠ تا ١٣٠ جۆری پەلەوەر و سەدان جۆری تریش پێش لەوە قەڵاچۆ بوون. ئەمڕۆکە سەرەڕای دامەزرانی بنکەگەلی پاراستنی پەلەوەران، ١٢٠٠ جۆر لە مەترسی تیاچووندان.
== گوورانی پەلەوەران<ref>[http://ckb.wikipedia.org/wiki/توخمەگەشە%D8%AA%D9%88%D8%AE%D9%85%DB%95%DA%AF%DB%95%D8%B4%DB%95]</ref >==
 
یەکەمین [[پۆلێنی زانستیی گیانداران]] لە لایەن [[فرانسیس ویلبی]] و [[جان ری]] لە ساڵی ١٦٧٦ لە کتێبی ''Ornithologiae'' دا پێشکەش کرا.<ref>{{Cite book|last=del Hoyo |first=Josep |coauthors=Andy Elliott and Jordi Sargatal |title=[[Handbook of Birds of the World]], Volume 1: Ostrich to Ducks |year=١٩٩٢1992 |publisher=[[Lynx Edicions]] |location=Barcelona |isbn=٨٤84-٨٧٣٣٤87334-١٠10-٥5}}</ref>. لە ساڵی ١٧٥٨ [[ کارلۆس لینایۆس]] ئەم کارەی پوخت کرد تا دووزەنەیەکی ڕێکوپێک داڕشت؛ ئەم دووزەنە ئێستاکەش برەوی ھەیە.هەیە<ref>
== گوورانی پەلەوەران<ref>[//ckb.wikipedia.org/wiki/توخمەگەشە]</ref ==
{{la icon}} {{Cite book|last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carolus Linnaeus |title=[[سامانەسامانه طبیعت (کتاب)|Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata]] |publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii) |year=١٧٥٨۱۷۵۸ |page=٨٢٤۸۲۴ |url=}}</ref>. پۆلێنەکەی لینا، پۆلی [[فیلوجینیک]]ی پەلەوەرانی لە کلادی دایناسۆرەکان دانا<ref name="Theropoda">{{Cite journal|last=Livezey |first=Bradley C. |month=January |year=٢٠٠٧۲۰۰۷ |title=Higher-order phylogeny of modern birds (Theropoda, Aves: Neornithes) based on comparative anatomy. II. Analysis and discussion |journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]] |volume=١٤٩۱۴۹ |issue=١۱ |pages=١–٩٥۱–۹۵ |doi=10.1111/j.1096-3642.2006.00293.x |pmid=١٨٧٨٤٧٩٨۱۸۷۸۴۷۹۸ |last1=Livezey |first1=BC |last2=Zusi |first2=RL |issn=٠٠٢٤۰۰۲۴-٤٠٨٢۴۰۸۲ |pmc=٢٥١٧٣٠٨۲۵۱۷۳۰۸}}</ref>
یەکەمین [[پۆلێنی زانستیی گیانداران]] لە لایەن [[فرانسیس ویلبی]] و [[جان ری]] لە ساڵی ١٦٧٦ لە کتێبی ''Ornithologiae'' دا پێشکەش کرا.<ref>{{Cite book|last=del Hoyo |first=Josep |coauthors=Andy Elliott and Jordi Sargatal |title=[[Handbook of Birds of the World]], Volume 1: Ostrich to Ducks |year=١٩٩٢ |publisher=[[Lynx Edicions]] |location=Barcelona |isbn=٨٤-٨٧٣٣٤-١٠-٥}}</ref> لە ساڵی ١٧٥٨ [[کارلۆس لینایۆس]] ئەم کارەی پوخت کرد تا دووزەنەیەکی ڕێکوپێک داڕشت؛ ئەم دووزەنە ئێستاکەش برەوی ھەیە.<ref>
{{la icon}} {{Cite book|last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carolus Linnaeus |title=[[سامانە طبیعت (کتاب)|Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata]] |publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii) |year=١٧٥٨ |page=٨٢٤ |url=}}</ref> پۆلێنەکەی لینا، پۆلی [[فیلوجینیک]]ی پەلەوەرانی لە کلادی دایناسۆرەکان دانا<ref name="Theropoda">{{Cite journal|last=Livezey |first=Bradley C. |month=January |year=٢٠٠٧ |title=Higher-order phylogeny of modern birds (Theropoda, Aves: Neornithes) based on comparative anatomy. II. Analysis and discussion |journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]] |volume=١٤٩ |issue=١ |pages=١–٩٥ |doi=10.1111/j.1096-3642.2006.00293.x |pmid=١٨٧٨٤٧٩٨ |last1=Livezey |first1=BC |last2=Zusi |first2=RL |issn=٠٠٢٤-٤٠٨٢ |pmc=٢٥١٧٣٠٨}}</ref>
.
== پۆلێنی پەلەوەران ==
بۆ باشتر ناسینی پەلەوەران، پێویستە پۆلێنیان بکەین. کێشەی گەورە لەوەدایە کە پەلەوەران لە شێوە و پێکھاتەداپێکهاتەدا زۆر لە یەک دەچن، بە وتەیەکی تر گۆڕان و گوورانی نێو پەلەوەرەکان زۆر بەرچاو نییە. لە لایەکی ترەوە لێکۆڵینەوەکانی توێکاری ئەم گیانەوەرانە زۆر لە بەر دەستدا نییە.<ref>لەم ساڵانەی دواییدا، ھەنگاویهەنگاوی زۆر باش بۆ ناسینی ھەڵسوکەوتهەڵسوکەوت و توێکاری پەلەوەران نراوەو بەم بۆنەوە گۆڕانکارییەکی فراوان لە شێوەی ناونانیان کراوە.</ref>.
 
بۆ پۆلێنی زانستیی پەلەوەران، لە جیاوازی ڕواڵەتی کۆئەندامەکانی [[ئێسک]] و [[ماسوولکە]] کەڵک وەردەگرن. بڕێ لە پەلەوەرناسان ھەوڵهەوڵ ئەدەن بە پێی ڕێژەی [[پرۆتین]]ی نێو ھێلکەیهێلکەی پەلەوەران یان ڕەوت و ڕەوشتی ھاوبەشیانهاوبەشیان پۆلێنیان بکەن. ئێستاکە بێجگە لە ڕواڵەت و تایبەتمەندی ژینگەیی، دۆخی [[دی ئێن ئەی]]ی پەلەوەرەکانیش ڕچاو دەکرێت.
== پۆلێنی پەلەوەران ==
بۆ باشتر ناسینی پەلەوەران، پێویستە پۆلێنیان بکەین. کێشەی گەورە لەوەدایە کە پەلەوەران لە شێوە و پێکھاتەدا زۆر لە یەک دەچن، بە وتەیەکی تر گۆڕان و گوورانی نێو پەلەوەرەکان زۆر بەرچاو نییە. لە لایەکی ترەوە لێکۆڵینەوەکانی توێکاری ئەم گیانەوەرانە زۆر لە بەر دەستدا نییە.<ref>لەم ساڵانەی دواییدا، ھەنگاوی زۆر باش بۆ ناسینی ھەڵسوکەوت و توێکاری پەلەوەران نراوەو بەم بۆنەوە گۆڕانکارییەکی فراوان لە شێوەی ناونانیان کراوە.</ref>
 
پۆلێنی گیانداران بە پێ پەیماننامە نێونەتەوەییەکان، بە زمانی لاتینە، بۆ وێنە [[چۆلەکە|چۆلەکەی ئاسایی]] بەم شێوە پۆلێن دەکرێت<ref>[http://fa.wikipedia.org/wiki/پرنده%D9%BE%D8%B1%D9%86%D8%AF%D9%87]</ref>:
بۆ پۆلێنی زانستیی پەلەوەران، لە جیاوازی ڕواڵەتی کۆئەندامەکانی [[ئێسک]] و [[ماسوولکە]] کەڵک وەردەگرن. بڕێ لە پەلەوەرناسان ھەوڵ ئەدەن بە پێی ڕێژەی [[پرۆتین]]ی نێو ھێلکەی پەلەوەران یان ڕەوت و ڕەوشتی ھاوبەشیان پۆلێنیان بکەن. ئێستاکە بێجگە لە ڕواڵەت و تایبەتمەندی ژینگەیی، دۆخی [[دی ئێن ئەی]]ی پەلەوەرەکانیش ڕچاو دەکرێت.
* Domain ([[دەڤەر]]): [[گیانداران]]
* Kingdom(زنجیرە): [[گیانەوەران]]
* Division(لق): [[مازەداران]]
* ژێرلق: [[بڕبڕەداران]]
* Class(پۆل): [[پەلەوەران]]
* Order ([[تۆرەمە]]): [[چۆلەکە|چۆلەکەسانان]]
* Family (تیرە): [[چۆلەکان]]
* Genus ([[خێزان]]): [[چۆلەکە]]
* Species ([[جۆرە]]): [[چۆلەکە|چۆلەکەی ئاسایی]]
 
پۆلێنی گیانداران بە پێ پەیماننامە نێونەتەوەییەکان، بە زمانی لاتینە، بۆ وێنە [[چۆلەکە|چۆلەکەی ئاسایی]] بەم شێوە پۆلێن دەکرێت<ref>[//fa.wikipedia.org/wiki/پرنده]</ref>:
* Domain ([[دەڤەر]]): [[گیانداران]]
* Kingdom(زنجیرە): [[گیانەوەران]]
* Division(لق): [[مازەداران]]
* ژێرلق: [[بڕبڕەداران]]
* Class(پۆل): [[پەلەوەران]]
* Order ([[تۆرەمە]]): [[چۆلەکە|چۆلەکەسانان]]
* Family (تیرە): [[چۆلەکان]]
* Genus ([[خێزان]]): [[چۆلەکە]]
* Species ([[جۆرە]]): [[چۆلەکە|چۆلەکەی ئاسایی]]
 
== سەرچاوە ==
{{پەراوێز}}
* [http://fa.wikipedia.org/wiki/پرنده%D9%BE%D8%B1%D9%86%D8%AF%D9%87]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Bird]
 
[[پۆل:گیانەوەران]]
[[پۆل:پەلەوەران]]
[[fa:پرندگان]]