جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «ئاو»

+ شک
ب (r2.5.4) (ڕۆبۆت: زێدەکردنی xh:Amanzi)
(+ شک)
{{شک
|سەردێر=ئاو
|زار١=کوردیی باکووری
|ناو١=ئاڤ
|زار٢=کوردیی باشووری
|ناو٢=ئاو
|زار٣=لەکی
|ناو٣=ئاو
|زار٤=ھەورامی
|ناو٤=ئاوی
|زار٥=زازاکی
|ناو٥=ئاوە، ئاوی
}}
[[File:Iceberg with hole near sanderson hope 2007-07-28 2.jpg|300px|left|thumb|ئاو لەهەر سێ شێوەکەیدا: شل، ڕەق ([[سەهۆڵبەند]])، و (نادیار) [[هەڵمی ئاو]] لە هەوادا. [[هەورەکان]]، کۆبووەوەی کۆمەڵێ دڵۆپی ئاون]]
'''ئاو''' یان '''ئاڤ''' (بە[[ئینگلیزی]]: Water، بە[[عەرەبی]]: ماء)، [[ماددەی کیمیایی|ماددەیەکی کیمیایی]]ە،یە، کە بە [[H2O|H<sub>2</sub>O]] هێما دەکرێت. یەک مۆڵگە لە ئاو پێک دێت لە [[ئۆکسجین]]ێک و دوو [[هایدرۆجین]] کە بە [[بەندی هاوبەش]] پێکەوە بەستراون. ئاو [[شل]]ە لە [[باری پێوانەیی]]دا، بەڵام لەسەر [[زەوی]] زۆرتر بەشێوەی [[رەق]]، [[سەهۆڵبەند]] و بەشێوەی گاز هەیە. ئاو ٧٠,٩% ی ڕووی زەوی دادەپۆشێت. <ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Water ویکیپیدیای ئینگلیزی]</ref>
 
لەمرۆڤدا، ھەموو [[خانە|خانەکان]]ی‌ لەش لە سەرەوە تا سەری‌ پەنجەکانمان پێویستی‌ بە ئاوە بۆ بەردەوامبوونی‌ [[ژیان]]، لەشی‌ مرۆڤ نزیکەی‌ ٢/٣ (دوو لەسەر سێ) ی‌ پێکھاتەکەی‌ ئاوە، [[ئۆرگان]]ێکی‌ وەک [[مێشک]] ئاو ٪٩٠ ی پێکدەھێنێت، بۆیە ئەگەر ئاوی‌ پێویست نەگاتە [[مێشک]] و ئەندامەکانی‌ تر، ئەوا [[لەش]] ناتوانێت کارەکانی‌ خۆی‌ بەباشی‌ بەڕێوە بەرێت، ئەگەر ھاوسەنگی‌ رێژەی‌ ئاو لەلەشدا رانەگیرێت ئەوا زیان و ئازار بەلەش دەگەیەنێت.
کاتێک مرۆڤ [[ماسولکەماسوولکە]]کانی‌ لەشی‌ بەکار دەھێنێت، بڕێکی‌ زۆر ئاو بەکار دەھێنێت و ونی‌ دەکات، تەنھا لە جوڵەی‌ ئاسایی‌ رۆژانەی‌ ماسولکەکاندا دوو کوپ ئاو بەکار دەھێنێت، [[کرداری‌ ھەناسەدان]]ی ئاسایی‌ مرۆڤ رۆژانە نزیکەی‌ ٣-٤ کوپ ئاو لەلەش دەکاتە دەرەوە، سەر باری‌ ئەوە کە رێژەیەکی‌ زۆری‌ ئاو بە [[پاشەڕۆ]] و [[عارەقکردنەوە]] دەکرێتە دەرەوە.
== ئاو لە لەشی مرۆڤدا ==
ئاو لە لەشدا رۆڵی‌ بنەرەتی‌ دەبینێت و کە بە کورتی‌ لە چەند خاڵێکدا کۆیدەکەینەوە:
* گواستنەوەی‌ [[خواردن]] و [[ئۆکسجین]] بۆ خانەکانی‌ لەش.
 
* شێدارکردنی‌ [[ھەوا]] لە سیەکاندا بۆ راگرتنی‌ سەلامەتی‌ سیەکان.
• گواستنەوەی‌ [[خواردن]] و [[ئۆکسجین]] بۆ خانەکانی‌ لەش.
* یارمەتیدانی‌ [[زیندە چالاکیەکانی‌ لەش]].
 
* رێکخستنی‌ [[گەرمی‌ لەش]].
• شێدارکردنی‌ [[ھەوا]] لە سیەکاندا بۆ راگرتنی‌ سەلامەتی‌ سیەکان.
* پاکردنەوەی‌ لەش لە ماددە زیانبەخشەکان.
 
* پێدانی‌ زیندوویەتی‌ بە سەرجەم ئۆرگانەکانی‌ لەش و شێدارکردنیان.
• یارمەتیدانی‌ [[زیندە چالاکیەکانی‌ لەش]].
 
• رێکخستنی‌ [[گەرمی‌ لەش]].
 
• پاکردنەوەی‌ لەش لە ماددە زیانبەخشەکان.
 
• پێدانی‌ زیندوویەتی‌ بە سەرجەم ئۆرگانەکانی‌ لەش و شێدارکردنیان.
 
==سوود و بەکارهێنانەکانی==
=== خواردنەوەی ئاو ===
خواردنەوەی‌ ئاو بەرێژەی‌ پێویست کۆمەڵێک سودی‌ زۆری‌ ھەیە کە گرنگە ھەموومان بزانین تا بەردەوام رێژەی‌ ئاوی‌ پێویست بخۆینەوە:
* خواردنەوەی‌ ئاو دەبێتە ھۆی‌ دابەزاندنی‌ [[کێش]]، چونکە یارمەتی‌ شۆردنەوەی‌ لەش دەدات لە پاشماوەی‌ [[ھەرسکردنی‌ چەوری‌]]، ئاو ھیچ [[وزە لەلەشدا|وزە]]یەکی‌ تێدا نییە کە ئەمەش دەبێتە ھۆی‌ بەکارھێنانی‌ چەوری‌ لەش، خواردنەوەی‌ ئاو برسێتی‌ کەم دەکاتەوەو دەبێتە ھۆی‌ کەمکردنەوەی‌ ئارەزووی‌ خواردن.
 
* زۆربەی‌ کات [[ژانەسەر]] بەھۆی‌ کەمی‌ رێژەی‌ ئاوەوەیە لەلەشدا، بۆیە خواردنەوەی‌ ئاو ھۆیەکە بۆ چارەسەری‌ ژانەسەر بە شێوەیەکی‌ سروشتی‌، گرنگە پێش ئەوەی‌ بیر لە بەکارھێنانی‌ [[دەرمانی‌ ئازارشکێن]] بکەینەوە، ئاو بخۆینەوە.
• خواردنەوەی‌ ئاو دەبێتە ھۆی‌ دابەزاندنی‌ [[کێش]]، چونکە یارمەتی‌ شۆردنەوەی‌ لەش دەدات لە پاشماوەی‌ [[ھەرسکردنی‌ چەوری‌]]، ئاو ھیچ [[وزە لەلەشدا|وزە]]یەکی‌ تێدا نییە کە ئەمەش دەبێتە ھۆی‌ بەکارھێنانی‌ چەوری‌ لەش، خواردنەوەی‌ ئاو برسێتی‌ کەم دەکاتەوەو دەبێتە ھۆی‌ کەمکردنەوەی‌ ئارەزووی‌ خواردن.
* ئاو دەبێتە ھۆی‌ شێداری‌ [[پێست]] بەم ھۆیەش پێکھاتە لاستیکیەکەی‌ پێست دەپارێزێت و رێگری‌ دەکات لە چرچبوون و وشکبونەوە.
 
* چالاکی‌ دەبەخشێتە لەش بەھۆی‌ چالاکردنی‌ مێشک و یارمەتیدانی‌ ماسولکەکان.
• زۆربەی‌ کات [[ژانەسەر]] بەھۆی‌ کەمی‌ رێژەی‌ ئاوەوەیە لەلەشدا، بۆیە خواردنەوەی‌ ئاو ھۆیەکە بۆ چارەسەری‌ ژانەسەر بە شێوەیەکی‌ سروشتی‌، گرنگە پێش ئەوەی‌ بیر لە بەکارھێنانی‌ [[دەرمانی‌ ئازارشکێن]] بکەینەوە، ئاو بخۆینەوە.
* ئەو کەسانەی‌ کە وەرزش دەکەن پێویستە رێژەی‌ پێویست ئاو بخۆنەوە بە شێوەیەکی‌ ھێمنانە تا یارمەتی‌ ماسولکەکان بدات و [[کرژبوونی ماسوولکە|کرژبوون]] و [[ڕەقبوونی‌ ماسولکەماسوولکە]] کەمبکاتەوە بەھۆی‌ گواستنەوەی‌ خۆراک و ئۆکسجین بۆ ماسولکەکان و رزگارکردنی‌ ماسولکەکان لە [[پاشەڕۆ خۆراکیەکان]].
 
* خواردنەوەی‌ ئاو جگە لەکاتی‌ خواردن، یارمەتیدەرە لە [[کرداری‌ ھەرس]] و دورکەوتنەوە لە [[قەبزی‌]] و زیادکردنی‌ جوڵەی‌ [[ڕیخۆڵە]]کان، بە پێچەوانەوە زۆر ئاو خواردنەوە لەکاتی‌ نان خواردندا دەبێتە ھۆی‌ رێگری‌ لە کرداری‌ ھەرس بەھۆی‌ دابەزاندنی‌ [[ترشێتی‌ گەدە]] و ھەڵاوسانی‌.
• ئاو دەبێتە ھۆی‌ شێداری‌ [[پێست]] بەم ھۆیەش پێکھاتە لاستیکیەکەی‌ پێست دەپارێزێت و رێگری‌ دەکات لە چرچبوون و وشکبونەوە.
 
• چالاکی‌ دەبەخشێتە لەش بەھۆی‌ چالاکردنی‌ مێشک و یارمەتیدانی‌ ماسولکەکان.
 
• ئەو کەسانەی‌ کە وەرزش دەکەن پێویستە رێژەی‌ پێویست ئاو بخۆنەوە بە شێوەیەکی‌ ھێمنانە تا یارمەتی‌ ماسولکەکان بدات و [[کرژبوونی ماسوولکە|کرژبوون]] و [[ڕەقبوونی‌ ماسولکە]] کەمبکاتەوە بەھۆی‌ گواستنەوەی‌ خۆراک و ئۆکسجین بۆ ماسولکەکان و رزگارکردنی‌ ماسولکەکان لە [[پاشەڕۆ خۆراکیەکان]].
 
• خواردنەوەی‌ ئاو جگە لەکاتی‌ خواردن، یارمەتیدەرە لە [[کرداری‌ ھەرس]] و دورکەوتنەوە لە [[قەبزی‌]] و زیادکردنی‌ جوڵەی‌ [[ڕیخۆڵە]]کان، بە پێچەوانەوە زۆر ئاو خواردنەوە لەکاتی‌ نان خواردندا دەبێتە ھۆی‌ رێگری‌ لە کرداری‌ ھەرس بەھۆی‌ دابەزاندنی‌ [[ترشێتی‌ گەدە]] و ھەڵاوسانی‌.
 
====زۆر خواردنەوەی ئاو====
خواردنەوەی‌ ئاو بەرێژەیەکی‌ زۆر لەسەریەک، دەبێتە ھۆی‌ [[ژەھراویبوون بە ئاو]] (بە [[ئینگلیزی]]:Water Intoxication)، بە تایبەتی‌ لە [[منداڵی‌ ساوا]]دا کە رێژەیەکی‌ زۆر ئاو لەگەڵ [[شیر]] وەردەگرێت (کاتێک کە شیری‌ زۆر ڕوونی پێدەدرێت) یا لەکاتی‌ کەش و ھەوای‌ گەرم خواردنەوەی‌ لەسەریەکی‌ ئاو، ئەمەش دەبێتە ھۆی‌ ھەڵئاوسانی‌ خانەکانی‌ لەش و کەمبوونەوەی‌ خەستی‌ [[خوێن]] و بەرزبونەوەی‌ [[پەستانی‌ خوێن]] بەھۆی‌ زیادبوونی‌ قەبارەی‌ خوێنەوە.
 
 
ئاو لەسێ دۆخی جیاجیادا ھەیە:
* [[دۆخی شلی]]
* [[دۆخی ڕەقی]] (بەستوبەستوو)
* [[دۆخی ھەڵم]]
 
 
== سەرچاوەکان ==
[http://sbeiy.com/%28A%28oC1CSgvTygEkAAAAMGQ2ZTk2ZjgtOGE5MS00ZjQyLWI3OTMtZTRlNjQ1ZWEyZDMxeAx0uF_Fpo2yIKvg5_--PnjhNqA1%29%29/ku/newsdetail.aspx?id=23396&cat=5 سبەی - ئاو سودبەخشترین مادەیە بۆ ژیان لە ٢٣/١/٢٠١٠]
<references/>
٢. [http://sbeiy.com/%28A%28oC1CSgvTygEkAAAAMGQ2ZTk2ZjgtOGE5MS00ZjQyLWI3OTMtZTRlNjQ1ZWEyZDMxeAx0uF_Fpo2yIKvg5_--PnjhNqA1%29%29/ku/newsdetail.aspx?id=23396&cat=5 سبەی - ئاو سودبەخشترین مادەیە بۆ ژیان لە ٢٣/١/٢٠١٠]
[[پۆل:سەرچاوە سروشتییەکان]]
 
[[پۆل:سەرچاوە سروشتییەکان]]
[[پۆل:خواردنەوەکان]]