جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «ویکیپیدیا:ڕێنووسی زمانی کوردی»

ب
چاکسازی بۆ بەرچاو کەوتن
ب (چاکسازی بۆ بەرچاو کەوتن)
ب (چاکسازی بۆ بەرچاو کەوتن)
**دەر: دەربێنە، دەرخە، دەرکە، دەرچۆ
 
**::دۆخی تر: ھەڵکشاو، ھەڵخراو، ھەڵنەکشاو، ھەڵخزێنراو؛ دانراو، داسەپاو، دابڕاو؛ ڕاپەڕێنراو، ڕاپەڕیو، ڕ‌اگوێزراو، ڕ‌اکشاو؛ وەرگیراو، وەرگرتوو، وەرگرتە، وەرسووڕاو، وەرگێڕاو؛ دەرھێنراو، دەرخراو، دەرکراو، دەرچوو.
*دۆخی تر:
**ھەڵکشاو، ھەڵخراو، ھەڵنەکشاو، ھەڵخزێنراو؛ دانراو، داسەپاو، دابڕاو؛ ڕاپەڕێنراو، ڕاپەڕیو، ڕ‌اگوێزراو، ڕ‌اکشاو؛ وەرگیراو، وەرگرتوو، وەرگرتە، وەرسووڕاو، وەرگێڕاو؛ دەرھێنراو، دەرخراو، دەرکراو، دەرچوو.
 
 
ئەگەر جێناوی لکاو «...م، ...ت، ...ی، ...مان، ...تان، ...یان» کەوتە نێوان پێشگر و فرمانەکەی دوای خۆی، ئەوا بەجیا دەنووسرێن و جێناوەکە بە پێشگرەوە دەلکێنرێ:
 
*ھەڵ: ھەڵم{{سوور|ھەڵ}}{{دەقی ئاوی|م}} گرن، ھەڵت گرن، ھەڵیان کێشن، ھەڵمان مەواسن، ھەڵتان بڕن.
*دا: دامان{{سوور|دا}}{{دەقی ئاوی|مان}} نەنایە، دایان خەن، دای بڕە.
*ڕا: ڕایان{{سوور|ڕا}}{{دەقی ئاوی|یان}} دەگرن، ڕام کێشە، ڕاتان پەڕێنن، ڕاشیان پەڕێنن.
*وەر: وەرمان{{سوور|وەر}}{{دەقی ئاوی|مان}} گرتایە، وەری نەگری، وەریان سووڕێنە، وەرمان گەڕێنە.
*دەر: دەریان{{سوور|دەر}}{{دەقی ئاوی|یان}} پەڕاندین، دەری خە.
 
===گیروگرفتی فرمانی لێکدراو «فعل مرکب» یا «compound verb»===
 
فرمانی لێکدراو بەو فرمانانە دەوترێن کە لە دوو یان چەند وشە پێک ھاتوون. وەک: «ڕێک + کەوتن = ڕێککەوتنڕێـکـکەوتن»، «پێک + ھێنان = پێکھێنانپێکـھێنان».
 
ئەم فرمانانە:
ئەم فرمانانە *ئەگەر لە دۆخی چاوگدا بن پێکەوە دەنووسرێن، وەک: ڕێکخستن، شەڕکردن، کۆڵنەدان، خەباتکردن، تاڵانکردن، تێکدان، سەربڕین.
*ئەگەر لە دۆخە جۆربەجۆرەکانی فرمان «ئێستە، ڕابردووی سادە، ڕابردووی گێڕاوەیی، ڕابردووی دوور» بەکار ببرێن بەجیا دەنووسرێن:
 
**ئێستە: ڕێک دەخەم ـ ڕێک دەخەی ـ ڕێک دەخات ـ ڕێک دەخەین ـ ڕێک دەخەن ـ ڕێک دەخەن
**ڕابردووی سادە: ڕێکم خست، ڕێکت خست ـ ڕێکی خست ـ ڕێکمان خست ـ ڕێکتان خست ـ ڕێکیان خست
**ڕابردووی گێڕاوەیی: ڕێکم خستووە ـ ڕێکت خستووە ـ ڕێکی خستووە ـ ڕێکمان خستووە ـ ڕێکتان خستووە ـ ڕێکیان خستووە
**ڕابردووی دوور: ڕێکم خستبوو ـ ڕێکت خستبوو ـ ڕێکی خستبوو ـ ڕێکمان خستبوو ـ ڕێکتان خستبوو ـ ڕێکیان خستبوو
 
ئەگەر لە دۆخەکانی تردا بن ھەروەکوو دۆخی چاوگ پێکەوە دەنووسرێن: پێکھاتن، پێکھاتوو، پێکھاتە، پێکھێنراو؛ سەرکەوتن، سەرکەوتوو.
 
'''نموونەی تری گەردانی فەرمان''': فەرمانفرمان «verb» لە دۆخی چاوگدا پێکەوە دەنووسرێت: «ڕوونکردنەوە». بەڵام لە دۆخەکانی تردا جیا دەکرێنەوە:
 
*تاک، دۆخی ئێستە: ڕوونی دەکەمەوە، ڕوونی دەکەیتەوە، ڕوونی دەکاتەوە
*کۆ، دۆخی ئێستە: ڕوونی دەکەینەوە، ڕوونی دەکەنەوە، ڕوونی دەکەنەوە
 
*تاک، ڕابردووی سادە: ڕوونم کردەوە، ڕوونت کردەوە، ڕوونی کردەوە
*کۆ، ڕابردووی سادە: ڕوونمان کردەوە، ڕوونتان کردەوە، ڕوونیان کردەوە
 
*تاک، ڕابردووی گێڕاوەیی «نقلی»: ڕوونم کردبووەوە، ڕوونت کردبووەوە، ڕوونی کردبووەوە
*کۆ، ڕابردووی گێڕاوەیی: ڕوونمان کردبووەوە، ڕوونتان کردبووەوە، ڕوونیان کردبووەوە
 
*تاک، ڕابردووی دوور: ڕوونم کردبوو، ڕوونت کردبوو، ڕوونی کردبوو
*کۆ، ڕابردووی دوور: ڕوونمان کردبوو، ڕوونتان کردبوو، ڕوونیان کردبوو
 
===كێشەی «و»ی پێوه‌ندی===
پیتی «'''و'''» (and») وشەیەکی سەربەخۆیە و دەبێ سەربەخۆ ھەڵسوکەوتی لەگەڵدا بکرێ و نەڵکێندرێ بە وشەکانی پێش و پاشی خۆی.
بۆ نموون دەبێ بنووسرێ:
*«من {{دەقی ئاوی|و}} تۆ» نەک «منو تۆ» یان نەک «من‌و تۆ».
*«سەر {{دەقی ئاوی|و}} ماڵ» نەک «سەرو ماڵ» یان نەک «سەروو ماڵ».
*«ھیوا {{دەقی ئاوی|و}} ئاوات» نەک «ھیواو ئاوات».
 
**::سەرنج: نموونەکانی سەرەوە ھەر کامەیان سێ وشەی جیاوازن و پێکەوە مانایەکی نوێ پێک ناھێنن و ھەر بەتەنیا مانای خۆیان پاراستووە و جیاوازییان ھەیە لەگەڵ وشەی لێکدراو کە لە خوارەوە باسیان دەکرێ.
*«من و تۆ» نەک «منو تۆ» یان نەک «من‌و تۆ».
*«سەر و ماڵ» نەک «سەرو ماڵ» یان نەک «سەروو ماڵ».
*«ھیوا و ئاوات» نەک «ھیواو ئاوات».
 
**سەرنج: نموونەکانی سەرەوە ھەر کامەیان سێ وشەی جیاوازن و پێکەوە مانایەکی نوێ پێک ناھێنن و ھەر بەتەنیا مانای خۆیان پاراستووە و جیاوازییان ھەیە لەگەڵ وشەی لێکدراو کە لە خوارەوە باسیان دەکرێ.
 
 
===وشەی لێکدراو «مرکب»===
 
ھەندێ جار دوو یان چەند وشە، کە ھەر کامەیان بۆ خۆی واتایەکی ھەیە، پێکەوە کۆ دەبنەوە و سەرجەم واتایەکی نوێتر پێک دەھێنن، بەم متوربەبوونە دەڵێن «وشەی لێکدراو». وشەی لێکدراو دەبێ بلکێن بە یەکەوە و نابێ بەجیا بنووسرێن؛ بە چەند شێوە پێک دێن:
 
#١. بێ ھیچ یارمەتییەک:
 
جاری وایە "وشەی لێکدراو‌، بێ ھیچ یارمەتییەک دروست دەبێت و تەنیا وشەکان پێکەوە دەلکێن:
*مەلە + گە = مەلەگە.
 
#٢. بە یارمەتیی پیتی «و‌»:
 
جاری وایە "وشەی لێکدراو"‌،‌ بە یارمەتیی پیتی «{{دەقی ئاوی|و}}» پێکەوە دەلکێن:
 
*ئاڵ + و + گۆڕ = ئاڵوگۆڕئاڵ{{دەقی ئاوی|و}}گۆڕ.
*مشت + و + مڕ = مشتومڕمشت{{دەقی ئاوی|و}}مڕ.
*ئەلف + و + بێ = ئەلفوبێئەلف{{دەقی ئاوی|و}}بێ.
*دەنگ + و + باس = دەنگوباسدەنگ{{دەقی ئاوی|و}}باس.
 
#٣. بە یارمەتیی پیتی «ە»:
 
جاری وایە "وشەی لێکدراو"‌،‌ بە یارمەتیی پیتەبزوێنی «{{دەقی ئاوی|ە}}» پێکەوە دەلکێن:
 
*بەرد + ە + قارەمان = بەردەقارەمانبەرد{{دەقی ئاوی|ە}}قارەمان.
*گوڵ + ە + گەنم = گوڵەگەنمگوڵ{{دەقی ئاوی|ە}}گەنم.
*بەرز + ە + فڕ = بەرزەفڕبەرز{{دەقی ئاوی|ە}}فڕ.
*ئاگر + ە + دیوار = ئاگرەدیوارئاگر{{دەقی ئاوی|ە}}دیوار.
 
 
===پیتی «ت» لە کۆتاییی فەرماندا===
پیتی «ت» لە کۆتاییی فەرماندا ھەم دەتوانرێ بنووسرێ و ھەمیش دەتوانرێ نەنووسرێت، وەکوو:
 
*«دێ و دەڕوا» یان «دێت و دەڕوات»
 
*«نان دەکا» یان «نان دەکات»
 
 
===وشەی بیانی===
 
ھەر وشەیەکی بیانی ھاتبێتە ناو کوردییەوە دەبێ بە ڕێنووسی کوردی بنووسرێت یان ئەگەر پێویست بوو وەکوو خۆی بنووسرێتەوە دەبێ بخرێتە ناو دوو کەوانەوە.
 
 
===ئامرازی «تر» و وشەی «تر»===
ئامرازی بەراوردکردن «تر، ترین»: وەک ئامرازی بەراوردکردن، دەبێ بلکێن بە وشەکانی پێشیانەوە، وەکوو:
 
*جوان، جوانتر، جوانترین
*گەرم، گەرمتر، گەرمترین
 
وشەی «تر» بە واتای «دی، دیکە»‌: وشەی «تر»‌، وشەیەکی سەربەخۆیە و دەبێ بەجیا بنووسرێت:
 
*کابرایەکی تر، شەوێکی تر، نووسەرێکی تر.
 
 
 
'''فەرمانیفرمانی «دا»''': وشەی «دا» کە ڕابردووی «دان، دایین»ە جیاوازیی ھەیە لەگەڵ پاشگری «دا» و، دەبێ بەجیا بنووسرێت:
 
*لە ماڵدا نامەکەم پێ دا. «نەک پێدا».
جیاوازیی «بێکار‌» لەگەڵ «بێ کار‌» لە چیدایە؟ لکاندن یان نەلکاندنی «بێ» بە وشەکەی پاشی خۆیەوە بەتەواوی واتای وشەکە دەگۆڕێ:
*ئەو پیاوە دوو ساڵ‌ بێکار بوو‌.
*بێ کار ژیان ئەستەمە. (دەکرێ ئاواش بینووسینەوە: بەبێ کار ژیان ئەستەمە.)
 
ھەر کاتێ ناوێکت ھەبوو و خاوەنێتییەکی لێ سەندرابێتەوە «بێ» دەلکێنین بە سەرەتای وشەکەوە:
 
===ئاوەڵکار «قید»===
کاتێ وشەیەک چۆنێتیی «کار،فرمان فرمان،یان کردارکردارێک = فعل»ێک(verb)، ڕوون کاتەوە پێی دەوترێ ئاوەڵکار «قید»(adverb). نموونە:
 
*ئاسۆ بەخێرایی قسەی دەکرد. «چۆن قسەی کرد؟ "بەخێرایی"»
بەجوانی، بەشادی، بەبەرزی، بەھێواشی، بەتوندی.
 
ئەم شێوازە لە زمانی ئینگلیزیدا «ly» دەگرێت و دەلکێ بە ئاوەڵناوەکەوە: «بەسەختیبەھێواشی hardlyslowly».
 
 
==بابەتی پەیوەندیدار==
بۆ ڕێنووسێکی باش، بێگومان ڕەچاوکردنی «[[خاڵبەندی]]» دەورێکی گرنگگرنگی دەگێڕێھەیە.
 
==سەرچاوە==