جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «بۆرسە»

ب
بەبێ کورتەی دەستکاری
(first version)
 
ب
{{Rtl}}
چه‌ند زانیاریه‌ک له‌سه‌ر بۆرسه‌ !
ڕەچەلەکی ووشەی بۆرسە دەگەڕێتەوە بۆ ناوی بنەماڵەی بەناوبانگی ( ڤان دێر بورسن =Van der Bürsen ) ی بەلجیکی کە لەسەدەی پانزەھەمەوە...
Written by نه‌ریمان محمد گه‌ڵاڵی
ڕه‌چه‌له‌کی ووشه‌ی بۆرسه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوی بنه‌ماڵه‌ی به‌ناوبانگی ( ڤان دێر بورسن =Van der Bürsen ) ی به‌لجیکی که‌ له‌سه‌ده‌ی پانزه‌هه‌مه‌وه‌...
 
لەگەڵ ئەوەش کە ڕۆژانە گوێبیستی ووشەی بۆرسە ‌و سەوداکاریەکانی بۆرسە دەبین بەڵام تاکو ئێستا زانیاریەکی زۆر کەم و لاوەکیمان لەسەری ھەیە . بۆیە بە پێویستم زانی ھەندێک زانیاری دەربا‌رەی ئەو پرسە گرنگە بکەمە نوسینە بابەتێک و بۆ ئێوەی بەڕیز.
 
ڕەچەلەکی ووشەی بۆرسە دەگەڕێتەوە بۆ ناوی بنەماڵەی بەناوبانگی ( ڤان دێر بورسن =Van der Bürsen ) ی بەلجیکی کە لەسەدەی پانزەھەمەوە خەریکی گەورەترین چالاکی پوولی و بانکی بوونە لەوکاتدا ، لە ھۆتێلە گەورەکەیان لە شاری Bruges زۆربەی بازرگان و خاوەن پارەو داراکان لەوێ کۆدەبوونەوەو وەکو یەکەم پێگەی ئالوگۆری بازرگانی و چەقی سەرمایەی لیھاتبوو بەڵام یەکەمین بڵاوکراوەی نرخی کاڵاکان وەکو بۆرسەی کارپێکراوی ئێستا لەشاری Anvers ی فەرەنسیەوە بووە لە ساڵی ١٥٩٢ ئەمەو یەکەمین بۆرسەی گەورەی فەرەنسا لە شاری پاریس و لە باڵەخانەی Brongniart بوە کە ناوەکەی لە ناوی ئەو ئەندازیارە وەرگیراوە کە نەخشەسازی بۆ کردوە . بەڵام لە ووڵاتەیەکگرتوەکانی ئەمەریکا یەکەمین بۆرسە لە شەقامی وۆڵ ستریت Wall Street ەوە لە ساڵی ١٨٩٧ ەوە دامەزراوەو تا ئێستاش بە ناوبانگترین بۆرسەیە لە جیھان .
چه‌ند زانیاریه‌ک له‌سه‌ر بۆرسه‌ !
به‌ عه‌ره‌بی: سوق الأوراق المالية
به‌ ئینگلیزیش : Stock exchange‌
 
بۆرسە بەشێوەیەکی گشتی بریتیە لە ناوەندێک بۆ یەکگەیشتنی کڕیارو فرۆشیارەکان بە ئامانجی قازانجی پووڵی بەڵام ئێستا پاش پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا بۆتە ھۆکارێکی(وسیلە ) بەیەکگەیشتن بۆ بەرھەمھێن یان کڕیارو فرۆشیارەکان . . بۆیە دەتوانین بڵێین بریتیە لە‌ شوێنی ئاڵوگۆڕی ‌و کڕین و فرۆشتتنی گەڵای پووڵی (الاوراق المالیە ) کە خۆی لە ئاکچە (سەم ) و پاڵپشتە پووڵیەکانەوە ( سندات مالیە ) و رێژەی قازانجە درێژخایەنەکان‌ دەبینتەوە بۆ ھەموو بەرھەمێکی بازرگانی و کارگوزاری ھەر لە بەرھەمەکانی خواردنەوە وەکوو قاوەو برنج و گەنم و جۆو گەنمەشامیەوە تا ماددەخاوەکانی وەکو پیترۆل و لۆکەو مس و پلاتین و زیوو زێڕ ئەوە سەرەڕای بازرگانی و کڕین و فرۆشتنی دراوەکانی وەکو دۆلارو یۆرۆو یەن و ........ەتد ھەروەھا چالاکیە تەکنەلۆجیەکانی وەکو تیلیکۆمیونیکەیشن و بابەتەکانی ووزەو زۆر شتی تریش کە کۆمپانیا پێکنەرەکان ھەڵسەکەوت و مامەڵەی لەگەڵدا دەکەن یان بەرھەمی دەھێنن، ئەمەو ئەو ھەموو کڕین و فرۆشتنە ڕوودەدەن بەبێ ئەوەی ھەریەکە لە کڕیار و فرۆشیارەکان نە کاڵاکان نە یەکتری ببنینن یان یەکتری بناسن بەڵام ھەموو ئەو کاڵایانە یان بەرھەمانە ‌ پشتئەستوورن بە ناووناوبانگ وباوەڕی کۆمپاکانیان و یاسای تایبەتی کە ڕێگەی لە فرت و فێڵ و ساختە گرتووە بۆیە زۆر بە دڵنیاییەوە ئەو کارانە تەنھا لەسەر کاغەزەوە دەکرێن. ڕێژەی کڕین و فرۆشتن و نرخیش دەوەستێتە سەربنەمای داوا و دانان یان پیشاندان( عرچ و گلب ) کەواتە گەڵاپوولیەکان برتین لە ئاکچەکان کەسەرجەمیان دەکاتە سەرمایەی کۆمپانیاکان و ساڵانە قازانجەکانیان بە گوێرەی قازانجی گشتی کۆمپانیا بەسەردا دابەش دەکرێت لەگەڵ پاڵپشیەپووڵیەکان کە وەکو قەرز وان بەرامبەر بە رێژەیەکی کەمی قازانج بۆ کاتێکی دیاریکراو و ھەرکاتێک خاوەنەکانیان بۆیان ھەیە وەریبگرنەوە .
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش که‌ ڕۆژانه‌ گوێبیستی ووشه‌ی بۆرسه ‌و سه‌وداکاریه‌کانی بۆرسه‌ ده‌بین به‌ڵام تاکو ئێستا زانیاریه‌کی زۆر که‌م و لاوه‌کیمان له‌سه‌ری هه‌یه‌ . بۆیه‌ به‌ پێویستم زانی هه‌ندێک زانیاری ده‌ربا‌ره‌ی ئه‌و پرسه‌ گرنگه‌ بکه‌مه‌ نوسینه‌ بابه‌تێک و بۆ ئێوه‌ی به‌ڕیز.
 
بۆرسە بۆ ئەمڕۆ وەکو شتێکی پێویستی لێھاتوە بۆ بەھێزکردنی ئابووری ووڵات و زیادکردن چالاکیەکانی ، ئەو زۆربوون و چالاکی و جموجۆڵیە لە ئەندازەبەدەرە کە ڕۆژانە لە بۆرسەکان دەکرێن وای کردوە کە سیستەمێکی گونجاوی ئۆتۆماتیکی و ئەلەکترۆنی وای بۆ بڕەخسێنن کە بتوانێ ڕۆژانە ھەڵس و کەوت بە دەیەھا بلیۆن ( ملیارد= ھەزار ملیۆن ) دۆلار بکات بە تایبەتی پاش ئەوەی کە ئینتەرنێتیش ھاتە ناو ئەو پرسەوە بوە ھۆی ئاسانکاری زیاتر بۆ بەرھەمھێنەکانی لە ڕووی ئاسانی کارکردن و کەمکردنەوە ڕۆتیناتی ئاڵۆز . کە ڕۆژانە بە ملیۆنان کەس لە ماڵەکانیان یان لە بیرۆیەکانیانەوە کاری وەبەرھێنان دەکەن بە بەکارھێنانی بۆرسەکان بە شێوەیەک بۆرسە لەو بوارە دەرچووە کە تەنھا کەسانێکی پیشەزان (محترف) پێیەوە ھەڵبستن بەڵکو ھەموو کەسێک ئێستا دەتوانی ڕۆژانە ھەڵسوکەوتی لەگەڵدا بکات .
ڕه‌چه‌له‌کی ووشه‌ی بۆرسه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوی بنه‌ماڵه‌ی به‌ناوبانگی ( ڤان دێر بورسن =Van der Bürsen ) ی به‌لجیکی که‌ له‌سه‌ده‌ی پانزه‌هه‌مه‌وه‌ خه‌ریکی گه‌وره‌ترین چالاکی پوولی و بانکی بوونه‌ له‌وکاتدا ، له‌ هۆتێله‌ گه‌وره‌که‌یان له‌ شاری Bruges زۆربه‌ی بازرگان و خاوه‌ن پاره‌و داراکان له‌وێ کۆده‌بوونه‌وه‌و وه‌کو یه‌که‌م پێگه‌ی ئالوگۆری بازرگانی و چه‌قی سه‌رمایه‌ی لیهاتبوو به‌ڵام یه‌که‌مین بڵاوکراوه‌ی نرخی کاڵاکان وه‌کو بۆرسه‌ی کارپێکراوی ئێستا له‌شاری Anvers ی فه‌ره‌نسیه‌وه‌ بووه‌ له‌ ساڵی 1592 ئه‌مه‌و یه‌که‌مین بۆرسه‌ی گه‌وره‌ی فه‌ره‌نسا له‌ شاری پاریس و له‌ باڵه‌خانه‌ی Brongniart بوه‌ که‌ ناوه‌که‌ی له‌ ناوی ئه‌و ئه‌ندازیاره‌ وه‌رگیراوه‌ که‌ نه‌خشه‌سازی بۆ کردوه‌ . به‌ڵام له‌ ووڵاته‌یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مه‌ریکا یه‌که‌مین بۆرسه‌ له‌ شه‌قامی وۆڵ ستریت Wall Street ه‌وه له‌ ساڵی 1897 ه‌وه‌ دامه‌زراوه‌و تا ئێستاش به‌ ناوبانگترین بۆرسه‌یه‌ له‌ جیهان .
 
== گرنگترین بۆرسەکانی جیھان ==
بۆرسه‌ به‌شێوه‌یه‌کی گشتی بریتیه‌ له ناوه‌ندێک بۆ یه‌کگه‌یشتنی کڕیارو فرۆشیاره‌کان به‌ ئامانجی قازانجی پووڵی به‌ڵام ئێستا پاش پێشکه‌وتنی ته‌کنه‌لۆجیا بۆته‌ هۆکارێکی(وسیله‌ ) به‌یه‌کگه‌یشتن بۆ به‌رهه‌مهێن یان کڕیارو فرۆشیاره‌کان . . بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین بریتیه‌ له‌‌ شوێنی ئاڵوگۆڕی ‌و کڕین و فرۆشتتنی گه‌ڵای پووڵی (الاوراق المالیه‌ ) که‌ خۆی له‌ ئاکچه‌ (سهم ) و پاڵپشته‌ پووڵیه‌کانه‌وه ( سندات مالیه‌ ) و رێژه‌ی قازانجه‌ درێژخایه‌نه‌کان‌ ده‌بینته‌وه‌ بۆ هه‌موو به‌رهه‌مێکی بازرگانی و کارگوزاری هه‌ر له‌ به‌رهه‌مه‌کانی خواردنه‌وه‌ وه‌کوو قاوه‌و برنج و گه‌نم و جۆو گه‌نمه‌شامیه‌وه‌ تا مادده‌خاوه‌کانی وه‌کو پیترۆل و لۆکه‌و مس و پلاتین و زیوو زێڕ ئه‌وه‌ سه‌ره‌ڕای بازرگانی و کڕین و فرۆشتنی دراوه‌کانی وه‌کو دۆلارو یۆرۆو یه‌ن و ........هتد هه‌روه‌ها چالاکیه‌ ته‌کنه‌لۆجیه‌کانی وه‌کو تیلیکۆمیونیکه‌یشن و بابه‌ته‌کانی ووزه‌و زۆر شتی تریش که‌ کۆمپانیا پێکنه‌ره‌کان هه‌ڵسه‌که‌وت و مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌که‌ن یان به‌رهه‌می ده‌هێنن، ئه‌مه‌و ئه‌و هه‌موو کڕین و فرۆشتنه‌ ڕووده‌ده‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی هه‌ریه‌که‌ له‌ کڕیار و فرۆشیاره‌کان نه‌ کاڵاکان نه‌ یه‌کتری ببنینن یان یه‌کتری بناسن به‌ڵام هه‌موو ئه‌و کاڵایانه یان به‌رهه‌مانه‌ ‌ پشتئه‌ستوورن به‌ ناووناوبانگ وباوه‌ڕی کۆمپاکانیان و یاسای تایبه‌تی که‌ ڕێگه‌ی له‌ فرت و فێڵ و ساخته‌ گرتووه بۆیه‌ زۆر به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌و کارانه‌ ته‌نها له‌سه‌ر کاغه‌زه‌وه‌ ده‌کرێن. ڕێژه‌ی کڕین و فرۆشتن و نرخیش ده‌وه‌ستێته‌ سه‌ربنه‌مای داوا و دانان یان پیشاندان( عرض و طلب ) که‌واته‌ گه‌ڵاپوولیه‌کان برتین له‌ ئاکچه‌کان که‌سه‌رجه‌میان ده‌کاته‌ سه‌رمایه‌ی کۆمپانیاکان و ساڵانه‌ قازانجه‌کانیان به‌ گوێره‌ی قازانجی گشتی کۆمپانیا به‌سه‌ردا دابه‌ش ده‌کرێت له‌گه‌ڵ پاڵپشیه‌پووڵیه‌کان که‌ وه‌کو قه‌رز وان به‌رامبه‌ر به رێژه‌یه‌کی که‌می قازانج بۆ کاتێکی دیاریکراو و هه‌رکاتێک خاوه‌نه‌کانیان بۆیان هه‌یه‌ وه‌ریبگرنه‌وه‌ .
 
گرنگترین و ناودارترین بۆرسەکانی جیھان بریتین لە بۆرسەی نیۆیۆرک، لەندەن، تۆکیۆ، پاریس، فرانکفۆرتن ئەوە جگە لە بۆرسەی ناسداک کە گەورە کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجی و پیشەسازی لە خۆ گرتوەو بۆتە دووەم بۆرسە لە ئەمەریکا . ئەو کۆمەڵە کۆمپانیایەی کە دەیانەوێت لە نوەوە بچنە نێو بۆرسەوە دەبێت ھەندێک مەرجی قورسیان تێدا بێتە دی کە ببێتە پاڵپشتیان وەکو ئەوەی دەبێت بەلایەنی کەمەوە ژمارەی بەشداربوانی (مساھمین ) لە چەند ھەزار کەسێک کەمتر نەبێت و بەلایەنی کەمەوەو ڕێژەیەکی زۆری ئاکچەکانی لە ژێر ڕکێفی بازاڕی ئازاددا بێت واتە ئامادەبێت بۆ سەودایی پێکردنی ئازاد بۆ ھەرکەسێک کە بیەوێت یان تەمەنی لە چەند ساڵێکی دیاریکراو کەمتر نەبێت ئەمەش بۆ ئەوەیە تا ڕێگە بگیرێت لە کۆمپانیای ساختەو وەھمی . کەواتە ‌لە کۆمپانیا ئامادەکان تەنھا ئەو کۆمپانیایانە دەچنە نێو لیستی بۆرسەکانەوە کە‌ بارستایی و توانایەکی ئابووری گەورەتریان ھەیە لەوانی تر ئەوانی کەش کاری خۆیان دەکەن بەڵام پێیان دەوترێت کۆمپانیا نا لیستەبەندیەکان واتە لەدەرەوەی لیستەی کۆمپانیا گەورەکانی نێو بۆرسەن .
بۆرسه‌ بۆ ئه‌مڕۆ وه‌کو شتێکی پێویستی لێهاتوه‌ بۆ به‌هێزکردنی ئابووری ووڵات و زیادکردن چالاکیه‌کانی ، ئه‌و زۆربوون و چالاکی و جموجۆڵیه‌ له‌ ئه‌ندازه‌به‌ده‌ره‌ که‌ ڕۆژانه‌ له‌ بۆرسه‌کان ده‌کرێن وای کردوه‌ که‌ سیسته‌مێکی گونجاوی ئۆتۆماتیکی و ئه‌له‌کترۆنی وای بۆ بڕه‌خسێنن که‌ بتوانێ ڕۆژانه‌ هه‌ڵس و که‌وت به‌ ده‌یه‌ها بلیۆن ( ملیارد= هه‌زار ملیۆن ) دۆلار بکات به‌ تایبه‌تی پاش ئه‌وه‌ی که‌ ئینته‌رنێتیش هاته‌ ناو ئه‌و پرسه‌وه‌ بوه‌ هۆی ئاسانکاری زیاتر بۆ به‌رهه‌مهێنه‌کانی له‌ ڕووی ئاسانی کارکردن و که‌مکردنه‌وه‌ ڕۆتیناتی ئاڵۆز . که‌ ڕۆژانه‌ به‌ ملیۆنان که‌س له‌ ماڵه‌کانیان یان له‌ بیرۆیه‌کانیانه‌وه‌ کاری وه‌به‌رهێنان ده‌که‌ن به‌ به‌کارهێنانی بۆرسه‌کان به‌ شێوه‌یه‌ک بۆرسه‌ له‌و بواره‌ ده‌رچووه‌ که‌ ته‌نها که‌سانێکی پیشه‌زان (محترف) پێیه‌وه‌ هه‌ڵبستن به‌ڵکو هه‌موو که‌سێک ئێستا ده‌توانی ڕۆژانه‌ هه‌ڵسوکه‌وتی له‌گه‌ڵدا بکات .
 
== نیشاندەری موشر بۆرسە ==
گرنگترین بۆرسه‌کانی جیهان:
 
نیشاندەر بریتیە لە پێوەری رێژەی چالاکی کۆمەڵە کۆمپانیایەکی بەتوانای بەشداربوو یان پێکنەری بۆرسە ( لە زۆربەی ووڵاتان ٣٠ کۆمپانیای ھەرەمەزن ھەڵدەبژێرن بۆ ئەو مەبەستە ) ، ئەم نیشاندەرە ھەمیشە ئاماژە بە ڕێژەی گۆڕانی نرخی ئاکچەکان دەکات بە خاڵ لە ھەردوو باری دابەزین و سەرکەوتن ، بۆ نموونە کاتێک کە نیشاندەری داوجۆنز ٣٠ خاڵ دێتە خوارەوە مانای وایە ڕێژەی نێوەندی (معدل) ی ‌ نرخی ئاکچەکانی سەر بەو کۆمپانیایانە بەڕێژەیەک دابەزیون واتا مەرج نیە ھەموو ئاکچەکانی ئەو کۆمەڵە کۆمپانیایە دابەزیو بووبن بەڵکو رێژەی دابەزین لە سەرکەوتنەکا‌ن زیاترن . خاڵیش بریتیە لە بڕی گۆڕانی یەک یەکە لە نرخی ئاکچە چ بەرەو سەرو چ بەرەو خوار . بۆیە نیشاندەر گرنگە بۆ تێگەیشتن لە باری گشتی بازار و کارایی و چالاکی کۆمپانیاکان. داوجۆنز یەکێکە لە گرنگترین پیشاندەرەکانی جیھان و بریتیە لە نیشاندەری بۆرسەی نیۆیۆرک دوای ئەمەش ناسداک دێت وەکوو دووم نیشاندەری ھەرە گەورە لە ئەمەریکا ،ھەروەھا نیشاندەری فووتسی لە لەندەن و نیکای لە تۆکیۆ ، داکس لە فرانکفۆرتی ئەڵمانیا ،( کاک) یش لە پاریس بریتین لە ھەرە بەناوبانگەکانی جیھان .
گرنگترین و ناودارترین بۆرسه‌کانی جیهان بریتین له‌ بۆرسه‌ی نیۆیۆرک، له‌نده‌ن، تۆکیۆ، پاریس، فرانکفۆرتن ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ بۆرسه‌ی ناسداک که‌ گه‌وره‌ کۆمپانیاکانی ته‌کنه‌لۆجی و پیشه‌سازی له‌ خۆ گرتوه‌و بۆته‌ دووه‌م بۆرسه‌ له‌ ئه‌مه‌ریکا . ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ کۆمپانیایه‌ی که‌ ده‌یانه‌وێت له‌ نوه‌وه‌ بچنه‌ نێو بۆرسه‌وه‌ ده‌بێت هه‌ندێک مه‌رجی قورسیان تێدا بێته‌ دی که‌ ببێته‌ پاڵپشتیان وه‌کو ئه‌وه‌ی ده‌بێت به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ ژماره‌ی به‌شداربوانی (مساهمین ) له‌ چه‌ند هه‌زار که‌سێک که‌متر نه‌بێت و به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌و ڕێژه‌یه‌کی زۆری ئاکچه‌کانی له‌ ژێر ڕکێفی بازاڕی ئازاددا بێت واته‌ ئاماده‌بێت بۆ سه‌ودایی پێکردنی ئازاد بۆ هه‌رکه‌سێک که‌ بیه‌وێت یان ته‌مه‌نی له‌ چه‌ند ساڵێکی دیاریکراو که‌متر نه‌بێت ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ تا ڕێگه‌ بگیرێت له‌ کۆمپانیای ساخته‌و وه‌همی . که‌واته ‌له‌ کۆمپانیا ئاماده‌کان ته‌نها ئه‌و کۆمپانیایانه‌ ده‌چنه‌ نێو لیستی بۆرسه‌کانه‌وه که‌‌ بارستایی و توانایه‌کی ئابووری گه‌وره‌تریان هه‌یه‌ له‌وانی تر ئه‌وانی که‌ش کاری خۆیان ده‌که‌ن به‌ڵام پێیان ده‌وترێت کۆمپانیا نا لیسته‌به‌ندیه‌کان واته‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی لیسته‌ی کۆمپانیا گه‌وره‌کانی نێو بۆرسه‌ن .
 
== وەبەرھێنەکانی نێو بۆرسە و جۆرەکانیان ==
نیشانده‌ری ( موشر ) بۆرسه‌ چیه‌؟
 
ئەوانە دوو پۆلن یەکێکیان ئەوانەن کە سەرمایەکانیان بۆ چەند ساڵێک دەخەنە نێو ئاکچەکانی بۆرسەوە و چاوەڕوانی بەرزبوونەوەی نرخ و قازانج دەکەن تا کۆتایی ئەو چەند ساڵە . بەڵام پۆلی دومیان پێیان دەڵێن لێدەرەکان ( المچاربین ) ئەوانە ھەوڵدەدەن کە قازانجی لە پڕ و خێرا بکەن و ئەو ئاکچانە دەکڕن کە بەڕای ئەوان جێگەی ئومێدە بۆیە ‌ زۆرجاران تووشی ( مجازفە ) دەبن، پۆلێکی تریش ھەن کە لە نەزانینەوە دەکەونە نێو کاری بۆرسەو لەوانەیە بە ئاسانی تووشی تیاچوون یان مایە پووچی ببن.
نیشانده‌ر بریتیه‌ له‌ پێوه‌ری رێژه‌ی چالاکی کۆمه‌ڵه‌ کۆمپانیایه‌کی به‌توانای به‌شداربوو یان پێکنه‌ری بۆرسه‌ ( له‌ زۆربه‌ی ووڵاتان 30 کۆمپانیای هه‌ره‌مه‌زن هه‌ڵده‌بژێرن بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ) ، ئه‌م نیشانده‌ره‌ هه‌میشه‌ ئاماژه‌ به‌ ڕێژه‌ی گۆڕانی نرخی ئاکچه‌کان ده‌کات به‌ خاڵ له‌ هه‌ردوو باری دابه‌زین و سه‌رکه‌وتن ، بۆ نموونه‌ کاتێک که‌ نیشانده‌ری داوجۆنز 30 خاڵ دێته‌ خواره‌وه‌ مانای وایه ڕێژه‌ی نێوه‌ندی (معدل) ی ‌ نرخی ئاکچه‌کانی سه‌ر به‌و کۆمپانیایانه‌ به‌ڕێژه‌یه‌ک دابه‌زیون واتا مه‌رج نیه‌ هه‌موو ئاکچه‌کانی ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ کۆمپانیایه‌ دابه‌زیو بووبن به‌ڵکو رێژه‌ی دابه‌زین له‌ سه‌رکه‌وتنه‌کا‌ن زیاترن . خاڵیش بریتیه‌ له‌ بڕی گۆڕانی یه‌ک یه‌که‌ له‌ نرخی ئاکچه‌ چ به‌ره‌و سه‌رو چ به‌ره‌و خوار . بۆیه‌ نیشانده‌ر گرنگه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ باری گشتی بازار و کارایی و چالاکی کۆمپانیاکان. داوجۆنز یه‌کێکه‌ له‌ گرنگترین پیشانده‌ره‌کانی جیهان و بریتیه‌ له‌ نیشانده‌ری بۆرسه‌ی نیۆیۆرک دوای ئه‌مه‌ش ناسداک دێت وه‌کوو دووم نیشانده‌ری هه‌ره‌ گه‌وره‌ له‌ ئه‌مه‌ریکا ،هه‌روه‌ها نیشانده‌ری فووتسی له‌ له‌نده‌ن و نیکای له‌ تۆکیۆ ، داکس له‌ فرانکفۆرتی ئه‌ڵمانیا ،( کاک) یش له‌ پاریس بریتین له‌ هه‌ره‌ به‌ناوبانگه‌کانی جیهان .
 
چەند زانیاریەک لەسەر بۆرسە !
وه‌به‌رهێنه‌کانی نێو بۆرسه‌ و جۆره‌کانیان:
Written by نه‌ریماننەریمان محمد گه‌ڵاڵی گەڵاڵی
 
چەند زانیاریەک لەسەر بۆرسە !
ئه‌وانه‌ دوو پۆلن یه‌کێکیان ئه‌وانه‌ن که‌ سه‌رمایه‌کانیان بۆ چه‌ند ساڵێک ده‌خه‌نه‌ نێو ئاکچه‌کانی بۆرسه‌وه‌ و چاوه‌ڕوانی به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخ و قازانج ده‌که‌ن تا کۆتایی ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ . به‌ڵام پۆلی دومیان پێیان ده‌ڵێن لێده‌ره‌کان ( المضاربین ) ئه‌وانه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن که‌ قازانجی له‌ پڕ و خێرا بکه‌ن و ئه‌و ئاکچانه‌ ده‌کڕن که‌ به‌ڕای ئه‌وان جێگه‌ی ئومێده‌ بۆیه‌ ‌ زۆرجاران تووشی ( مجازفه‌ ) ده‌بن، پۆلێکی تریش هه‌ن که‌ له‌ نه‌زانینه‌وه‌ ده‌که‌ونه‌ نێو کاری بۆرسه‌و له‌وانه‌یه‌ به‌ ئاسانی تووشی تیاچوون یان مایه‌ پووچی ببن.
بە عەرەبی: سوق اڵاوراق المالیە
به‌بە ئینگلیزیش : Stock exchange‌
 
 
{{-Rtl}}