جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «مێشک»

ب
بۆت: cs:Mozek وتارێکی باشە؛ دەستکاریی جوانکاری
ب (بۆت: cs:Mozek وتارێکی باشە؛ دەستکاریی جوانکاری)
}}
'''مێشک''' بەشی سەرەکیی [[کۆئەندامی دەمار|کۆئەندامی دەماری]] لەشی مرۆڤە.
'''مێشکی مرۆڤ''' (بە [[ئینگلیزی]]: ''Human Brain'') یەکێک لە هەستیارترین ھەستیارترین و ئاڵۆزترین ئەندامەکانی مرۆڤە کە 2 لەسەدی کێشی مرۆڤ پێک دێنێت، بەڵام پتر لە30لەسەدی وزەی ڕۆژانەی مرۆڤ بەکار دێنێ. زۆربەی ئەم وزەیە لە [[کاربۆهیدراتکاربۆھیدرات|کاربۆهیدراتەکانکاربۆھیدراتەکان]] ( [[گلووکۆز]] ) وەردەگرێ و خیرا دەیسووتێنێ، تەنانەت لە کاتی خەوتندا، مێشک زۆرتر لە هەرھەر ئەندامێکی تر [[ئۆکسجین]] بەکار دێنێت.
 
مێشک ئەو شوێنەیە کە تێیدا بیرکردنەوە، یادەوەری، ھەست و ئەزمونکردن پرۆسە دەکرێت. ئەم ئەندامەی لەشمان کە نزیکەی ١.٤ کیلۆگرام دەبێت، نزیکەی دوو سەد میلیار (٢٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠) [[دەمارەخانە|دەمارەخانەی]] تێدایە. ئاڵۆزی پەیوەندی نێوان ئەم دەمارەخانانە مێشکی [[مرۆڤ]] دەئاوسێنێت. ھەر یەک لە دەمارەخانانە پەیوەندی بە ھەزاران یان دەیان ھەزار دەمارەخانەی دیکەوە دەکا لەڕێگەی پێکھاتەی زۆر بچووکەوە کە پێیان دەوترێت [[سیناپس]] (Synapses) کە ژمارەیان دەگاتە (١٢٥) تریلیۆن.<ref>{{cite journal |author=Micheva, K. D., Busse, B., Weiler, N. C., O'Rourke, N., Smith, S. J |title=Single-Synapse Analysis of a Diverse Synapse Population: Proteomic Imaging Methods and Markers |journal=[[دەمارەخانە]] |volume=68 |pages=639-653 |year=2010 |issue=4}} </ref> ھەموو چرکەیەک لە ژیانماندا، مێشکمان ملیۆنان پەیوەندی نوێ دروست دەکات. شێواز و بەھێزی ئەم پەیوەندیانە بەبەردەوامی لە گۆڕاندایە و دەماخی ھیچ دوو مرۆڤێک لە یەکتر ناچێت.
 
بە کەموکووڕی هێنانیھێنانی مێشک، [[ئیسکمی مێشک]] دەڵێن.
 
هەمووھەموو [[بڕبڕەدارەکان|بڕبڕەداران]] و زۆربەی بێ بڕبڕەکان مێشکیان هەیەھەیە. تەنیا ژمارەیەکی کەم لە بێ بڕبڕەکان وەک [[بووکی دەریا]] و [[ئەستێرەی دەریا]] مێشکیان نییە.
ژمارەی خانە دەمارییەکان لە [[توێکڵی مێشک|توێکڵی مێشکی]] مرۆڤدا بۆ 33 بلیۆن خەمڵینراوە. ئەم خانە دەمارییانە لە ڕێگەی [[ئەکسۆن|ئەکسۆنەکانەوە]] پێکەوە بەستراون و پێوەندییان هەیەھەیە.
 
مێشک ناوەندی کۆنترۆڵی ئەندامەکانی لەشە. مێشک بە داڕشتنی کاری [[ماسوولکە|ماسوولکەکان]] و بەڕێ کردنی [[هۆرمۆنھۆرمۆن|هۆرمۆنەکانھۆرمۆنەکان]] ، لەش کۆنترۆڵ دەکا.
 
 
[[Imageپەڕگە:Chimp Brain in a jar.jpg|thumb|alt=A brain floating in a liquid-filled glass jar. Yellowing of the handwritten labels on the jar give the object an antique appearance.|مێشکی چیمپانزە]]
 
== پێکھاتە ==
==پێکهاتە==
مێشک گرنگترین بەشی کۆئەندامی دەمارە و لە مرۆڤدا لەم بەشانە پێکهاتووەپێکھاتووە: [[مۆخ]] ، [[تالامووس]] ، [[هیپۆتالامووسھیپۆتالامووس]] ، [[پردی مێشک]] ، [[ساقەتەی مێشک]] ، [[بادامەی مێشک]] و [[گرێکانی بنکی]]
 
 
== کارەندامناسی مێشک ==
* [[توێکڵی مێشک]] : ئەم بەشە پرۆسێسی زانیاری دەکات.
* [[سپێنە]] : ئەم بەشە لە ئەکسۆنی خانە دەمارییەکان پێک هاتووەھاتووە.
*هیپۆتالامووس ھیپۆتالامووس: ئەم بەشە کاربەدەستی خەو، خواردن و ڕژانی هۆرمۆنەکانەھۆرمۆنەکانە.
* سیستمی لیمبیک: بەڕێوبەری یاد و بیرەوەرییەکانە.
== 10 هۆکاریھۆکاری تێکدانی مێشک لە ژیان ==
توێژینەوەکان دەریان خستووە کە ئەم 10 هۆکارەھۆکارە لە ژیانی ئاسایی مرۆڤدا دەتوانێ کاریگەری خراپی لە سەر مێشک هەبێھەبێ[http://www.niber.net/vb/showthread.php?t=18916]:
# نەخواردنی ژەمی بەیانی
# زۆر خواردن
# جگەرە کێشان
# زۆر خواردنی شیرەمەنی
# پیسی هەواھەوا
# خەوزڕان
# سەرداپۆشین لە نووستندا
# خۆ ماندوو کردن لە کاتی نەخۆشی
# کەم بیر کردنەوە
# کەم قسە کردن لەگەڵ دەوروبەر
== جەڵتەی مێشک ==
جەڵتە یان سەکتەی مێشک بە يه‌کێکهیەکێکە له‌ولەو ديارده‌دیاردە ترسناکەکانی تەندروستی مرۆڤ دادەنریت، چونکه‌چونکە هه‌ندێکھەندێک جار ده‌بێته‌دەبێتە هۆىھۆی مردن و له‌ناوچوونىلەناوچوونی کتوپڕی.
سه‌کته‌ىسەکتەی مێشک بریتییە لە:‌ له‌ده‌ستدانیلەدەستدانی کتوپڕی فه‌رمانه‌کانىفەرمانەکانی مێشک و کورت هێنانیھێنانی کۆنترۆڵکارییکان. ڕێژه‌ىڕێژەی تووشبون به‌مبەم نه‌خۆشييه‌نەخۆشییە کتوپڕه‌کتوپڕە له‌لە به‌رزبوونه‌وه‌دايه‌بەرزبوونەوەدایە و به‌بە گوێره‌يىگوێرەیی هه‌ندێکھەندێک له‌لە راپۆرته‌راپۆرتە پزيشکييه‌کانپزیشکییەکان سه‌کته‌ىسەکتەی ميشکمیشک دووه‌ميندووەمین هۆکارىھۆکاری مردنه‌مردنە له‌لە سه‌رانسه‌رىسەرانسەری جيهانداجیھاندا.
 
 
{{legend|#FF00FF|[[w:Insular cortex|Insular lobe]]}}]]
 
[[Imageپەڕگە:Brainlobes.svg|thumb|230px|Four lobes{{legend|#E5FB4E|[[w:Occipital lobe|Occipital lobe]]}}
{{legend|#FCD84E|[[w:Parietal lobe|Parietal lobe]]}}
{{legend|#DB3422|[[w:Frontal lobe|Frontal lobe]]}}
{{legend|#73B2F9|[[w:Cerebellum|Cerebellum]]}}
{{legend|#000000|[[w:Medulla oblongata|Medulla]]}}]]
[[Fileپەڕگە:Lobes of the brain.jpg|thumb|right|230px| نمای مێشک لە خوارەوە]]
 
 
 
== ئەمانەش ببینە ==
* [[مێشک]]
* [[لەشی مرۆڤ]]
 
== سەرچاوەکان ==
[[پۆل:توێکاری]]
[[پۆل:مێشک]]
 
{{Link GA|cs}}
١٧٬٩٩٦

دەستکاری