جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «نیوزیلاند»

ب
r2.7.3) (ڕۆبۆت: گۆڕانی vep:Uz' Merima بۆ vep:Uz' Zelandii؛ دەستکاریی جوانکاری
ب (r2.7.3) (ڕۆبۆت: زێدەکردنی vep:Uz' Merima)
ب (r2.7.3) (ڕۆبۆت: گۆڕانی vep:Uz' Merima بۆ vep:Uz' Zelandii؛ دەستکاریی جوانکاری)
 
== زانیاری گشتی ==
پایته‌ختپایتەخت: ئۆكلاندئۆکلاند<br />
رێژه‌یرێژەی دانیشتوان:4.3ملێون كه‌سکەس<br />
روبەر:268،680 کیلۆمەتری چوارگۆشە<br />
روبه‌ر:268,680 كیلۆمه‌تری چوارگۆشه‌<br />
سەربەخۆیی:1907
سه‌ربه‌خۆیی:1907
<br />زمان:[[ئینگلیزی]] ومائوری<br />
ئایین :مه‌سیحیمەسیحی<br />
ناوه‌ندی‌ناوەندی‌ ته‌مه‌نتەمەن: 78 ساڵ پیاوان و81 ساڵ ژنان<br />
داھاتی سەرانە:30234
داهاتی سه‌رانه‌:30234
<br />دراو:دۆلاری نیوزلاند<br />
ھێمای ئەنتەرنێت:nz
هێمای ئه‌نته‌رنێت:nz
<br />كۆدیکۆدی ته‌له‌فونتەلەفون:64+
== جوگرافیا ==
ئەم وڵاتە پێکھاتوە لە دو دورگەی گەورەو و چەندین دورگەی بچوک و ھەروەھا چەندین ناوچەی ئۆتۆنۆم لەوانە:نیو دورگەکانی کۆک ، نیو کاڵدۆنیا
ئه‌م وڵاته‌ پێكهاتوه‌ له‌ دو دورگه‌ی گه‌وره‌و و چه‌ندین دورگه‌ی بچوك و هه‌روه‌ها چه‌ندین ناوچه‌ی ئۆتۆنۆم له‌وانه‌:نیو دورگه‌كانی كۆك , نیو كاڵدۆنیا
مه‌ودایه‌كیمەودایەکی زۆر له‌لە نێوان نیوزلاند و وشكانیه‌كانیوشکانیەکانی دیكه‌ی‌دیکەی‌ گۆی زه‌ویزەوی هه‌یه‌,ھەیە، دو هه‌زارھەزار كیلۆمه‌ترکیلۆمەتر له‌لە نێوان ئه‌مئەم وڵاته‌وڵاتە و نزیكتریننزیکترین دراوسێی كه‌کە ولاَتی‌ ئوستورالیایه‌ئوستورالیایە مه‌ودامەودا هه‌یه‌,ھەیە، ده‌ریایدەریای تاسمان ده‌كه‌وێته‌دەکەوێتە نێوانیان.
دوای ئوستورالیا نزیكتریننزیکترین دراوسێكانیدراوسێکانی له‌لە باكوره‌وه‌باکورەوە دورگه‌كانیدورگەکانی تونگا و [[فیجی]] و پۆلۆنێزیه‌كاننپۆلۆنێزیەکانن.
 
== دانیشتوان ==
زۆرینه‌یزۆرینەی دانیشتوانی نیوزلاند كۆچبه‌ره‌کۆچبەرە ئه‌وروپیه‌كاننئەوروپیەکانن به‌بە تایبه‌تیتایبەتی به‌ریتانیبەریتانی و ئیرله‌ندیئیرلەندی. گرنگترین كه‌مه‌نه‌ته‌وه‌یکەمەنەتەوەی ره‌نگینرەنگین پێست مائوریه‌كاننمائوریەکانن كه‌کە دانیشتوی ره‌سه‌نیرەسەنی ئه‌وئەو وڵاته‌نوڵاتەن و به‌بە هه‌زارانھەزاران ساڵه‌ساڵە له‌وێلەوێ ژیاون.كه‌مه‌نه‌ته‌وه‌یکەمەنەتەوەی دیكه‌دیکە [[ئاسیا]]یی و پۆلۆنێزیه‌كاننپۆلۆنێزیەکانن كه‌کە زۆرتر له‌لە شاره‌گه‌وره‌كانشارەگەورەکان نیشته‌جێننیشتەجێن.
له‌72لە72% ی‌ دانیشتوانی نیوزلاند نیشته‌جێینیشتەجێی 16 شاری ئه‌مئەم وڵاته‌نوڵاتەن. نیوه‌ینیوەی ئه‌مئەم رێژه‌یه‌رێژەیە له‌لە چوارشاری سه‌ره‌كیسەرەکی:ئوكلاندئوکلاند ,ولینگتۆن,،ولینگتۆن، هامیلتۆنھامیلتۆن وچراست چێرچ ده‌ژیندەژین.
== مێژوو ==
له‌لە ساڵی 1649دا ده‌ریاواندەریاوان "ئابڵ جانسۆن تاسمان" یه‌كه‌میەکەم ئه‌وروپیئەوروپی بو كه‌کە پێی نایه‌نایە كه‌ناره‌كانیکەنارەکانی نیوزلاند.به‌بە هۆیھۆی كۆژرانیکۆژرانی چه‌ندینچەندین مه‌له‌وانیمەلەوانی پاپۆره‌كه‌یپاپۆرەکەی جانسۆن به‌بە ده‌ستیدەستی مائوریه‌كانمائوریەکان بۆ ماوه‌یه‌كیماوەیەکی زۆر چیدی ئه‌وروپیه‌كانئەوروپیەکان به‌مبەم دورگه‌دادورگەدا نه‌هاتنه‌وه‌نەھاتنەوە
120 ساڵ پاش هاتنیھاتنی ده‌ریاواندەریاوان جانسۆن له‌لە ساڵی1769 ده‌ریاوانیدەریاوانی به‌ریتانیبەریتانی "جه‌یمزجەیمز كۆكکۆک" رێی كه‌وته‌کەوتە ئه‌مئەم دورگه‌یه‌دورگەیە و لەم له‌مرێکەوتە رێكه‌وته‌بەدواوە به‌دواوه‌پێوەندی پێوه‌ندی ئه‌وروپیئەوروپی و مائوریه‌كانمائوریەکان ده‌ستیدەستی پێكردپێکرد.
له‌لە سه‌ده‌یسەدەی نۆزده‌نۆزدە كۆچكردنی‌کۆچکردنی‌ ئه‌وروپیه‌كانئەوروپیەکان بۆ نیوزلاند ده‌ستیدەستی پێكردپێکرد.ئه‌مانه‌ئەمانە زۆرتر گروپ گه‌لێكیگەلێکی ئاینی بون كه‌کە له‌لە سكۆتلاندسکۆتلاند و به‌ریتانیاوه‌بەریتانیاوە هاتبونھاتبون.به‌بە پێی رێكه‌وتنیرێکەوتنی حكومه‌تیحکومەتی به‌ریتانیابەریتانیا و مائوریه‌كانمائوریەکان له‌لە ساڵی 1840 ئه‌مئەم وڵاته‌وڵاتە بوه‌بوە به‌شێكبەشێک له‌لە ئیمپراتوَریه‌تیئیمپراتوَریەتی به‌ریتانیابەریتانیا.له‌لە ساڵی 1856 یه‌كه‌میەکەم حكومه‌تیحکومەتی ئۆتۆنۆم له‌ملەم وڵاته‌داوڵاتەدا پێكهاتپێکھات و له‌لە ساڵی 1876 ده‌سه‌ڵاتیدەسەڵاتی ناوه‌ندیناوەندی ده‌ستیدەستی به‌بە سه‌رانسه‌ریسەرانسەری ئه‌مئەم وڵاته‌داگرتوڵاتەداگرت.
نیوزلاند له‌لە ساڵی 1907 سه‌ربه‌خۆییسەربەخۆیی راگه‌یاندراگەیاند به‌ڵامبەڵام پۆستی ره‌مزیرەمزی سه‌رۆكیسەرۆکی حكومه‌تیحکومەتی بۆ مه‌لیكه‌یمەلیکەی به‌ریتانیابەریتانیا هێشته‌وه‌ھێشتەوە. جێگری مه‌لیكه‌مەلیکە له‌ولەو وڵاته‌وڵاتە سه‌رفه‌رمانداریسەرفەرمانداری گشتییه‌گشتییە كه‌کە به‌بە پێشنیاری سه‌رۆكسەرۆک وه‌زیروەزیر و به‌بە ده‌نگیدەنگی په‌رله‌مانپەرلەمان هه‌ڵده‌بژێردرێھەڵدەبژێردرێ.
== سەرۆکایەتی ==
== سه‌رۆکایه‌تی ==
سەرۆکی ئەو وڵاتە "مەلیکە ئیلیزابێتی دوھەمە" و سەر فەرمانداری گشتی لە لایەن پەڕلەمانی وڵاتەوە ھەڵدەبژێردرێت و وبەرپرسیارەتی واژۆکردنی یاساکانی لە ئەستۆیە. دەسەڵاتی مەلیکە و سەرفەرماندار رەمزیە و پەرلەمان کە لە لایەن خەڵکەوە ھەڵبژێردراوە دەسەڵاتی سەرەکیە. سەرۆکی حکومەت واتە سەرۆکی دەزگای بەرێوەبەر لە لایەن پەڕلەمانەوە ھەڵدەبژێردرێت.
سه‌رۆكی ئه‌و وڵاته‌ "مه‌لیكه‌ ئیلیزابێتی دوهه‌مه‌" و سه‌ر فه‌رمانداری گشتی له‌ لایه‌ن په‌ڕله‌مانی وڵاته‌وه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت و وبه‌رپرسیاره‌تی واژۆكردنی یاساكانی له‌ ئه‌ستۆیه‌. ده‌سه‌ڵاتی مه‌لیكه‌ و سه‌رفه‌رماندار ره‌مزیه‌ و په‌رله‌مان كه‌ له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌ ده‌سه‌ڵاتی سه‌ره‌كیه‌. سه‌رۆكی حكومه‌ت واته‌ سه‌رۆكی ده‌زگای به‌رێوه‌به‌ر له‌ لایه‌ن په‌ڕله‌مانه‌وه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت.
== زمان ==
له‌ لە 95 % ی خه‌ڵكیخەڵکی نیوزلاد به‌بە زمانی [[ئینگلیزی]] قسه‌ده‌كه‌نقسەدەکەن و هه‌رھەر ئه‌مئەم زمانه‌شزمانەش زمانی ره‌سمیرەسمی [[وڵات]]ه‌ە.
== ده‌سه‌ڵاتدەسەڵات و سیاسه‌تسیاسەت ==
جۆری ده‌سه‌ڵاتیدەسەڵاتی سیاسی نیوزلاند پاشایه‌تیپاشایەتی سنورداره‌سنوردارە و دیموكراسیه‌كیدیموکراسیەکی په‌رله‌مانیپەرلەمانی هه‌یه‌ھەیە. باڵاترین پۆست له‌ملەم وڵاته‌وڵاتە مه‌لیكه‌یمەلیکەی به‌ریتانیابەریتانیا واته‌واتە ئه‌لیزابێتیئەلیزابێتی دوهه‌مه‌دوھەمە.
كه‌کە به‌بە پێی یاسای 1974 وه‌كوەک مه‌لیكه‌یمەلیکەی نیوزلاند و سه‌رۆكسەرۆک وڵات ده‌ناسرێدەناسرێ. سه‌رفه‌رماندارسەرفەرماندار نوێنه‌رینوێنەری مه‌لیكه‌یه‌مەلیکەیە له‌لە نیوزلاندو كه‌سیکەسی یه‌كه‌مییەکەمی وڵاته‌وڵاتە.ئێستا كه‌کە (ئاناند ساتیاناند) ئه‌مئەم پۆسته‌یپۆستەی له‌لە ئه‌ستۆیه‌ئەستۆیە.
ئه‌مئەم وڵاته‌شوڵاتەش وه‌كوەک به‌ریتانیابەریتانیا یاسای بنه‌ره‌تیبنەرەتی نوسراوه‌ینوسراوەی نیه‌,به‌ڵامنیە،بەڵام یاسای مه‌رجداركردنیمەرجدارکردنی ساڵی 1986 یاسا ورێساكانیورێساکانی ئه‌مئەم ده‌وڵه‌ته‌یدەوڵەتەی رونكردوه‌ته‌وه‌رونکردوەتەوە. سه‌رۆكسەرۆک وه‌زیروەزیر سه‌رۆكیسەرۆکی حكومه‌ته‌حکومەتە و له‌لە لایه‌نلایەن په‌رله‌مانه‌وه‌پەرلەمانەوە هه‌ڵده‌بژێردرێتھەڵدەبژێردرێت ,، سه‌رۆكسەرۆک وه‌زیریوەزیری ئێستای نیوزلاند هێلێنھێلێن كلاركیکلارکی سه‌رۆكیسەرۆکی پارتی كاریکاری نیوزلانده‌نیوزلاندە.
له‌لە هه‌ڵبژاردنیھەڵبژاردنی گشتی كه‌کە سێ ساڵ جارێكجارێک به‌رێوه‌بەرێوە ده‌چێتدەچێت ,120،120 نوێنه‌رینوێنەری پارله‌مانپارلەمان هه‌ڵده‌بژێردرێنھەڵدەبژێردرێن.له‌لە هه‌ڵبژاردنیھەڵبژاردنی ساڵی 2005 پارتی كارکار به‌بە سه‌رۆكایه‌تیسەرۆکایەتی "جیم ئه‌ندێتۆنئەندێتۆن" زۆرینه‌یزۆرینەی ده‌نگه‌كانیدەنگەکانی به‌بە ده‌ستدەست هێناھێنا. (جان كه‌یکەی) سكرتێریسکرتێری پارتی گه‌لگەل سه‌رۆكیسەرۆکی ئۆپۆزیسیۆنه‌ئۆپۆزیسیۆنە .پارتی سه‌وزسەوز و پارتی "داهاتویداھاتوی یه‌كگرتویەکگرتو" دو پارتی گرنگی دیكه‌یدیکەی ئه‌مئەم وڵاته‌نوڵاتەن.پارتی مائوری و پارتی یاساش به‌شێكنبەشێکن له‌لە ئۆپۆزسیۆن.
له‌لە مارسی 2005 تا ئوكتوبه‌ری‌ئوکتوبەری‌ 2006 نیوزلاند ته‌نیاتەنیا وڵات بوو له‌جیهاندالەجیھاندا كه‌کە سه‌رۆكیسەرۆکی وڵات و سه‌رۆكیسەرۆکی هه‌رسێھەرسێ ده‌زگادەزگا سه‌ره‌كیه‌كانیسەرەکیەکانی وڵات واته‌واتە ده‌زگایدەزگای به‌رێوه‌به‌ربەرێوەبەر و ده‌زگایدەزگای یاسادانان و ده‌زگایدەزگای داد ,ژن،ژن بون<br />
مەلیکە ئەلیزابت<br />
مه‌لیكه‌ ئه‌لیزابت<br />
سه‌رفه‌رمانداریسەرفەرمانداری گشتی:سیلڤیا كارترایتکارترایت<br />
سەرۆک وەزیران:ھێلێن کلارک<br />
سه‌رۆك وه‌زیران:هێلێن كلارك<br />
سه‌رۆكیسەرۆکی ده‌زگایدەزگای داد:سییان ئێلیاس<br />
سه‌رۆكیسەرۆکی پارله‌مانپارلەمان:مارگارێت ڤیلسۆن<br />
جێی ئاماژه‌یه‌ئاماژەیە به‌رێوبه‌ریبەرێوبەری گشتی گه‌وره‌ترینگەورەترین كۆمپانیایکۆمپانیای ئه‌مئەم وڵاته‌شوڵاتەش خاتوو "ترێزا گاتۆنگ"ه‌ە<br />
له‌لە [[مێژوو]]دا نیوزلاند پێشه‌نگیپێشەنگی نه‌هێشتنینەھێشتنی جیاوزای‌ ره‌گه‌زیرەگەزی بووه‌بووە.ئه‌مئەم وڵاته‌وڵاتە یه‌كه‌میەکەم وڵاتی جیهانجیھان بووه‌بووە كه‌کە مافی ده‌نگدانیدەنگدانی ژنانی به‌بە ره‌سمیرەسمی ناسیوه‌ناسیوە ,، به‌ڵامبەڵام تا ساڵی 1919 ژنانی ئه‌مئەم وڵاته‌وڵاتە نه‌یانتوانینەیانتوانی خۆیان بۆ په‌رله‌مانپەرلەمان بپاڵێون.
== ئابوری ==
ئابوری نیوزلاند پێشكه‌وتووه‌پێشکەوتووە و رووله‌روولە گه‌شه‌یه‌گەشەیە.رێژه‌یرێژەی به‌رهه‌میبەرھەمی ساڵی 2007 128.1 ملیار دۆلار بوه‌بوە و داهاتیداھاتی سه‌رانه‌شیسەرانەشی له‌ملەم ساڵه‌داساڵەدا 30234 دۆلار بوه‌بوە .كه‌کە به‌مبەم پێیه‌پێیە بیست و هه‌شته‌مینھەشتەمین وڵاتی جیهانه‌جیھانە.
== پله‌وپلەو پێگه‌یپێگەی نیوزلاند ==
پله‌وپلەو پێگه‌یپێگەی نیوزلاند له‌لە روی پێوانه‌پێوانە جیهانیه‌كانیجیھانیەکانی گه‌شه‌كردنگەشەکردن و پێشكه‌وتن,پێشکەوتن، به‌بە پشت به‌ستنبەستن به‌بە چه‌ندینچەندین لێكۆڵینه‌وه‌یلێکۆڵینەوەی زانستی ئه‌مانه‌نئەمانەن:<br />
پێوانی گه‌شه‌كردنیگەشەکردنی مرۆیی- سندوقی گه‌شه‌یگەشەی ئابوری-كۆمه‌ڵایه‌تیکۆمەڵایەتی unساڵی 2006 –پله‌ی–پلەی 19 ی جیهانجیھان بووه‌بووە<br />
ئاستی ژیان- گۆڤاری ئێكۆنۆمیستئێکۆنۆمیست ساڵی 2006-پله‌یپلەی 15 دایه‌دایە<br />
دڵخۆش بون به‌بە ژیان ئه‌نیستیتۆئەنیستیتۆ لیاتۆم ساڵی2007- پله‌یپلەی یه‌كه‌میەکەم<br />
ئاستی به‌خته‌وه‌ریبەختەوەری وخۆشگوزه‌رانیوخۆشگوزەرانی گشتی- ئه‌نیستیتۆئەنیستیتۆ لێگاتۆم ساڵی 2007-پله‌یپلەی 5
<br />هه‌ڵسه‌نگاندنیھەڵسەنگاندنی ئاستی ژیان –دامه‌زراوه‌ی–دامەزراوەی مێرسێر ساڵی 2007-ئۆكله‌ندئۆکلەند پێنجه‌مینپێنجەمین و ولینگتۆن پله‌یپلەی پانزه‌هه‌میپانزەھەمی شاره‌شارە له‌باره‌كانیلەبارەکانی جیهانجیھان بۆ ژیان به‌سه‌ربەسەر بردن.
پێوه‌ریپێوەری ئاشتی جیهانیجیھانی-پله‌یپلەی 4
<br />ئازادی كاریکاری راگه‌یاندنراگەیاندن-رێكخراوه‌یرێکخراوەی هه‌واڵنێرانیھەواڵنێرانی بێ سنور-پله‌یپلەی 15
<br />پێوه‌ریپێوەری گه‌نده‌ڵیگەندەڵی ئابوری-یه‌كێكه‌یەکێکە له‌ولەو سێ وڵاته‌یوڵاتەی كه‌مترینکەمترین رێژه‌یرێژەی گه‌نده‌ڵیگەندەڵی ئابوری تیایه‌تیایە.
== ڕێبه‌رانڕێبەران ==
سه‌رۆكیسەرۆکی [[وڵات]]:مه‌لیكه‌مەلیکە ئه‌لیزابێتئەلیزابێت<br />
سه‌رفه‌رمانداریسەرفەرمانداری گشتی:ئاناند ساتیاناند<br />
سەرۆک وەزیر:ھێلێن کلارک
سه‌رۆك وه‌زیر:هێلێن كلارك
== سەرچاوەکان ==
== سه‌رچاوه‌کان ==
نه‌وانەوا <ref>http://ku.radionawa.com/Detail.aspx?id=1807&LinkID=71</ref>
{{وڵاتەکانی ئۆقیانووسیا}}
 
[[uz:Yangi Zelandiya]]
[[vec:Nova Zełanda]]
[[vep:Uz' MerimaZelandii]]
[[vi:New Zealand]]
[[vls:Nieuw-Zêeland]]
١٧٬٩٩٥

دەستکاری