مەتەڵ: جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکان

بەبێ کورتەی دەستکاری
No edit summary
'''مەتەڵ''' (بە ئینگلیسی: Riddle ، بە عەرەبی:لغز ) بە واتای گرێ کوێرە و ئەستەمەشتی ئەستەم و ئاماژەئاماژەیه‌ بە وتەیەکی ھۆنراو دەکا کە مەبەست و واتایەکی شاراوەی تێدایە و ڕادەی بیرتیژی، وریایی، زیرەکی و ژیری مرۆڤ ھەڵدەسەنگێنێ.
==لێکدانەوەی مەتەڵ==
لێکدانەوەی مەتەڵ زۆر شتی نادیار و شاراوەمان بۆ دەردەخات؛ جگە لەوەی ڕادەی بیرتیژی، ژیری و وریایی نەتەوەییمان بۆ دەردەخات، زۆر زاراوە و وشەی تایبەتی ئەو زمانەش لە تیاچوون دەپارێزێت . لە زمانی کوردیدا بە ھۆی فرەدیالێکتیکی و زاراوەی جۆراوجۆر، ھەر ناوچەیەک مەتەڵی تایبەت بە خۆی ھەیە و ئەمە دەبێتە ھۆی دەوڵەمەند بوونی مەتەڵەکان.
===فرەدیالێکتیکی===
*کرمانجی باکوور:
<sup>«دەسرۆکەکا گول گولی، تژی سێڤێت سۆر کری»</sup> <sub>(ئاسمان و ئەستێرە)</sub>
 
<sup>«چار برایە، جا دیارە، یەکی گەرمە، یەکی سارە، یەکی بارە»</sup> <sub>( ھاڤین، زڤسان، بەھار، پاییز)</sub>
*کرمانجی ناوەڕاست:
<sup>«حەوزە قووڵە، دەوری تووڵە»</sup> <sub>(چاو)</sub>
*کەلھوڕی:
<sup>«ئەگەر فام دیر فامد لە ھۆزە، کام لەی مەلیلە، وەھار وەشیرە»</sup> <sub>( شەمشەمە کوێرە)</sub>
*گۆران:
<sup>«نانوو شەوێ رۆنە بڕیو، پانزە ڕوێ جا وریۆ»</sup> <sub>(مانگ)</sub>
و...
===جۆرەکانی مەتەڵ===
*زۆرێک لە مەتەڵەکان زەینی بێ وێنەی خەڵک دروستیان کردووە، لە سەرەتادا زۆر سەرسووڕھێنەر و دوور لە زەینن، جاری واھەیە وشەیەک بۆ سەرلێشێوانە و مرۆڤ بە ھەڵەدا دەبات و لە وەڵامی دروستی مەتەڵەکە دووری دەخاتەوە وەک:
<sup>« ملی ھەیە و سەری نییە، باسکی ھەیە و دەستی نییە»</sup> <sub>(کراس)</sub>
*جاری وایە بڕێ لە وشەکان بۆ ئاھەنگین کردنی و ڕازاندنەوەی مەتەڵەکە دێن و ھیچ مانایەکیان نییە وەک:
« ھەلاران و مەلاران، ھێلکە دەکەن لە داران، بۆ فەقیر و ھەژاران» دوو وشەی ھەلاران و مەلاران بۆ ڕازاندنەوەی مەتەڵەکە ھاتوون
 
*زۆرێک لە مەتەڵەکان بۆ بەر لە ئیسلام دەگەڕێنەوە و لە گەڵ پەندی پێشینیاندا کۆنترین دەقی پەخشانی کوردی پێک دەھێنن، وەک:
**<sup>«ڕەقە بە ڕەق دەکەوێ، سوورە بە نەرمی دەکەوێ»</sup> <sub>(ئەستێ و پووش)</sub>
**«<sup>چوومە سەر بەردێ، ڕوانیم لە زەردێ، دارێ بە چەپۆک، بەر بوو لە بەردێ»</sup> <sub>(ئاشی ئاو)</sub>
**<sup>«زەوی لافاوە، شارێک لە سەر ئاوە، ھەموو زیندەوەرێکی لە ناوە»</sup> <sub>(گەمیەکەی نووح)</sub>
 
*بەشێک لە مەتەڵەکان بابەتی ئیسلامییان تێدایە و سەر بە سەردەمی ئیسلامین وەک:
 
**«پیاوێ نوێژی ئەکرد، سڵام لای ڕاستی داوە نوێژەکەی بەتاڵ بوو، سڵام لای چەپی داوە تەڵاقی کەوت، سەری ھەڵبڕی ڕۆژووەکەی شکا»
 
*بەشێک لە مەتەڵەکان دەچێتەوە سەر ئامێر و کەرەستەی نوێی ئەمڕۆ، وەک:
 
<sup>«ئەوە چییە بەرزی ئەکەیتەو یەک پای ھەیە، دای ئەنی سێ پای ھەیە»</sup> <sub>(فەرخون)</sub>
 
*بڕێک لە مەتەڵەکان گاڵتە و گەپ و پێکەنینیان تێدایە و ھەندێکی تریان جنێو، قسەی تاڵ و ترش و جاری واشە بابەتی شیرین و خۆشی تێدایە، وەک:
 
**<sup>«دەمی تاقە، چاوی زاقە»</sup> <sub>(کڵاو)</sub>
**«سەری یەکە و بنی دوو، بە باو باپیرتا چوو» (شواڵ)
 
**«بنی دەگڵی، قەدی دەکەرێ، سەر دەتوو، ئەگەر نەزانی چاوت دەرێ)» (کەنگر)
**<sup>«سەری یەکە و بنی دوو، بە باو باپیرتا چوو»</sup> <sub>(شواڵ)</sub>
**«بە شەوا قسرە و بە ڕۆژا ئاوس» (پێڵاو)
 
**<sup>«بنی دەگڵی، قەدی دەکەرێ، سەر دەتوو، ئەگەر نەزانی چاوت دەرێ)»</sup> <sub>(کەنگر)</sub>
 
**<sup>«بە شەوا قسرە و بە ڕۆژا ئاوس»</sup> <sub>(پێڵاو)</sub>
*و...
==سوودەکانی مەتەڵ==
==پێکھاتەی مەتەڵ==
مەتەڵ ڕستە یا دەستەواژەیەکی وەسف کراوە کە توخمی وەسف کراو بەشی بنەڕەتی پێکھاتەکە پێک دێنێ. لە ھەر مەتەڵێکدا لانیکەم بابەتێک ھەیە کە ئاشکرا وەسف دەکرێت(بابەت) و ھەواڵێک سەبارەت بەو بابەتە ئەدرێت( ھەواڵ) وەک:
*<sup>«دارەکەی سەر تەجەرە، ھەر پەلێکی سەد خەنجەرە»</sup> <sub>(خۆر)</sub> - ( دارەکەی سەر تەجەرە) بابەت و ( ھەر پەلێکی سەد خەنجەرە) ھەواڵ.
 
( دارەکەی سەر تەجەرە)<sub>بابەت</sub> و ( ھەر پەلێکی سەد خەنجەرە)<sup>ھەواڵ</sub>.
 
بڕێ مەتەڵ دوو یا چەند بەشی وەسفییان ھەیە ، وەک:
*<sup>«سەوزه‌ وەک خەیار، بەرزە و ەک چنار، ترشە وەک ھەنار»</sup> <sub>( ڕێواس)</sub>
==پۆلێن کردنی مه‌ته‌ڵ به‌ پێی بابه‌ت==
=== ئایینی===<sup>
*<sup>«پێنج فەرزی بێ بیسمیلا» </sup><sub>(بانگ)</sub>
*<sup>«بیگری مشتێکە، بەری دەی دەشتێکە»</sup> <sub>(نەوس)</sub>
*<sup>« خۆی فەڕزە، نییەتی سونەت»</sup> <sub>(غوسڵ)</sub>
*<sup>«خۆی سونەتە، نییەتی فەرز»</sup> (<sub>دەسنوێژی مەییەت)</sub>
<sup>بیبینی لە بەری ناکەی، لە بەری بکەی نابینی»</sup> <sub>(کفن)</sub>
===سروشت و ژینگە===
*<sup>«دەڕوا پێی نییە، دەخورێ گۆشتی نییە»</sup> <sub>(ئاو)</sub>
*<sup>«سەری سپییە و مووی نییە، ھەڵدەپەڕێ و پیی نییە»</sup> <sub>(تەرزە)</sub>
 
=== ئەندامەکانی لەش===
*<sup>«بانێکە و ھەیوانێکە، چوار بزنەو شوانێکە»</sup> <sub>(پەنجەی دەست)</sub>
===کەل و پەل===
<sup>ئاغای شەو، خانمی ڕۆژ»</sup> <sub>(گەسک)</sub>
*<sup>«لایێ کوورەیە، لایێ کڕێوە»</sup> <sub>(یەخەچاڵ/ سەلاجە</sub>)
*<sup>«کلکی دارە، ملی خوارە، دەمی ھارە»</sup> <sub>(داس)</sub>
===ئامێر و کەرەستە===
*«کارت پێ بێفڕەی دەدەی، کارت پێ نەبێ ھەڵیدەگری» (تۆڕی ڕاوەماسی )
*<sup>«ھەتا بایدەی، قورستر دەبێ»</sup> <sub>(تەشی)</sub>
<sup>ھەموو زمانێ دەزانێ»</sup> <sub>(قەڵەم)</sub>
*<sup>«سێ یاریزان، دوانزە سەیرکەر»</sup> <sub>(کاتژمێر)</sub>
===خۆراک===
*<sup>«ناوی شارێکە، لە سەر دارێکە»</sup> <sub>(پرتەقاڵ)</sub>
*<sup>«سەری دەبڕی و بۆی دەگری»</sup> <sub>(پیاز)</sub>
*<sup>«بە ساقی مەلا، بە شکاوی حاجی»</sup> <sub>(ھێلکە)</sub>
===ئاژەڵ و بەرھەمی ئاژەڵی===
*<sup>«ئەخوێنێ بولبول نییە، مەلە ئەکا ماسی نییە، ھەڵدەبەزێ کەروێشک نییە»</sup> <sub>(بۆق)</sub>
===بیرو ھۆش===
*<sup>«دە لە دەیان دەرێنی، دەمێنێتەوە دە»</sup> <sub>(دەسکێش و پەنجەکانی ھەردوو دەست</sub>)
===و...===
*<sup>«تا لێی زیاد بێ، کەم دەکا»</sup> <sub>(تەمەن)</sub>
*<sup>«بەڕۆژ لە گەڵتا دەڕوا، بە شەو دادەنیشێ»</sup> <sub>(سێبەر)</sub>
==جوانکاری لە مەتەڵدا==
له‌ مه‌ته‌ڵدا جۆره‌کانی هونه‌ری زمان پاراوی و جوانکاری به‌دی ده‌کرێت، وه‌ک: خوازه‌، چواندن، کینایه‌، دژیه‌کی، تێهه‌ڵکێش، تیل نیشان، کورته‌ و... . زۆربه‌ی زۆری مه‌ته‌ڵه‌کان کێش و سه‌روادارن و بڕگه‌یین، یان به‌ شێوه‌ی په‌خشانێکی ڕازاوه‌ و هۆنراون.